Modernizm w Polsce

Modernizmprąd w architekturze, nazywany również funkcjonalizmem. Rozwijał się w Polsce w dwóch fazach, rozdzielonych II wojną światową i wymuszonym okresem socrealizmu w architekturze.

Dom własny Brukalskich w Warszawie, 1927 (2007)
Dom Lachertów w Warszawie, 1928–1929
Duże przeszklenia skierowane na zachód, ogród i Wisłę w Domu Lachertów w Warszawie, 1928–1929
Dom Lachertów w Warszawie, 1928–1929
Gmach Ministerstwa Komunikacji, 1929–1931 (2007)
Pawilon polski na wystawie światowej w Paryżu (1937)
Zakład Ubezpieczeń Społecznych w Gdyni (1938)
Muzeum Śląskie w Katowicach, 1936–1939, w budowie (1939)
Główny Urząd Statystyczny (GUS) w Warszawie, 1948–1951 (1964)
Centralny Dom Towarowy (CDT) w Warszawie, 1949–1951 (1966)
Kościół Miłosierdzia Bożego w Kaliszu (1958), 1977–1993, w budowie (1984)
Dworzec Warszawa Centralna, 1975
Osiedle na pl. Grunwaldzkim we Wrocławiu, 1967–1975 (2014)
Spodek” w Katowicach, 1964–1971 (2007)
Dworzec kolejowy Tarnów Mościce, 1976 (2012)

CharakterystykaEdytuj

Modernizm w Polsce pojawił się podobnie jak na świecie jako styl architektoniczny będący odpowiedzią na problemy, których nie mogła rozwiązać istniejąca architektura i rosnące wymagania każdego człowieka dotyczące przestrzeni życiowej, higieny, estetyki. Modernizm zgodnie z ideami Le Corbusiera powinien zapewnić każdemu człowiekowi słońce, przestrzeń i zieleń, według Louisa Sullivana forma budynku powinna wynikać z jego funkcji, a zdaniem Arseniusza Romanowicza każdy budynek powinien być funkcjonalny, estetyczny i ekonomiczny. Praktycznym rezultatem historii modernizmu w Polsce jest rezygnacja w XX w. z budowy podwórek studni, z ciasnych izb mieszkalnych znanych z dawnych wieków, z grodzenia osiedli i parków, z niewielkich przeszkleń znanych z chat wiejskich oraz z kamienic, a także z ciasnych uliczek pozbawionych kanalizacji na rzecz ulic z szerokimi chodnikami. Zaprzestano także budowy domów w pobliżu fabryk oraz wprowadzono zasadę komponowania jak największej ilości zieleni przy każdym nowym osiedlu mieszkaniowym.

Rozwój w PolsceEdytuj

Przed II wojną światową modernizm stanowił w Polsce styl obiektów elitarnych, takich jak wille, czy też budynków użyteczności publicznej. Jednocześnie powstało kilkanaście modernistycznych osiedli, przede wszystkim spółdzielczych (np. osiedla WSM, TOR w Warszawie). W latach 30. sceptycyzm wobec funkcjonalistycznych tendencji końca lat 20. dał się zauważyć również w Polsce – łączono formy modernistyczne z elementami nadającymi budynkom wrażenie solidności i trwałości.

Przed 1939 budynki w stylu modernistycznym były w największej liczbie budowane w Warszawie (Saska Kępa, Stary Żoliborz, Stary Mokotów), Gdyni i Katowicach (tzw. dzielnica południowa i Ligota). W tych miastach znajdują się całe dzielnice z budynkami zbudowanymi w stylu modernistycznym. Dużo budynków modernistycznych zachowało się także w Krakowie, Lwowie, Kaliszu, Łodzi, Stalowej Woli, Toruniu i Bielsku-Białej (Aleje Sułkowskiego, Górne Przedmieście).

Powojenny modernizm miał znacznie większy zasięg. Jego wielki rozkwit nastąpił od 1956–1957, później stanowił w praktyce państwowo uregulowaną wytyczną projektową dla nowych obiektów i trwał aż do końca lat 80. XX w.

Po zmianie ustroju w Polsce w 1989 obserwuje się zjawisko podkreślane przez środowiska publicystyczne oraz architektoniczne, czyli dewastowanie i oszpecanie architektury modernistycznej zarówno przedwojennej, jak i powojennej poprzez nieumiejętne, tandetne remonty prowadzone często na masową skalę nie przez architektów, lecz decydentów. Krytycy takiej działalności wskazują na zły stan wiedzy o historii architektury wśród społeczeństwa oraz prawie całkowite zapomnienie, iż modernizm doskonale cechuje zdanie amerykańskiego architekta L. Sullivana forma wynika z funkcji oraz twierdzenie wybitnej polskiej architekt J. Grabowskiej-Hawrylak iż modernizm charakteryzuje się pięknymi, białymi fasadami i taką barwę powinno się stosować podczas remontów.

Wybrane przykłady polskiego modernizmuEdytuj

Listy chronologiczne:

Do roku 1939Edytuj

Po roku 1945Edytuj

  • Centralny Dom Towarowy (CDT) w Warszawie, proj. arch. Zbigniew Ihnatowicz, arch. Jerzy Romański, 1949–1951[9]
  • Dom Towarowy Okrąglak w Poznaniu, Marek Leykam, 1949-1954
  • Liceum im. Jose Marti przy ulicy Staffa 111 w Warszawie, Jan Zdanowicz, 1961. Jest jedyną szkołą z czasów Polski Ludowej o całkowicie przeszklonych elewacjach i z tarasami rekreacyjnymi na dachach[10]. Budynek cechuje wyraźna inspiracja Bauhausem. Przykład nietypowej formy architektonicznej wyróżniającej się pozytywnie z typowej i miernej architektury szkół polskich w czasach socjalizmu. Po latach wszystkie detale całej kompozycji w tym niektóre przeszklenia zostały usunięte i niegdyś piękna szkoła upodobniła się do typowych szkół „tysiąclatek”[11].
  • Szkoła tysiąclecia w Warszawie (IX Liceum Ogólnokształcące i Szkoła Podstawowa nr 171) przy ul. Emilii Plater 29, Jan Zdanowicz, 1961. Nietypowy projekt architektoniczny, będący rzadką próbą przełamania monotonii budynku szkolnego poprzez bogate rozrzeźbienie brył, budowę podcieni wzdłuż fasad zamiast typowych suteren, zastosowanie białego tynku kontrastującego z czerwonym klinkierem zamiast typowego szarego betonu, zastosowanie balkonów na wszystkich piętrach oraz podwyższenie sufitów i wyposażenie ich w świetliki, co wpłynęło na komfort użytkowania zarówno przez uczniów, jak i kadrę pedagogiczną. Ponadto kolumny między oknami rozmieszczone są rzadko, aż co trzy okna dzięki czemu wyraźnie zwiększono powierzchnię przeszkleń w porównaniu do innych budynków tamtych czasów. Budynek wyróżnia się wyjątkową formą i funkcją z typowych szkół „tysiąclatek”[12].
  • Ściana Wschodnia w Warszawie (Wars, Sawa, Sezam, Junior, Rotunda PKO, kino „Relax”, biurowiec „Uniwersal”), ul. Marszałkowska 100–122, Zbigniew Karpiński z zespołem, 1962–1969[13]
  • Supersam w Warszawie przy placu Unii Lubelskiej, Jerzy Hryniewiecki i Wacław Zalewski, 1959-1962 (obiekt zburzony)
  • Przystanek Ochota linii średnicowej PKP, Al. Jerozolimskie w Warszawie, Arseniusz Romanowicz i Piotr Szymaniak (proj. 1954-55) 1960-1962
  • Szkoła przy ul. Michała Grażyńskiego 17, Katowice-Koszutka, Stanisław Kwaśniewicz, 1962. Przykład nietypowej formy oraz jaskrawej, biało-czerwonej kolorystyki budynków, co było niespotykane w architekturze szkół polskich w czasach socjalizmu.
  • Wieżowiec przy al. Jerzego Waszyngtona 2b w Warszawie, Marek Leykam, 1963 – jedyny blok mieszkalny w Polsce Ludowej z całkowicie szklaną fasadą wzorowaną na architekturze amerykańskiej lat 50. XX wieku (Ludwig Mies van der Rohe). Na skutek awarii i braku zachodnich materiałów budowlanych wysokiej jakości zamurowano przeszklenia w latach 70. XX w.
  • Hotel „Cracovia” (1959-65) i Kino „Kijów” (1959-67) w Krakowie, proj. Witold Cęckiewicz
  • Dom wielorodzinny Spółdzielni Mieszkaniowej Pracowników Polskiej Akademii Nauk w Warszawie przy ul. Wiejskiej 20, Jerzy Gieysztor, 1964 – nietypowy blok mieszkalny z dużymi, dwustronnymi, trójstronnymi i czterostronnymi lokalami oferujący standard luksusowej modernistycznej kamienicy, wyposażony w taras wypoczynkowy i basen na dachu, pasaż handlowy na parterze oraz podziemny garaż i spełniający wszystkie cechy dzieł Le Corbusiera był wyjątkiem w Polsce Ludowej. Wszystkie mieszkania w tym budynku są co najmniej dwustronne, a pokoje są szerokie i każdy pokój ma własny balkon (co należało ówcześnie do rzadkości)[14].
  • Dom Meblowy „Emilia” w Warszawie, proj. Marian Kuźniar, Czesław Wegner, 1967–1969
  • Hala widowiskowo-sportowa Spodek w Katowicach, Maciej Gintowt, Maciej Krasiński, 1964-1971 – jeden z pierwszych w skali światowej obiektów z dachem zrealizowanych w systemie tensegrity, w formie wielkiej nachylonej półczaszy nakrytej płaszczyzną zawieszoną na napiętych na obwodzie linach.
  • Osiedle Za Żelazną Bramą w Warszawie, Jerzy Czyż, Andrzej Skopiński, 1972 – 19 wysokich bloków mieszkalnych, fasady z geometrycznymi wzorami wyposażone w liczne, praktyczne portfenetry zapewniające pełne nasłonecznienie mieszkań. Architekt Andrzej Skopiński wspominał o planowanych, lecz niezrealizowanych z woli ówczesnych decydentów ogrodach i kawiarniach na dachach: „Projektowaliśmy krótko, dyskutowaliśmy długo. A nam marzyły się wiszące ogrody za Żelazną Bramą. Ale o estetyce zagospodarowania przestrzeni, o pomysłach urbanistycznych nie bardzo mieliśmy komu mówić. To nikogo nie interesowało[15].”
  • Obserwatorium Wysokogórskie na Śnieżce, Witold Lipiński i Waldemar Wawrzyniak, 1966-1974
  • Osiedle mieszkaniowe Plac Grunwaldzki (Bunkrowce) we Wrocławiu, Jadwiga Grabowska-Hawrylakowa, 1967-1973 – zespół sześciu wieżowców i trzech pawilonów usługowych usytuowanych na platformie – strefie pieszej zwanej esplanadą, przykrywającej parking. Plastyczne, lecz zarazem bardzo strukturalne i tektoniczne elewacje wykonane zostały z prefabrykowanych elementów betonowych. Rzadki wśród osiedli mieszkaniowych przykład zastosowania tarasów widokowych na dachach wyposażonych w świetlice z łazienkami (architekt planowała zazielenienie tarasów)[16] oraz fasad pokrytych estetycznymi płytkami ceramicznymi tzw. klinkierem. W 2016 wyremontowano bloki mieszkalne, lecz usunięto oryginalne szklane luksfery, które architektka zainstalowała celowo aby nadać wieżowcom lekkość, aby beton nie dominował w ich sylwetkach i aby uzyskać efekt iluminacji architektury. Usunięte już luksfery podcinały partery wieżowców i podcinały również ich nadbudówki czyli świetlice na dachach co pozwalało uzyskać oryginalny efekt wizualny[17].
  • Kościół Matki Bożej Królowej Polski w Krakowie (Arka Pana), Wojciech Pietrzyk, 1967-1977
  • Pijalnia Główna w Krynicy, Zbigniew Mikołajewski, Stanisław Spyt, 1971
  • Dworzec kolejowy w Katowicach, Wacław Kłyszewski, Jerzy Mokrzyński, Eugeniusz Wierzbicki, 1972
  • Dworzec kolejowy Warszawa Centralna, Arseniusz Romanowicz, 1975 – budynek został uznany przez szwajcarskiego architekta, krytyka i historyka sztuki Wernera Hubera za „przykład wybitnej architektury modernizmu, perła na szynach”[18]. Huber powiedział także, że „Dworzec Warszawa Centralna deklasuje krewnych z zachodu”[19] oraz że to „znakomita przestrzeń publiczna: hala główna dworca Warszawa Centralna w swoim pierwotnym kształcie”[20].
  • Dworzec kolejowy Tarnów-Mościce, 1976. Przykład dworca funkcjonalistycznego, o wysokiej jakości wykonania, mocno zakorzenionego w architekurze zachodnioeuropejskiego modernizmu. Dworzec ten wyróżnia się pozytywnie ze złej, typowej i oszczędnościowej architektury czasów PRL, którą przedstawiał na przykład dworzec kolejowy w Płaszowie (1967). Dworzec kolejowy Tarnów-Mościce reprezentuje „piękno polskiej architektury” według magazynu Architektura Murator (10/2020).
  • Ściana Zachodnia w Warszawie, Jerzy Skrzypczak z zespołem, 1972–1989 (budowę przerwano w 1989)

Ważniejsze obiekty niemieckiego modernizmu w PolsceEdytuj

Główni przedstawiciele modernizmu w PolsceEdytuj

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. „Budynek jak biały statek. Nowe centrum Saskiej Kępy” Dariusz Bartoszewicz 02.02.2012.
  2. Wojciech Włodarczyk „Sztuka polska 1918-2000” Arkady
  3. Architektura w Warszawie. Lata 1918–1939. Marta Leśniakowska Warszawa 2006
  4. Architektura w Warszawie. Lata 1918–1939. Marta Leśniakowska Warszawa 2006
  5. Izabella Wisłocka Awangardowa architektura polska 1918-1939 Arkady 1968.
  6. Izabella Wisłocka Awangardowa architektura polska 1918-1939 Arkady 1968.
  7. http://www.inmemoriam.architektsarp.pl/pokaz/romuald_gutt,6470
  8. Izabella Wisłocka Awangardowa architektura polska 1918-1939 Arkady 1968.
  9. a b Andrzej K. Olszewski: Dzieje sztuki polskiej 1890–1980 w zarysie. Warszawa: Wydawnictwo „Interpress”, 1988, s. 78. ISBN 83-223-2124-4.
  10. Architektura w Warszawie. Lata 1945–1965. Marta Leśniakowska.
  11. http://cargocollective.com/powojennymodernizm/Liceum-im-Jose-Marti-Leopolda-Staffa-111.
  12. Marta Leśniakowska Architektura w Warszawie. Lata 1945–1965, Warszawa 2003.
  13. Nikolaus Pevsner: Historia architektury europejskiej. T. 2. Warszawa: Wydawnictwo „Arkady”, 1980, s. 352. ISBN 83-213-2983-7.
  14. Marta Leśniakowska Architektura w Warszawie. Lata 1945–1965, Warszawa 2003.
  15. Tygodnik Kultura Barbara N. Łopieńska Za Żelazną Bramą (1974).
  16. Architektura 11/1973.
  17. Architektura & Biznes "Co się dzieje na wrocławskim Manhattanie?" 02.02.2021
  18. W. Huber: „Warszawa – Fenix z popiołów”, 2005.
  19. AR/PS: Architektura Arseniusza Romanowicza i Piotra Szymaniaka, Warszawa 2012.
  20. Werner Huber „Die Stadt und ihr Herz” Hochparterre: Zeitschrift für Architektur und Design 28/2015.

Linki zewnętrzneEdytuj