Modernizm w Polsce

Modernizmprąd w architekturze, nazywany również funkcjonalizmem. Rozwijał się w Polsce w dwóch fazach, rozdzielonych II wojną światową i wymuszonym okresem socrealizmu w architekturze.

Dom własny Brukalskich w Warszawie, 1927 (2007)
Gmach Ministerstwa Komunikacji, 1929–1931 (2007)
Pawilon polski na wystawie światowej w Paryżu (1937)
Zakład Ubezpieczeń Społecznych w Gdyni (1938)
Muzeum Śląskie w Katowicach, 1936–1939, w budowie (1939)
Główny Urząd Statystyczny (GUS) w Warszawie, 1948–1951 (1964)
Centralny Dom Towarowy (CDT) w Warszawie, 1949–1951 (1966)
Szkoła w Katowicach przy ul. Michała Grażyńskiego 17, 1962
Kościół Miłosierdzia Bożego w Kaliszu (1958), 1977–1993, w budowie (1984)
Dworzec Warszawa Centralna, 1975
Osiedle na pl. Grunwaldzkim we Wrocławiu, 1967–1975 (2014)
Spodek” w Katowicach, 1964–1971 (2007)
Dworzec kolejowy Tarnów-Mościce, 1976
Centrum Zdrowia Dziecka w Warszawie, 1973–1977 (2008)

CharakterystykaEdytuj

Modernizm w Polsce pojawił się podobnie jak na świecie jako styl architektoniczny będący odpowiedzią na problemy, których nie mogła rozwiązać istniejąca architektura i rosnące wymagania każdego człowieka dotyczące przestrzeni życiowej, higieny, estetyki. Modernizm zgodnie z ideami Le Corbusiera powinien zapewnić każdemu człowiekowi słońce, przestrzeń i zieleń, według Louisa Sullivana forma budynku powinna wynikać z jego funkcji, a zdaniem Arseniusza Romanowicza każdy budynek powinien być funkcjonalny, estetyczny i ekonomiczny. Praktycznym rezultatem historii modernizmu w Polsce jest rezygnacja w XX w. z budowy podwórek studni, z ciasnych izb mieszkalnych znanych z dawnych wieków, z grodzenia osiedli i parków, z niewielkich przeszkleń znanych z chat wiejskich oraz z kamienic, a także z ciasnych uliczek pozbawionych kanalizacji na rzecz ulic z szerokimi chodnikami. Zaprzestano także budowy domów w pobliżu fabryk oraz wprowadzono zasadę komponowania jak największej ilości zieleni przy każdym nowym osiedlu mieszkaniowym.

Rozwój w PolsceEdytuj

Przed II wojną światową modernizm stanowił w Polsce styl obiektów elitarnych, takich jak wille, czy też budynków użyteczności publicznej. Jednocześnie powstało kilkanaście modernistycznych osiedli, przede wszystkim spółdzielczych (np. osiedla WSM, TOR w Warszawie). W latach 30. sceptycyzm wobec funkcjonalistycznych tendencji końca lat 20. dał się zauważyć również w Polsce – łączono formy modernistyczne z elementami nadającymi budynkom wrażenie solidności i trwałości.

Przed 1939 budynki w stylu modernistycznym były w największej liczbie budowane w Warszawie (Saska Kępa, Stary Żoliborz, Stary Mokotów), Gdyni i Katowicach (tzw. dzielnica południowa i Ligota). W tych miastach znajdują się całe dzielnice z budynkami zbudowanymi w stylu modernistycznym. Dużo budynków modernistycznych zachowało się także w Krakowie, Lwowie, Kaliszu, Łodzi, Stalowej Woli, Toruniu i Bielsku-Białej (Aleje Sułkowskiego, Górne Przedmieście).

Powojenny modernizm miał znacznie większy zasięg. Jego wielki rozkwit nastąpił od 1956–1957, później stanowił w praktyce państwowo uregulowaną wytyczną projektową dla nowych obiektów i trwał aż do końca lat 80. XX w.

Po zmianie ustroju w Polsce w 1989 obserwuje się zjawisko podkreślane przez środowiska publicystyczne oraz architektoniczne czyli dewastowanie i oszpecanie architektury modernistycznej zarówno przedwojennej jak i powojennej poprzez nieumiejętne, tandetne remonty prowadzone często na masową skalę nie przez architektów lecz decydentów. Krytycy takiej działalności wskazują na zły stan wiedzy o historii architektury wśród społeczeństwa oraz prawie całkowite zapomnienie, iż modernizm doskonale cechuje zdanie amerykańskiego architekta L. Sullivana forma wynika z funkcji oraz twierdzenie wybitnej polskiej architekt J. Grabowskiej-Hawrylak iż modernizm charakteryzuje się pięknymi, białymi fasadami i taką barwę powinno się stosować podczas remontów.

Wybrane przykłady polskiego modernizmuEdytuj

(lista chronologiczna)

do roku 1939

po roku 1945

  • Centralny Dom Towarowy (CDT) w Warszawie, proj. arch. Zbigniew Ihnatowicz, arch. Jerzy Romański, 1949–1951[1]
  • Dom Towarowy Okrąglak w Poznaniu, Marek Leykam, 1949-1954
  • Liceum im. Jose Marti przy ulicy Staffa 111 w Warszawie, Jan Zdanowicz, 1961. Jest jedyną szkołą z czasów Polski Ludowej o całkowicie przeszklonych elewacjach i z tarasami rekreacyjnymi na dachach[2]. Budynek cechuje wyraźna inspiracja Bauhausem. Przykład nietypowej formy architektonicznej wyróżniającej się pozytywnie z typowej i miernej architektury szkół polskich w czasach socjalizmu. Po latach wszystkie detale całej kompozycji w tym niektóre przeszklenia zostały usunięte i niegdyś piękna szkoła upodobniła się do typowych szkół „tysiąclatek”[3].
  • Ściana Wschodnia w Warszawie (Wars, Sawa, Sezam, Junior, Rotunda PKO, kino „Relax”, biurowiec „Uniwersal”), ul. Marszałkowska 100–122, Zbigniew Karpiński z zespołem, 1962–1969[4]
  • Supersam w Warszawie przy placu Unii Lubelskiej, Jerzy Hryniewiecki i Wacław Zalewski, 1959-1962 (obiekt zburzony)
  • Przystanek Ochota linii średnicowej PKP, Al. Jerozolimskie w Warszawie, Arseniusz Romanowicz i Piotr Szymaniak, (proj. 1954-55) 1960-1962
  • Szkoła przy ul. Michała Grażyńskiego 17, Katowice-Koszutka, Stanisław Kwaśniewicz, 1962. Przykład nietypowej formy oraz jaskrawej, biało-czerwonej kolorystyki budynków co było niespotykane w typowej i miernej architekturze szkół polskich w czasach socjalizmu.
  • Wieżowiec przy al. Jerzego Waszyngtona 2b w Warszawie, Marek Leykam, 1963 - jedyny blok mieszkalny w Polsce Ludowej z całkowicie szklaną fasadą wzorowaną na architekturze amerykańskiej lat 50. XX wieku (Ludwig Mies van der Rohe). Na skutek awarii i braku zachodnich materiałów budowlanych wysokiej jakości zamurowano przeszklenia w latach 70. XX w.
  • Hotel „Cracovia” (1959-65) i Kino „Kijów” (1959-67) w Krakowie, proj. Witold Cęckiewicz
  • Dom wielorodzinny Spółdzielni Mieszkaniowej Pracowników Polskiej Akademii Nauk w Warszawie przy ul. Wiejskiej 20, Jerzy Gieysztor, 1964 – nietypowy blok mieszkalny z dużymi, dwustronnymi, trójstronnymi i czterostronnymi lokalami oferujący standard luksusowej modernistycznej kamienicy, wyposażony w taras wypoczynkowy i basen na dachu oraz liczne sklepy na parterze i spełniający wszystkie cechy dzieł Le Corbusiera był wyjątkiem w Polsce Ludowej[5].
  • Dom Meblowy „Emilia” w Warszawie, proj. Marian Kuźniar, Czesław Wegner, 1967–1969
  • Hala widowiskowo-sportowa Spodek w Katowicach, Maciej Gintowt, Maciej Krasiński, 1964-1971 – jeden z pierwszych w skali światowej obiektów z dachem zrealizowanych w systemie tensegrity, w formie wielkiej nachylonej półczaszy nakrytej płaszczyzną zawieszoną na napiętych na obwodzie linach.
  • Osiedle Za Żelazną Bramą w Warszawie, Jerzy Czyż, Andrzej Skopiński, 1972 – 19 wysokich bloków mieszkalnych, fasady z geometrycznymi wzorami wyposażone w liczne, praktyczne portfenetry zapewniające pełne nasłonecznienie mieszkań. Architekt Andrzej Skopiński wspominał o planowanych lecz niezrealizowanych z woli ówczesnych decydentów ogrodach i kawiarniach na dachach: „Projektowaliśmy krótko, dyskutowaliśmy długo. A nam marzyły się wiszące ogrody za Żelazną Bramą[6].”
  • Obserwatorium Wysokogórskie na Śnieżce, Witold Lipiński i Waldemar Wawrzyniak, 1966-1974
  • Osiedle mieszkaniowe Plac Grunwaldzki we Wrocławiu, Jadwiga Grabowska-Hawrylakowa, 1967-1973 – zespół sześciu wieżowców i trzech pawilonów usługowych usytuowanych na platformie – strefie pieszej, przykrywającej parking. Plastyczne, lecz zarazem bardzo strukturalne i tektoniczne elewacje wykonane zostały z prefabrykowanych elementów betonowych. Rzadki wśród osiedli mieszkaniowych przykład zastosowania tarasów widokowych na dachach wyposażonych w świetlice z łazienkami (architekt planowała zazielenienie tarasów)[7] oraz fasad pokrytych estetycznymi płytkami ceramicznymi tzw. klinkierem.
  • Kościół Matki Bożej Królowej Polski w Krakowie (Arka Pana), Wojciech Pietrzyk, 1967-1977
  • Pijalnia Główna w Krynicy, Zbigniew Mikołajewski, Stanisław Spyt, 1971
  • Dworzec kolejowy w Katowicach, Wacław Kłyszewski, Jerzy Mokrzyński, Eugeniusz Wierzbicki, 1972
  • Dworzec kolejowy Warszawa Centralna, Arseniusz Romanowicz, 1975 – budynek został uznany przez szwajcarskiego architekta, krytyka i historyka sztuki Wernera Hubera za „przykład wybitnej architektury modernizmu, perła na szynach”[8]. Huber powiedział także, że „Dworzec Warszawa Centralna deklasuje krewnych z zachodu”[9].
  • Dworzec kolejowy Tarnów-Mościce, 1976. Przykład dworca funkcjonalistycznego, o wysokiej jakości wykonania, mocno zakorzenionego w architekurze zachodnioeuropejskiego modernizmu. Dworzec ten wyróżnia się pozytywnie ze złej, typowej i oszczędnościowej architektury czasów PRL, którą reprezentował na przykład dworzec kolejowy w Płaszowie (1967).
  • Ściana Zachodnia w Warszawie, Jerzy Skrzypczak z zespołem, 1972–1989 (budowę przerwano w 1989)

Ważniejsze obiekty niemieckiego modernizmu w PolsceEdytuj

Główni przedstawiciele modernizmu w PolsceEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b Andrzej K. Olszewski: Dzieje sztuki polskiej 1890–1980 w zarysie. Warszawa: Wydawnictwo „Interpress”, 1988, s. 78. ISBN 83-223-2124-4.
  2. Architektura w Warszawie. Lata 1945-1965. Marta Leśniakowska
  3. http://cargocollective.com/powojennymodernizm/Liceum-im-Jose-Marti-Leopolda-Staffa-111
  4. Nikolaus Pevsner: Historia architektury europejskiej. T. 2. Warszawa: Wydawnictwo „Arkady”, 1980, s. 352. ISBN 83-213-2983-7.
  5. Marta Leśniakowska Architektura w Warszawie. Lata 1945-1965, Warszawa 2003
  6. Tygodnik Kultura Barbara N. Łopieńska Za Żelazną Bramą (1974)
  7. Architektura 11/1973
  8. W. Huber: „Warszawa – Fenix z popiołów”, 2005.
  9. AR/PS: Architektura Arseniusza Romanowicza i Piotra Szymaniaka, Warszawa 2012.

Zobacz teżEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj