Modernizm w Polsce

Modernizmprąd w architekturze, nazywany również funkcjonalizmem. Rozwijał się w Polsce w dwóch fazach, rozdzielonych II wojną światową i wymuszonym okresem socrealizmu w architekturze.

Dom własny Brukalskich w Warszawie, 1927 (2007)
Dom Lachertów w Warszawie, 1928–1929
Duże przeszklenia skierowane na zachód, ogród i Wisłę w Domu Lachertów w Warszawie, 1928–1929
Dom Lachertów w Warszawie, 1928–1929
Pawilon polski na wystawie światowej w Paryżu (1937)
Zakład Ubezpieczeń Społecznych w Gdyni (1938)
Muzeum Śląskie w Katowicach, 1936–1939, w budowie (1939)
Główny Urząd Statystyczny (GUS) w Warszawie, 1948–1951 (1964)
Przystań wioślarska YMCA przy Wale Miedzeszyńskim nad Wisłą w Warszawie (widać żelbetowe kręte schody zewnętrzne prowadzące na plażę przed ich całkowitą dewastacją), 1948
Przystań wioślarska YMCA przy Wale Miedzeszyńskim nad Wisłą w Warszawie (widać inne schody na plażę, które ocalono), 1948
Centralny Dom Towarowy (CDT) w Warszawie, 1949–1951 (1966)
Kościół Miłosierdzia Bożego w Kaliszu (1958), 1977–1993, w budowie (1984)
Dworzec PKP Warszawa Ochota (1963)
Blok mieszkalny Polskiej Akademii Nauk w Warszawie (1964)
Dworzec Warszawa Centralna, 1975[a]
Hala główna dworca Warszawa Centralna w swojej oryginalnej formie, 1975
Osiedle na pl. Grunwaldzkim we Wrocławiu, 1967–1975 (2014)
Spodek” w Katowicach, 1964–1971 (2007)
Dworzec kolejowy Tarnów Mościce, 1976 (2012)

CharakterystykaEdytuj

Modernizm w Polsce pojawił się podobnie jak na świecie jako styl architektoniczny będący odpowiedzią na problemy, których nie mogła rozwiązać istniejąca architektura i rosnące wymagania każdego człowieka dotyczące przestrzeni życiowej, higieny, estetyki. Modernizm zgodnie z ideami Le Corbusiera powinien zapewnić każdemu człowiekowi słońce, przestrzeń i zieleń, według Louisa Sullivana forma budynku powinna wynikać z jego funkcji, a zdaniem Arseniusza Romanowicza każdy budynek powinien być funkcjonalny, estetyczny i ekonomiczny. Praktycznym rezultatem historii modernizmu w Polsce jest rezygnacja w XX wieku z budowy podwórek studni, z ciasnych i niskich izb mieszkalnych znanych z dawnych wieków, z grodzenia osiedli i parków, z niewielkich przeszkleń znanych z chat wiejskich oraz z kamienic, a także z ciasnych uliczek pozbawionych kanalizacji na rzecz ulic z szerokimi chodnikami. Zaprzestano także budowy domów w pobliżu fabryk oraz wprowadzono zasadę komponowania jak największej ilości zieleni przy każdym nowym osiedlu mieszkaniowym (planowe zadrzewienie)[1].

Rozwój w PolsceEdytuj

Przed II wojną światową modernizm stanowił w Polsce styl obiektów elitarnych, takich jak wille, czy też budynków użyteczności publicznej. Jednocześnie powstało kilkanaście modernistycznych osiedli, przede wszystkim spółdzielczych (np. osiedla WSM, TOR w Warszawie). W latach 30. sceptycyzm wobec funkcjonalistycznych tendencji końca lat 20. dał się zauważyć również w Polsce – łączono formy modernistyczne z elementami nadającymi budynkom wrażenie solidności i trwałości oraz z polską sztuką ludową (np. płaskorzeźby Jana Szczepkowskiego). Architektoniczna awangarda międzywojenna w tradycyjnie profrancuskiej Polsce była bardziej pod wpływem Le Corbusiera niż niemieckiego Bauhausu[2]. Modernizm nazywano wtedy „futurystyczną architekturą” i stwierdzono, że „młodzież hołduje teraz maszynizmowi”[3].

Przed 1939 budynki w stylu modernistycznym były w największej liczbie budowane w Warszawie (Saska Kępa, Stary Żoliborz, Stary Mokotów), Gdyni i Katowicach (tzw. dzielnica południowa i Ligota). W tych miastach znajdują się całe dzielnice z budynkami zbudowanymi w stylu modernistycznym. Dużo budynków modernistycznych zachowało się także w Krakowie, Lwowie, Kaliszu, Łodzi, Stalowej Woli, Toruniu i Bielsku-Białej (Aleje Sułkowskiego, Górne Przedmieście).

Powojenny modernizm miał znacznie większy zasięg. Jego wielki rozkwit nastąpił od 1956–1957, później stanowił w praktyce państwowo uregulowaną wytyczną projektową dla nowych obiektów i trwał aż do końca lat 80. XX w.

Po zmianie ustroju w Polsce w 1989 obserwuje się zjawisko podkreślane przez środowiska publicystyczne oraz architektoniczne, czyli dewastowanie i oszpecanie architektury modernistycznej zarówno przedwojennej, jak i powojennej poprzez nieumiejętne, tandetne remonty prowadzone często na masową skalę nie przez architektów, lecz decydentów. Krytycy takiej działalności wskazują na zły stan wiedzy o historii architektury wśród społeczeństwa oraz prawie całkowite zapomnienie, iż modernizm doskonale cechuje zdanie amerykańskiego architekta L. Sullivana forma wynika z funkcji oraz twierdzenie wybitnej polskiej architekt J. Grabowskiej-Hawrylak, iż modernizm charakteryzuje się pięknymi, białymi fasadami i taką barwę powinno się stosować podczas remontów.

Przykłady polskiego modernizmuEdytuj

Listy chronologiczne:

Do roku 1939Edytuj

Po roku 1945Edytuj

  • Przystań wioślarska YMCA przy Wale Miedzeszyńskim nad Wisłą w Warszawie, Arseniusz Romanowicz, Piotr Szymaniak, 1948. Budynek będący wyjątkowo udanym przykładem wpisania architektury w krajobraz uległ dewastacji po 1989 kiedy zlikwidowano oryginalne, żelbetowe kręte schody zewnętrzne prowadzące nad Wisłę i będące integralną częścią estetyki formy[19].
  • Centralny Dom Towarowy (CDT) w Warszawie, proj. arch. Zbigniew Ihnatowicz, arch. Jerzy Romański, 1949–1951[20]
  • Dom Towarowy Okrąglak w Poznaniu, Marek Leykam, 1949-1954
  • „Mezonetowiec” we Wrocławiu, ul. Kołłątaja 9-12, Jadwiga Grabowska-Hawrylak, 1960. Pierwszy w Polsce modernistyczny blok mieszkalny z dwupoziomowymi lokalami, z kilkoma balkonami na każdy i z dwustronnym doświetleniem oraz z tarasem na dachu płaskim i pasażem handlowym na parterze co świadczy o wpływach architektury Le Corbusiera[21].
  • Liceum im. Jose Marti przy ulicy Staffa 111 w Warszawie, Jan Zdanowicz, 1961. Jest jedyną szkołą z czasów Polski Ludowej o całkowicie przeszklonych elewacjach i z tarasami rekreacyjnymi na dachach płaskich (aktualnie tylko jeden taras z ośmiu jest czynny)[19]. Budynek cechuje wyraźna inspiracja Bauhausem. Przykład nietypowej formy architektonicznej wyróżniającej się pozytywnie z typowej i miernej architektury szkół polskich w czasach socjalizmu. Po latach wszystkie detale całej kompozycji w tym niektóre przeszklenia zostały usunięte i niegdyś piękna szkoła upodobniła się do typowych szkół „tysiąclatek”[22].
  • Szkoła tysiąclecia w Warszawie (IX Liceum Ogólnokształcące i Szkoła Podstawowa nr 171) przy ul. Emilii Plater 29, Jan Zdanowicz, 1961. Nietypowy projekt architektoniczny, będący rzadką próbą przełamania monotonii budynku szkolnego poprzez bogate rozrzeźbienie brył, budowę podcieni wzdłuż fasad zamiast typowych suteren, zastosowanie białego tynku kontrastującego z czerwonym klinkierem zamiast typowego szarego betonu, zastosowanie balkonów na wszystkich piętrach oraz podwyższenie sufitów i wyposażenie ich w świetliki, co wpłynęło na komfort użytkowania zarówno przez uczniów, jak i kadrę pedagogiczną. Ponadto kolumny między oknami rozmieszczone są rzadko, aż co trzy okna dzięki czemu wyraźnie zwiększono powierzchnię przeszkleń w porównaniu do innych budynków tamtych czasów. Budynek wyróżnia się wyjątkową formą i funkcją z typowych szkół „tysiąclatek”[23].
  • Szkoła Rzemiosł w Warszawie, ul. Felińskiego 13, Mieczysław Gliszczyński, 1968. Budynek szkoły wyróżnia się wieloma rzadkimi detalami architektonicznymi jak m.in. barwne mozaiki Gabriela Rechowicza (większość zniszczono) oraz nietypowa czarno-biała kolorystyka okien mająca nadawać im lekkości oraz optycznie znacznie powiększająca ich przeszklenia (ramy okien przemalowano na biało, niezgodnie z projektem jak w typowych gmachach szkolnych)[24].
  • Ściana Wschodnia w Warszawie (Wars, Sawa, Sezam, Junior, Rotunda PKO, kino „Relax”, biurowiec „Uniwersal”), ul. Marszałkowska 100–122, Zbigniew Karpiński z zespołem, 1962–1969[25]
  • Bar „Wenecja” w Warszawie przy al. Solidarności 128, Jerzy Sołtan i Zbigniew Ihnatowicz, 1961. Budynek modernistyczny w tzw. stylu brukselskim zbudowany po powrocie architekta Jerzego Sołtana z kilku lat owocnej współpracy z Le Corbusierem w Paryżu (1945-1949). Budynek uległ dewstacji po 1989 kiedy wymieniono klinkier fasadowy na inny kolor i rozmiar oraz zabudowano tarasy i zlikwidowano oryginalne, żelbetowe schody zewnętrzne będące integralną częścią estetyki formy[19].
  • Supersam w Warszawie przy placu Unii Lubelskiej, Jerzy Hryniewiecki i Wacław Zalewski, 1959-1962 (obiekt zburzony)
  • Przystanek Ochota linii średnicowej PKP, Al. Jerozolimskie w Warszawie, Arseniusz Romanowicz i Piotr Szymaniak (proj. 1954) 1963[26]
  • Przystanek Powiśle linii średnicowej PKP, Al. Jerozolimskie w Warszawie, Arseniusz Romanowicz i Piotr Szymaniak 1963[27]
  • Szkoła przy ul. Michała Grażyńskiego 17, Katowice-Koszutka, Stanisław Kwaśniewicz, 1962. Przykład nietypowej formy oraz jaskrawej, biało-czerwonej kolorystyki budynków, co było niespotykane w architekturze szkół polskich w czasach socjalizmu.
  • Wieżowiec przy al. Jerzego Waszyngtona 2b w Warszawie, Marek Leykam, 1963 – jedyny blok mieszkalny w Polsce Ludowej z całkowicie szklaną fasadą (ściana kurtynowa) wzorowaną na architekturze amerykańskiej lat 50. XX wieku (Ludwig Mies van der Rohe). Na skutek awarii i braku zachodnich materiałów budowlanych wysokiej jakości zamurowano przeszklenia w latach 70. XX w.
  • Osiedle Prototypów na Mokotowie w Warszawie, Jerzy Skrzypczak, 1965[28].
  • Hotel „Cracovia” (1959-65) i Kino „Kijów” (1959-67) w Krakowie, proj. Witold Cęckiewicz
  • Dom wielorodzinny Spółdzielni Mieszkaniowej Pracowników Polskiej Akademii Nauk w Warszawie przy ul. Wiejskiej 20, Jerzy Gieysztor, 1964 – nietypowy blok mieszkalny unoszący się w powietrzu nad ziemią na słupach z żelazobetonu (fr. pilotis) z dużymi, dwustronnymi, trójstronnymi i czterostronnymi lokalami oferujący standard luksusowej modernistycznej kamienicy, wyposażony w taras wypoczynkowy i basen na dachu, pasaż handlowy na parterze oraz podziemny garaż i spełniający wszystkie pięć zasad architektury nowoczesnej Le Corbusiera był wyjątkiem w Polsce Ludowej. Wszystkie mieszkania w tym budynku są co najmniej dwustronne, a pokoje są szerokie i każdy pokój ma własny balkon (co należało ówcześnie do rzadkości)[23]. Budynek wyróżnia stylistyka op-artu[29]. Blok mieszkalny został zaliczony do dziesięciu „najlepszych, innowacyjnych rozwiązań polskiej architektury mieszkaniowej” po wojnie według magazynu Architektura Murator (02.10.2018).
  • Superjednostka, Katowice, arch. Mieczysław Król, 1967
  • Haperowiec, Katowice, arch. Jurand Jarecki, 1968
  • Dom Meblowy „Emilia” w Warszawie, proj. Marian Kuźniar, Czesław Wegner, 1967–1969
  • Hala widowiskowo-sportowa Spodek w Katowicach, Maciej Gintowt, Maciej Krasiński, 1964-1971 – jeden z pierwszych w skali światowej obiektów z dachem zrealizowanych w systemie tensegrity, w formie wielkiej nachylonej półczaszy nakrytej płaszczyzną zawieszoną na napiętych na obwodzie linach.
  • Osiedle Za Żelazną Bramą w Warszawie, Jerzy Czyż, Andrzej Skopiński, 1972 – 19 wysokich bloków mieszkalnych, fasady z geometrycznymi wzorami wyposażone w liczne, praktyczne portfenetry zapewniające pełne nasłonecznienie mieszkań. Architekt Andrzej Skopiński wspominał o planowanych, lecz niezrealizowanych z woli ówczesnych decydentów ogrodach i kawiarniach na dachach: „Projektowaliśmy krótko, dyskutowaliśmy długo. A nam marzyły się wiszące ogrody za Żelazną Bramą. Ale o estetyce zagospodarowania przestrzeni, o pomysłach urbanistycznych nie bardzo mieliśmy komu mówić. To nikogo nie interesowało[30].” W latach 90. przy okazji remontu osiedla usunięto oryginalne luksfery na fasadach budynków, które wcześniej doświetlały pomieszczenia dla oczekujących na windy i klatki schodowe, po czym zastąpiono je małymi oknami niedającymi spójnego efektu smukłej elewacji co zniszczyło precyzyjnie dopracowaną kompozycję szkła i muru stworzoną aby beton nie dominował w sylwetkach bloków mieszkalnych[31].
  • Obserwatorium Wysokogórskie na Śnieżce, Witold Lipiński i Waldemar Wawrzyniak, 1966-1974
  • Osiedle mieszkaniowe Plac Grunwaldzki („Bunkrowce”) we Wrocławiu, Jadwiga Grabowska-Hawrylakowa, 1967-1973 – zespół sześciu wieżowców i trzech pawilonów usługowych usytuowanych na platformie, strefie pieszej zwanej esplanadą, przykrywającej parking. Przykład brutalizmu w architekturze[32]. Plastyczne, lecz zarazem bardzo strukturalne i tektoniczne elewacje wykonane zostały z prefabrykowanych elementów betonowych. Rzadki wśród osiedli mieszkaniowych przykład zastosowania tarasów widokowych na dachach płaskich, wyposażonych w świetlice z łazienkami (architekt planowała zazielenienie tarasów)[33] oraz fasad pokrytych estetycznymi płytkami ceramicznymi tzw. klinkierem. W 2016 wyremontowano bloki mieszkalne, lecz usunięto oryginalne szklane luksfery, które architektka zainstalowała celowo aby nadać wieżowcom lekkość, aby beton nie dominował w ich sylwetkach i aby uzyskać efekt iluminacji architektury. Usunięte już luksfery podcinały partery wieżowców i podcinały również ich nadbudówki, czyli świetlice na dachach co pozwalało uzyskać oryginalny efekt wizualny[34]. Usunięto także efektowny klinkier[35].
  • Hala widowiskowo-sportowa Arena w Poznaniu, Jerzy Turzeniecki, 1974
  • Kościół Matki Bożej Królowej Polski w Krakowie (Arka Pana), Wojciech Pietrzyk, 1967-1977
  • Pijalnia Główna w Krynicy, Zbigniew Mikołajewski, Stanisław Spyt, 1971
  • Dworzec kolejowy w Katowicach, Wacław Kłyszewski, Jerzy Mokrzyński, Eugeniusz Wierzbicki, 1972
  • Dworzec kolejowy Warszawa Centralna, Arseniusz Romanowicz, 1975 – budynek został uznany przez szwajcarskiego architekta, krytyka i historyka sztuki Wernera Hubera za „przykład wybitnej architektury modernizmu, perła na szynach”[36]. Huber powiedział także, że „Dworzec Warszawa Centralna deklasuje krewnych z zachodu”[37] oraz że to „znakomita przestrzeń publiczna: hala główna dworca Warszawa Centralna w swoim pierwotnym kształcie”[38]. Dworzec Centralny w Warszawie stanowi „naprawdę spektakularną spuściznę polskiego powojennego modernizmu” według niemieckiego architekta i publicysty aktywnego w Szwajcarii Wolfganga Kila[39].
  • Dworzec kolejowy Tarnów-Mościce według projektu Stanisława Wilkosza, 1976. Przykład dworca funkcjonalistycznego, o wysokiej jakości wykonania, mocno zakorzenionego w architekurze zachodnioeuropejskiego modernizmu. Charakteryzuje się spektakularnym przeszkleniem oraz nietypowym detalem. Dworzec ten wyróżnia się pozytywnie ze złej, typowej i oszczędnościowej architektury czasów PRL, którą przedstawiał na przykład dworzec kolejowy w Płaszowie (1967). Dworzec kolejowy Tarnów-Mościce reprezentuje „piękno polskiej architektury” według magazynu Architektura Murator (10/2020).
  • Księgarnia „Uniwersus” w Warszawie, ul.Belwederska 20/22, Leszek Sołonowicz, 1975-1980. Największa księgarnia Warszawy czasów Edwarda Gierka. Przykład brutalizmu w architekturze. Nowatorska konstrukcja stalowa pozwalająca na tworzenie wielkich pomieszczeń bez słupów. Urządzenia produkcji zachodniej takie jak klimatyzacja i kurtyny powietrzne. Budynek wykończony sjenitem, szkłem, aluminium i wewnątrz drewnem. Oryginalna wieża obserwacyjna wzbogaca formę i funkcję budynku oraz zapewnia widok na Łazienki Królewskie[40].
  • Ściana Zachodnia w Warszawie, Jerzy Skrzypczak z zespołem, 1972–1989 (budowę przerwano w 1989)

Ważniejsze obiekty niemieckiego modernizmu w PolsceEdytuj

Główni przedstawiciele modernizmu w PolsceEdytuj

Zobacz teżEdytuj

UwagiEdytuj

  1. Dworzec kolejowy Warszawa Centralna, Polska 1975. Najnowocześniejszy dworzec w powojennej Polsce wyposażony w urządzenia sprowadzone w latach 70. z krajów Europy Zachodniej. Przykład nowatorskiej architektury polskiego modernizmu z zastosowaniem luksusowych materiałów. Wnętrza pokryte białym marmurem i czarnym granitem, drzwi automatyczne, perfekcyjnie zaprojektowana cienka stolarka aluminiowa z wielkimi przeszkleniami, efektowne reflektory iluminacji architektury w szczycie dachu, ogrzewane i przeszklone poczekalnie na każdym peronie, system kamer monitoringu, marmurowo-drewniane ławki z własnym ogrzewaniem, telewizory we wszystkich pomieszczeniach, marmurowa fontanna, salon vip, schody ruchome, pochylnie ruchome i windy na każdym peronie. Według szwajcarskiej prasy to „znakomita przestrzeń publiczna: hala główna dworca Warszawa Centralna w swoim pierwotnym kształcie” (Hochparterre 28/2015). Dopełnieniem kompozycji architektonicznej było zainstalowanie w otoczeniu dworca wysokich latarni w kolorze błękitnym, co było wtedy nowością, ponieważ kolor ten zapobiegał zeszpeceniu przestrzeni dzięki temu, że zlewał się z niebem oraz z jasnymi fasadami budynków i nie wyróżniał się oraz nie dzielił przestrzeni tak jak kolor czarny. Ponadto montaż wysokich latarni zamiast zwykłych pozwolił na zaoszczędzenie miejsca, ponieważ użyto mniej latarni, ale z mocniejszym światłem. Niestety po 1989 dokonano wielu modyfikacji budynku, niezgodnych z oryginalnym projektem architekta między innymi przemalowano sufit z koloru białego, matowego na szary (ciemny) co optycznie zmniejszyło i przyciemniło przestrzeń, usunięto marmurowe balustrady ze schodów co wyjątkowo negatywnie wpłynęło na estetykę, usunięto liczne tam elektroniczne zegary i zastąpiono je klasycznymi niepasującymi do modernistycznej architektury, zamknięto dwa tarasy widokowe na piętrze, usunięto marmurowe ławki z hali głównej i zastąpiono je tandetnymi współczesnymi zamiennikami (oryginalne ławki zostawiono tylko na peronach), usunięto też charakterystyczną marmurową fontannę umieszczoną tam celowo przez architekta (fontanna oczyszcza i ochładza powietrze, ruch wody w wodotrysku ujemnie jonizuje atmosferę, a to znacznie poprawia samopoczucie ludzi, fontanna usuwa pył z powietrza i zagłusza miejski hałas według Zakładu Hydrologii i Gospodarki Wodnej UŁ). „Moim zdaniem te balustrady powinno się odświeżyć, a nie je likwidować” stwierdził Andrzej Pańkowski na temat marmurowych balustrad, architekt wnętrz i plastyk, który odpowiadał za pierwotny wystrój wnętrz dworca (Rynek Kolejowy 24.12.2013). Na antresoli usunięto piękne i bezramowe szklane drzwi w poczekalni (wymieniono je na archaiczne drzwi z masywnymi ramami). Usunięto także oryginalne drzwi automatyczne produkcji szwajcarskiej z hali głównej, które wyróżniały się lekką, modernistyczną formą i tworzyły efektowną, ruchomą ścianę szkła co zaprezentowano w wielu filmach z czasów PRL (oryginalne drzwi wyposażono w bardzo cienkie ramy ze stali nierdzewnej w kolorze przypominającym srebro a nie szarość). Drzwi automatyczne zastąpiono po ich usunięciu zwykłymi drzwiami automatycznymi z nieproporcjonalnie grubymi ramami i nieoryginalnym kolorem szarym, które przypominają tandetne drzwi do sklepu spożywczego. Ewenementem jest umieszczenie nad drzwiami topornego, szpetnego i wielkiego niebieskiego kasetonu informacyjnego z białym napisem „wejście” zamiast usuniętego w tym miejscu oryginalnego świetlika czyli tafli szkła zainstalowanej przez architekta nad drzwiami aby nadać uroku i lekkości wizualnej wejściu i aby doświetlić wnętrze. W Europie Zachodniej niedopuszczalne jest usunięcie świetlika nad drzwiami, także automatycznymi w reprezentacyjnym wejściu (np. berliński budynek Corbusierhaus). W przypadku konieczności zastosowania napisu „wejście” można go namalować farbą (srebrną) na szkle (np. Corbusierhaus). Ponadto drzwi automatyczne na dworcu po ich wymianie mają teraz tylko 226 cm wysokości, a więc są wyjątkowo niskie co sprawia, że wyglądają niekorzystnie i nieproporcjonalnie w tak wielkim budynku i piesi czasami zawadzają długimi przedmiotami o ich ramy (aktualnie instalowane drzwi automatyczne mają min. 250 cm wysokości, np. warszawska Fabryka Norblina). Błędem jest także wyciągnięcie nowych drzwi na poziom fasady, ponieważ oryginalne drzwi były zagłębione w bryle aż do poziomu okien co tworzyło korzystny efekt wizualny.

PrzypisyEdytuj

  1. Gazeta Wyborcza "Osiedle Za Żelazną Bramą. Z góry spadały kieliszki z wiśniówką" Jerzy S. Majewski 8 lipca 2016
  2. „Mega pionierzy – mega nadzieje, sukcesy i kontrowersje” Wojciech Kosiński, Kraków 2010.
  3. a b Zuzanna Fruba "Dziwny dom nad Wisłą" 2016
  4. Architektura w Warszawie. Lata 1918–1939. Marta Leśniakowska Warszawa 2006. s. 144.
  5. „Budynek jak biały statek. Nowe centrum Saskiej Kępy” Dariusz Bartoszewicz 02.02.2012.
  6. Wojciech Włodarczyk „Sztuka polska 1918-2000” Arkady.
  7. a b Architektura w Warszawie. Lata 1918–1939. Marta Leśniakowska Warszawa 2006.
  8. Architektura w Warszawie. Lata 1918–1939. Marta Leśniakowska Warszawa 2006. s. 179.
  9. http://www.sluzew.org.pl/wp-content/uploads/2010/01/011.-Rolna-52-1.jpg
  10. a b Architektura w Warszawie. Lata 1918–1939. Marta Leśniakowska Warszawa 2006.
  11. Architektura w Warszawie. Lata 1918–1939. Marta Leśniakowska Warszawa 2006. s. 65.
  12. a b c Izabella Wisłocka Awangardowa architektura polska 1918-1939 Arkady 1968.
  13. Otwock https://otwock.fotopolska.eu/Europejskie_Centrum_Zdrowia_Otwock_Szpital_im._Fryderyka_Chopina
  14. http://www.inmemoriam.architektsarp.pl/pokaz/romuald_gutt,6470.
  15. Architektura w Warszawie. Lata 1918–1939. Marta Leśniakowska Warszawa 2006. s. 156.
  16. Zbigniew Moździerz "Od szałasu do apartamentowca" Muzeum Tatrzańskie 2015
  17. Izabella Wisłocka Awangardowa architektura polska 1918-1939 Arkady 1968.
  18. „Szklany Dom” projektu Juliusza Żórawskiego w Warszawie po 73 latach Andrzej K. Olszewski 2014.
  19. a b c Architektura w Warszawie. Lata 1945–1965. Marta Leśniakowska.
  20. a b Andrzej K. Olszewski: Dzieje sztuki polskiej 1890–1980 w zarysie. Warszawa: Wydawnictwo „Interpress”, 1988, s. 78. ISBN 83-223-2124-4.
  21. "Mezonetowiec we Wrocławiu" Architektura Murator 11.09.2014
  22. http://cargocollective.com/powojennymodernizm/Liceum-im-Jose-Marti-Leopolda-Staffa-111.
  23. a b Marta Leśniakowska Architektura w Warszawie. Lata 1945–1965, Warszawa 2003.
  24. „Stolica” 1963/24, s. 4
  25. Nikolaus Pevsner: Historia architektury europejskiej. T. 2. Warszawa: Wydawnictwo „Arkady”, 1980, s. 352. ISBN 83-213-2983-7.
  26. Średnicowa 1946–1976. W: ARPS. Architektura Arseniusza Romanowicza i Piotra Szymaniaka. Grzegorz Piątek (red.). Wyd. I. Warszawa: Centrum Architektury, 2012, s. 108–117.
  27. Średnicowa 1946–1976. W: ARPS. Architektura Arseniusza Romanowicza i Piotra Szymaniaka. Grzegorz Piątek (red.). Wyd. I. Warszawa: Centrum Architektury, 2012.
  28. „Warszawa O zniszczeniu i odbudowie miasta”, Adolf Ciborowski, 1969
  29. http://cargocollective.com/powojennymodernizm/Wiejska-20
  30. Tygodnik Kultura Barbara N. Łopieńska Za Żelazną Bramą (1974).
  31. Społeczne Archiwum Warszawy Stowarzyszenie Masław 2021 https://www.tubylotustalo.pl/spoleczne-archiwum/200-osiedle-za-zelazna-brama-2.
  32. Zespoł mieszkaniowo-usługowy przy placu Grunwaldzkim we Wrocławiu (Manhattan) http://cargocollective.com/powojennymodernizm/Zespol-mieszkaniowo-uslugowy-przy-placu-Grunwaldzkim-we-Wroclawiu
  33. Architektura 11/1973.
  34. Architektura & Biznes „Co się dzieje na wrocławskim Manhattanie?” 02.02.2021.
  35. Manhattan 14.06.2016 https://www.wroclaw.pl/manhattan-konczy-sie-remont-elewacji-sedesowcow
  36. W. Huber: „Warszawa – Fenix z popiołów”, 2005.
  37. AR/PS: Architektura Arseniusza Romanowicza i Piotra Szymaniaka, Warszawa 2012.
  38. Werner Huber „Die Stadt und ihr Herz” Hochparterre: Zeitschrift für Architektur und Design 28/2015.
  39. Wolfgang Kil „Lust auf gewagte Konstruktionen” werk, bauen + wohnen 01.09.2012 s. 68. Verlag Werk AG werk, bauen + wohnen Badenerstrasse 18, 8004 Zürich
  40. http://cargocollective.com/powojennymodernizm/Uniwersus-Centralny-Dom-Handlowy-Domu-Ksiazki