Brutalizm

nurt architektury (powst. l. 40. XX w.)

Brutalizm – nurt architektury późnego modernizmu powstały w końcu lat 40. XX wieku. Przełomowym obiektem była szkoła w Hunstanton w Anglii zbudowana przez Petera i Alison Smithson w 1949. Miała ona wyeksponowaną stalową konstrukcję, nieotynkowane ceglane mury, odsłonięte belki stropowe i przewody instalacyjne.

Szkoła w Hunstanton. Peter i Alison Smithson, 1949
Bunkier Sztuki w Krakowie (detal architektoniczny), Krystyna Tołłoczko-Różyska, 1965
Gmach Royal National Theatre w Londynie, Denys Lasdun, 1976
Blok mieszkalny z widokiem na Alpy, „Pharao-Haus” („Pyramide”) w Monachium, architekt Karl Helmut Bayer, 1974. Tarasowiec (niem. Terrassenhochhaus) reprezentuje późny modernizm i zaliczany jest do brutalizmu. Architektura humanistyczna, a nie masowa. Nowatorski blok mieszkalny będący rezultatem wyciągnięcia wniosków z błędów dotychczasowej architektury mieszkaniowej modernizmu w tym brutalizmu[1].
Brutalistyczny pomnik „Westerplatte” w Gdańsku, Franciszek Duszeńko, 1966

Brutalizm zakładał, że najważniejsze są przestrzeń, konstrukcja i uwrażliwienie na właściwości zastosowanych materiałów. Zmienił architekturę z abstrakcyjnej na ekspresyjną. Nazwa wywodzi się z francuskiego określenia béton brut, oznaczającego surowy beton i stosowanego wcześniej przez Le Corbusiera w odniesieniu do jego prototypowego i kontrowersyjnego bloku marsylskiego wybudowanego w stylu brutalizmu w 1952, jednak wyróżniającego się z podobnych sobie budowli humanistyczną architekturą docenianą zarówno przez jej użytkowników jak i krytyków sztuki[2]. Późniejsza architektura brutalizmu bywała krytykowana właśnie za dehumanizację[3]. Architekturze tej zarzucano braki funkcjonalne, brzydotę[4] i regres jak w przypadku szeroko krytykowanej Wieży Genex w Belgradzie z 1980, autorstwa Mihajlo Mitrović, gdzie ekspresja surowego betonu dominuje nad funkcją[5]. Budynek jest zupełnie pozbawiony funkcjonalnych elementów architektonicznych takich jak portfenetry, szklane ściany, tarasy słoneczne, loggie i miejsca na bujną roślinność znanych już z powojennej, europejskiej architektury humanistycznego modernizmu[6].

Na rozwój brutalizmu znaczny wpływ miał minimalizm prezentowany przez twórczość Ludwiga Miesa van der Rohe.

Jedynym miastem na świecie stworzonym całkowicie w stylu brutalizmu jest Czandigarh, zbudowane głównie z surowego betonu przez Le Corbusiera w 1953[7]. Wyjątkowym budynkiem brutalistycznym wykonanym bez użycia betonu na fasadzie jest piramida mieszkalno-biurowa, później przeznaczona na szpital (niem. Ferrohaus) w Zurychu, zbudowana ze stali kortenowskiej przez Justusa Dahindena w 1970[8] oraz Nová Scéna Teatru Narodowego (cz. Národní divadlo) w czeskiej Pradze, zbudowana ze szklanych luksferów i zielonego marmuru kubańskiego przez Karela Pragera w 1983. Luksfery na fasadzie teatru bywają podświetlane kolorowymi diodami aby wyświetlić dowolną grafikę, natomiast bryła budynku unosi się w powietrzu nad ziemią dzięki licznym prześwitom[9].

W PolsceEdytuj

Czołowym przykładem architektury brutalizmu w Polsce jest odbudowany dworzec kolejowy Katowice oraz blok mieszkalny Superjednostka tamże[10][11]. Kolejnym przykładem brutalizmu w Polsce jest Galeria Sztuki Współczesnej „Bunkier Sztuki” w Krakowie. Zdaniem dyrektor Zarządu Infrastruktury Komunalnej i Transportu w Krakowie Joanny Niedziałkowskiej Stadion Miejski w Krakowie jest następnym przykładem tego nurtu architektonicznego[12].

Do budynków brutalistycznych zalicza się też strukturalistyczny Hotel Forum w Krakowie czy bloki mieszkalne „Bunkrowce” (wrocławski „Manhattan”), które zbudowała Jadwiga Grabowska-Hawrylak[13].

GaleriaEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Christoph Leischwitz „Beton-Pyramide mit Alpenblick” 21.04.17
  2. Jonathan Glancey BBC 02.05.2013 “Le Corbusier's Unité: Is it a modern classic?” Cytat (jęz. angielski): Fashionable today, the Unité d’Habitation is respected and even loved by those who choose to live here as well as by the architects, students and other visitors who come to experience this remarkable essay in modern design. They like the fact that the building is at once “a machine for living”, a mesmerising structure and a lovely place to live. What local authorities around the world asked for instead from the 1950s was a form of low-cost, quick-build mass housing that, although superficially influenced by Le Corbusier, was nothing like this gifted architect’s work; it was like wanting a Picasso for the price of a picture postcard. In the design of L’Unité d’Habitation, Le Corbusier offered ordinary families architecture of the highest and most inventive order and even what may yet become, and confounding his critics, a World Heritage Site. https://www.bbc.com/culture/article/20130423-design-icon-or-concrete-horror
  3. Z miłości do Le Corbusiera. Niezwykłe domy w stylistyce brutalizmu Piotr Czaja 14.03.2016 https://www.bryla.pl/bryla/56,85301,19747789,z-milosci-do-le-corbusiera-niezwykle-domy-w-stylistyce-brutalizmu.html
  4. Darmon Richter "LIFE IN THE HIGH-RISE: MY BRUTALIST HOLIDAY IN BELGRADE’S GENEX TOWER" 07.10.17 https://www.exutopia.com/brutalist-genex-tower/
  5. THE WESTOLOGIST "Spot a Style: Brutalist" http://www.thewestologist.com/architecture-and-design/spot-a-style-brutalist
  6. Brutalism and Collective Living in Europe, Through the Lense of Stefano Perego 21.10.20 https://www.archdaily.com/949383/brutalism-and-collective-living-in-europe-through-the-lense-of-stefano-perego
  7. Brutalizm - brutalna architektura – Bryła, bryla.pl [dostęp 2020-10-23].
  8. Justus Dahinden: Ferrohaus (Pyramide Am See) https://www.sosbrutalism.org/cms/19884660
  9. Karel Prager > Nová Scéna, 1977 http://dromanelli.blogspot.com/2020/10/karel-prager-nova-scena-1977.html
  10. Piękno brutalizmu
  11. "Brutalizm w polskiej architekturze – 8 najciekawszych przykładów" Anna Sadkowska-Rojek 27.12.21 https://www.krn.pl/artykul/brutalizm-w-polskiej-architekturze-8-najciekawszych-przykladow,3577
  12. Brutalnie piękny mamy w Krakowie stadion. gazeta.pl. [dostęp 2010-08-14].
  13. Brutalizm w polskiej architekturze - 13 niesamowitych obiektów, morizon.pl [dostęp 2021-02-23] (pol.).