Le Corbusier

Francuski architekt szwajcarskiego pochodzenia, urbanista, malarz i rzeźbiarz.

Le Corbusier, właściwie Charles-Édouard Jeanneret-Gris (ur. 6 października 1887 w La Chaux-de-Fonds, zm. 27 sierpnia 1965 w Roquebrune-Cap-Martin) – francuski architekt szwajcarskiego pochodzenia, urbanista, malarz i rzeźbiarz, czołowy przedstawiciel modernistycznego stylu międzynarodowego. Jego wszechstronna działalność wpłynęła nie tylko na architekturę, ale także na sztuki plastyczne i urbanistykę.

Le Corbusier
Ilustracja
Charles-Édouard Jeanneret-Gris
Imię i nazwisko Charles-Édouard Jeanneret-Gris
Data i miejsce urodzenia 6 października 1887
La Chaux-de-Fonds
Data i miejsce śmierci 27 sierpnia 1965
Roquebrune-Cap-Martin
Narodowość szwajcarska
Dziedzina sztuki architektura
Epoka modernizm
Ważne dzieła
podpis
Odznaczenia
Wielki Oficer Orderu Narodowego Legii Honorowej (Francja) Komandor Orderu Narodowego Legii Honorowej (Francja)

ŻyciorysEdytuj

1887–1917Edytuj

Charles Jeanneret pochodził ze starego, szeroko rozgałęzionego rodu. Przydomek Gris przy nazwisku odróżniał część rodziny, z której pochodził od gałęzi Jeanneret-Grieurin i Jeanneret-Compas. Ojciec przyszłego architekta, Georges-Edouard (1855–1926), był zegarmistrzem, trudniącym się emaliowaniem kopert zegarków i posiadał własny warsztat w La Chaux-de-Fonds, będącym w tym czasie jednym z głównych centrów produkcji zegarków w Szwajcarii. Matka, Marie-Charlotte-Amelie z domu Perret (1860–1960) była pianistką. W młodości Charles-Édouard Jeanneret pracował w zakładzie grawerskim swojego stryja, gdzie zajmował się wyrabianiem inicjałów.

W latach 1900–1904 uczył się grawerowania i cyzelunku w szkole artystycznej w La Chaux-de-Fonds. Profesor tej szkoły, Charles L’Eplattenier, nakłonił go do nauki architektury. Charles-Édouard Jeanneret znalazł się pod wpływem secesji i angielskiego ruchu Arts and Crafts, a w latach 1906–1907 wraz z René Chapallazem zrealizował swój pierwszy budynek, bogato udekorowaną willę dla grawera Louisa Falleta. W 1907 odbył pierwszą podróż studialną, zwiedzając na północy Włoch Mediolan, Florencję, kartuzję w Galluzzo, Sienę, Bolonię, Padwę i Wenecję, a następnie udał się do Austro-Węgier, gdzie zwiedził Budapeszt i Wiedeń. W Wiedniu przez sześć miesięcy pracował u jednego z twórców wiedeńskiej secesji, Josefa Hoffmanna, a także zapoznał się z ideami Adolfa Loosa. W marcu 1908 młody architekt po raz pierwszy pojechał do Paryża, wkrótce wstąpił do pracowni paryskiego architekta Auguste’a Perreta, gdzie pracował przez 15 miesięcy i zetknął się z zastosowaniem surowej konstrukcji żelbetowej; w 1909 spotkał w Lyonie innego z protagonistów nowoczesnej architektury, Tony’ego Garniera.

W 1910 odbył długą podróż do Niemiec, żeby zapoznać się z osiągnięciami sztuki stosowanej w tym kraju. Pracując u Petera Behrensa, poznał Miesa van der Rohe i Waltera Gropiusa. W następnym roku zetknął się z Heinrichem Tessenowem, architektem miasta ogrodu Grünau-Falkenberg (realizacja 1913). Następna podróż, po Europie Wschodniej, Turcji, Grecji i Włoszech, była etapem gromadzenia rysunków, notatek i zdjęć.

W 1912 Charles-Édouard Jeanneret miał pierwszą wystawę swoich prac (akwarel) na Salonie Jesiennym w Paryżu[1]. Zajmowało go w tym okresie studiowanie w Bibliotece Narodowej materiałów do pracy „Budowa miast” (La construction des villes).

1917–1940Edytuj

W czasie pierwszej wojny światowej żył w neutralnej Szwajcarii gdzie uczył innych teorii architektury z użyciem nowoczesnej techniki w szkole artystycznej w La Chaux-de-Fonds[2]. Jako młody architekt zbudował wtedy już cztery domy w Szwajcarii i jedną wieżę ciśnień we Francji. W wieku 29 lat osiadł na stałe w Paryżu. W roku 1917 otworzył tam własną pracownię architektoniczną. Od 1919 wydawał gazetę artystyczną Ésprit Nouveau (Nowy duch), w której swoje artykuły o architekturze podpisywał „Le Corbusier”. Jego pseudonim przypomina francuskie słowo Le corbeau (kruk) i zdarzało się, że rysował go przy okazji składania swojego podpisu[3]. Wszedł w kontakt z awangardowymi środowiskami artystycznymi. Razem z Amédée Ozenfantem zapoczątkował nowy kierunek malarski – puryzm. Od około 1925 używał pseudonimu także jako architekt i artysta. Od 1923 aż do 1940 prowadził wspólną pracownię z dalszym kuzynem, Pierre’em Jeanneretem, wspólnie podpisywali projekty i publikacje.

Le Corbusier już w czasie swych pierwszych podróży studialnych zachwycał się klarownością przestrzeni panującą w klasztorach. Klasztorna cela była jedną z inspiracji do stworzenia Pavillon de l’Esprit Nouveau (Wystawa Międzynarodowa w 1925 w Paryżu), który zrewolucjonizował architekturę i projektowanie wnętrz. Pawilon ten, a właściwie modelowy jednoprzestrzenny dom jednorodzinny z antresolą i loggią, rozpoczął szerzenie się nowej myśli architektonicznej. W planie przypomina on celę benedyktyńskiego mnicha. Pavillon de l’Esprit Nouveau był elementem idei Immeubles-Villas, dużego wielkomiejskiego budynku mieszkaniowego łączącego cechy domu jedno- i wielorodzinnego. Dzięki tej wystawie Le Corbusier został szeroko zauważony. W 1922 roku Le Corbusier opublikował w czasopiśmie L’Esprit Nouveau słynne pięć punktów nowoczesnej architektury (pierwszy raz zastosowane przez niego w willi Le Lac w Corseaux w Szwajcarii w 1923 roku, a następnie w sposób najbardziej spektakularny w willi Savoye we francuskim Poissy w 1931 roku).

W roku 1926 opracował „Architekturę epoki maszynowej” (Architecture d’époque machiniste). Dwa lata później został jednym z założycieli CIAM – Międzynarodowych Kongresów Architektury (Congrès Internationaux d’Architecture). Propagował wtedy swoje słynne hasło „słońce, przestrzeń, zieleń” jako trzy elementy, które powinny mieć wpływ na współczesną architekturę. Także w tym czasie Le Corbusier dużo podróżował: do Ameryki Południowej, Niemiec oraz Moskwy, gdzie poznał Meyerholda i Eisensteina. 19 września 1930 Le Corbusier przyjął obywatelstwo francuskie, zaś 18 grudnia tegoż roku poślubił Yvonne Gallis (ur. 1892, zm. 5 października 1957), która znana była odtąd szerzej pod wywiedzionym od pseudonimu męża nazwiskiem Madame Le Corbusier. W 1934 roku Le Corbusier stworzył w Paryżu modernistyczną, przeszkloną kamienicę mieszkalną Immeuble Molitor przy ulicy Nungesser-et-Coli 24 gdzie zamieszkał wraz z żoną. Jego dwustronne mieszkanie (240 m²), które zachowano jako muzeum składa się z dwóch kondygnacji, własnej pracowni i tarasu wypoczynkowego z ogrodem na dachu[4]. Jest to pierwszy apartamentowiec na świecie z całkowicie przeszklonymi elewacjami, gdzie nie ma ścian ani okien[5]. Natura jest zasadnicznym składnikiem architektury Le Corbusiera, stąd ogród na dachu służący do wypoczynku, ćwiczeń fizycznych, konsumpcji, a także sprzyjający kontemplacji i pozwalający na uprawę roślin[6]. Architekt twierdził, że „ogród jest logicznym uzupełnieniem płaskiego dachu”[7].

1940–1965Edytuj

W czasie wojny przebywał początkowo w Vichy, a w latach 1942–1943 został wysłany z misją do Algierii, wówczas kolonii francuskiej. Lokalna architektura wywarła pewien wpływ na architekta.

Le Corbusier rozpoczął w 1942 pracę nad „Modulorem” – autorskim kanonem proporcji, który następnie opisał w kilku pracach. Za model został przyjęty człowiek szczególnie wysoki (za modelowy przyjął ówczesny średni wzrost amerykańskiego policjanta, wynoszący 183 cm). Wyciągnięta do góry ręka postaci ludzkiej wyznacza podstawową wysokość kondygnacji netto, 226 cm. Większość charakterystycznych wysokości odnoszących się do ciała ludzkiego i przedmiotów użytkowych jest wpisana przez Le Corbusiera w dwa ciągi: ciąg wymiarów, wyznaczone w oparciu o wspomniany wzrost i wysokość kondygnacji oraz złoty podział.

Pod koniec wojny Le Corbusier założył Assemblée de Constructeurs pour Rénovation architecturale (ASCORAL), organizację opracowującą plany odbudowy Francji po wojnie, zaś w 1943 opublikował Kartę Ateńską.

Po wojnie Le Corbusierowi jako jednemu z najsłynniejszych architektów powierzano najbardziej prestiżowe realizacje, nie tylko w Europie, ale i w Indiach (miasto Chandigarh) czy Brazylii. W 1947 został członkiem komitetu złożonego z architektów, który miał przygotować plany budowy siedziby ONZ w Nowym Jorku; ostatecznie realizację przyznano Amerykaninowi Wallace’owi Harrisonowi, lecz opierała się ona w dużym stopniu na koncepcji Le Corbusiera.

Le Corbusier zbudował w 1952 w zburzonej wskutek II wojny światowej nadmorskiej Marsylii wysoki, żelbetowy blok mieszkalny dla 1600 ludzi z ogrodem i salą gimnastyczną na dachu, oddalony od hałaśliwej ulicy, w samym środku parku. Blok był typem budynku nieznanym we Francji i wywołał burzliwe reakcje krytyki. Blok marsylski okazał się udanym budynkiem i zdecydowanie przewyższa swoją funkcjonalnością oraz jakością wykonania późniejsze bloki mieszkalne budowane masowo w krajach komunistycznych[8]. Blok nie został zaprojektowany dla zamożnych elit[9] jednak wprowadzone wówczas liczne nowatorskie rozwiązania architektoniczne takie jak całkowicie przeszklone ściany mieszkań przez rzędy portfenetrów oraz obszerna loggia przynależna do każdego pokoju w mieszkaniu okazały się przełomem co miało wpływ na architekturę zachodniego świata. Inspiracją do stworzenia bloku marsylskiego były transatlantyki i średniowieczne klasztory, które architekt sam poznał, przeanalizował i podziwiał[10].

Zmarł na zawał serca[11] 27 sierpnia 1965 w Roquebrune-Cap-Martin podczas kąpieli w Morzu Śródziemnym.

W latach 1982–1985 Garland Architectural Archives wydało kompendium rysunków architekta, a w latach 2005–2006 Fundacja Le Corbusiera wydała na 16 płytach DVD zbiór 35.000 jego rysunków[12].

Nagrody i wyróżnieniaEdytuj

W 1952 został Komandorem, a w 1963 Wielkim Oficerem Legii Honorowej. Ponadto otrzymał kilka doktoratów honoris causa, wiele odznaczeń i innych zaszczytów.

Pięć punktów nowoczesnej architekturyEdytuj

Postulaty architektury mieszkaniowej[13]:

  • konstrukcja słupowa (Pilotis),
  • wolny plan,
  • poziome okna,
  • wolna elewacja,
  • płaskie dachy i tarasy na dachach.

Realizacje i projektyEdytuj

 
Dom bliźniaczy w Stuttgarcie (1927) jest przykładem słynnych pięciu punktów nowoczesnej architektury.
 
Czandigarh – sekretariat (1953) Przykład rzeźbiarskiego potraktowania betonu zbrojonego.
 
Muzeum Heidi Weber w Zurichu (1967) Muzeum sztuki współczesnej to ostatni budynek wielkiego architekta, a zarazem nowatorski, lekki obiekt wykonany ze stali i szkła. Do montażu wykorzystano 20 tysięcy śrub.
 
Willa Savoye (1931) – modernistyczna willa w Poissy, Francja.
  • 1905: Willa Fallet, La Chaux-de-Fonds, Szwajcaria (styl sosnowy, styl regionalny w duchu secesji[14])
  • 1908: Dom Stotzera 6, Chemin de Pouillerel, la Chaux-de-Fonds, Szwajcaria.
  • 1912: Villa Jeanneret-Perret, La Chaux-de-Fonds, Szwajcaria [1]
  • 1914: koncepcja słupowo-płytowej modularnej konstrukcji Dom-Ino
  • 1916: Willa Schwob, La Chaux-de-Fonds
  • 1922: Willa Besnus (Ker-Ka-Ré), Vaucresson (dom przebudowano)
  • 1922: Dom i Studio malarza Ozenfanta, Paryż (zmieniono oryginalny dach)
  • 1923: Willa La Roche/Willa Jeanneret, Paryż
  • 1925: Pawilon L’Esprit Nouveau, Paryż (zniszczony, a następnie zrekonstruowany w 1977 w Bolonii we Włoszech)
  • 1926: Willa Cook, Boulogne-Billancourt, Francja
  • 1926: Willa Ternisien, 5 allée des Pins, Boulogne-Billancourt, Paryż (dom dla muzyka i malarki, przebudowany w 1936)
  • 1926: Osiedle domów jednorodzinnych z ogrodami na dachach Cité Frugès, Pessac, Francja
  • 1924–1927: Cité radieuse (Miasto słońca) – teoretyczny projekt miasta idealnego
  • 1927: dom jednorodzinny, tzw. Maison Citrohan, będący przeciwieństwem tradycyjnego domu, dom unoszący się nad ziemią na słupach i wyposażony w ogród na dachu płaskim, okna zajmujące całe ściany w Weißenhof, Niemcy (projekt 1922[15])
  • 1927: dom bliźniaczy w Weißenhof, Niemcy
  • 1927: projekt pałacu Ligi Narodów w Genewie, Szwajcaria
  • 1927: Willa Stein, Garches, Paryż
  • 1928: Dom Planeix, 26 boulevard Masséna, Paryż
  • 1929: Barka węglowa Louise-Catherine, zacumowana na Sekwanie w Paryżu została przebudowana przez Le Corbusiera na schronisko dla bezdomnych[16].
  • 1929–1931: Willa Savoye, Poissy, Francja mapa
  • 1929–1933: Siedziba organizacji charytatywnej Armée du salut (Armia Zbawienia), schronisko dla potrzebujących w Paryżu. Po raz pierwszy rozdawano darmową zupę dla ubogich w budynku nowoczesnym i użytecznym, wyposażonym w ogród na dachu. „Gmach ma wygląd pięknego statku, gdzie wszystko jest czyste, komfortowe, funkcjonalne i radosne.” – stwierdził dziennikarz Le Temps. Architekt zaprojektował nawet klimatyzację, której nie zainstalowano ze względu na koszta. Zamiast niej wykonano wentylację mechaniczną. Przeszklona fasada została zniszczona 25 sierpnia 1944 przez wybuch niemieckiej bomby. Po wojnie już uproszczono formę budynku[17].
  • 1929–1935: Gmach Centrosojuzu (Centrala Związków Spółdzielczych, po wojnie Federalna Służba Statystyczna) w Moskwie (masowe zastosowanie wygodnych pochylni w ogromnym gmachu zamiast schodów mogących powodować zmęczenie)
  • 1930: Dom Errazuriz, Chile (projekt)
  • 1930: Las Nubes, dom Urugwajskiego nowelisty Enrique Amorim (Salto, Urugwaj)
  • 1930–1931: Pawilon Szwajcarski w Paryżu
  • 1932: Immeuble Clarté (Szklany Dom[18]), Genewa, Szwajcaria. Nowatorski apartamentowiec z różnorodnymi mieszkaniami w tym dwupoziomowymi i dwustronnymi (256 m²) gdzie zainstalowano praktycznie nieznane wcześniej szklane schody, półpiętra i strop oraz luksfery i pełne przeszklenia mieszkań zamiast portfenetrów, a także ogólnodostępny płaski dach z ogrodem[19]. Stalowa konstrukcja szkieletowa budynku, całkowicie przeszklone elewacje, żelazna stolarka okienna bez szprosów z drewnianymi roletami, duże tarasy dostępne z każdego pokoju w mieszkaniu wyróżniają budynek z ówczesnej architektury mieszkaniowej[20]. mapa
  • 1934: Immeuble Molitor, apartamentowiec z własnym mieszkaniem architekta przy ul. Nungesser-et-Coli 24 w 16-tej dzielnicy Paryża.
  • 1936: Pałac Ministerstwa Edukacji Narodowej i Zdrowia Publicznego (Palácio Gustavo Capanema), Rio de Janeiro (Jako konsultant Lucio Costa, Oscara Niemeyera i innych. Le Corbusier doprowadził do stworzenia w tym wieżowcu dwóch ogrodów na płaskich dachach w tym tarasu widokowego z panoramą miasta oraz do instalacji portugalskich kafelków azulejos i zewnętrznych żaluzji.)
  • 1938: wieżowiec The „Cartesian” (projekt)
  • 1945: Usine Claude i Duval, Saint-Dié-des-Vosges, France
  • 1946–1952: „Jednostka mieszkaniowa”, Marsylia, Francja (element Cité radieuse) mapa
  • 1948: Dom Curutchet, La Plata, Argentyna
  • 1948–1951: Fabryka Claude & Duval w Saint-Dié, jedyna budowla przemysłowa Le Corbusiera
  • 1949–1952: Siedziba Narodów Zjednoczonych, Nowy Jork (Konsultant)
  • 1950–1955: Kaplica Notre Dame du Haut, Ronchamp, Francja View on the map
  • 1951: Cabanon de vacances, domek letniskowy architekta Roquebrune-Cap-Martin
  • 1951: Maisons Jaoul, Neuilly-sur-Seine, Francja
  • 1951: Budynek Stowarzyszenia Mill Owners’, Willa Sarabhai i Willa Schodan, Ahmedabad, Indie
  • 1953: „Jednostka mieszkaniowa” w Rezé (identyczna jak w Marsylii), departament Loire-Atlantique mapa
  • 1952–1959: Plan urbanistyczny miasta Czandigarh i budynki użyteczności publicznej, Indie
    • 1952: Sąd Najwyższy
    • 1952: Muzeum i Galeria Sztuki
    • 1953: Pałac Gubernatora
    • 1953: Sekretariaty
    • 1953: Klub Wodny
    • 1955: Zgromadzenie Narodowe
    • 1956: Dom Shodana
    • 1959: Szkoła Artystyczna
  • 1956: Muzeum w Ahmedabad, Ahmedabad, Indie
  • 1956: Gimnazjum, Bagdad, Irak (projekt)
  • 1957: „Jednostka mieszkaniowa” w Briey en Forêt, Francja
  • 1957: Muzeum Narodowe Sztuki Zachodniej, Tokio
  • 1957: Maison du Brésil, Miasto Uniwersyteckie, Paryż
  • 1957: „Jednostka mieszkaniowa” w Meaux, Francja (projekt)
  • 1958: Pawilon Philipsa, Bruksela, Belgia (z Iannis Xenakis) (zniszczona) na Expo ’58
  • 1957: „Jednostka mieszkaniowa” w Berlinie-Charlottenburg, Flatowallee 16, zbliżona do marsylskiej, ale bez ogrodu na dachu. mapa
  • 1957–1960: Sainte Marie de La Tourette, koło Lyon, Francja (z Iannis Xenakis)
  • 1960: „Jednostka mieszkaniowa” w Briey (identyczna jak w Marsylii), Briey, departament Meurthe-et-Moselle
  • 1961: Centrum Sztuki Wizualnej im. Carpentera, Uniwersytet Harvarda, Cambridge, USA
  • 1961: Centrum Electronic Calculus Olivetti, Milan, Italy
  • 1963: Dom Człowieka, Zurich, Szwajcaria
  • 1964–1969: Dziedzictwo Le Corbusier Firminy-Vert
    • 1964: „Jednostka mieszkaniowa” w Firminy, Francja
    • 1966: Stadion Firminy-Vert
    • 1965: Dom Kultury Firminy-Vert
    • 1969: Kościół w Saint-Pierre, Firminy Francja (zbudowany pośmiertnie i ukończony pod kierunkiem José Oubrerie w 2006)
  • 1967: Muzeum Heidi Weber (Centre Le Corbusier), Zürich, Szwajcaria (Budynek został zaprojektowany przez Le Corbusiera wraz z Pierre’em Jeanneretem w latach 1960–1962. W 1967 roku szwajcarski budynek został skopiowany w indyjskim Czandigarh także jako muzeum, ale z innego materiału, użyto betonu zamiast stali i szkła[21].)

Główne dzieła pisarskieEdytuj

  • 1918: Après le cubisme (Po kubizmie), z Amédée Ozenfant
  • 1923: Vers une architecture (W stronę architektury), z Amédée Ozenfant – pseudonim Ozenfanta (Saugnier), usunięty z okładki w kolejnych wydaniach; wydanie polskie 2012[22]
  • 1925: Urbanisme (Urbanistyka), wydanie polskie 2015[23]
  • 1925: La Peinture moderne (Współczesne malarstwo), z Amédée Ozenfant
  • 1925: L’Art décoratif d’aujourd’hui (Dzisiejsza sztuka dekoracyjna)
  • 1931: Premier clavier de couleurs (Pierwszy kolor klawiatury)
  • 1935: Aircraft (Samolot)
  • 1935: La Ville radieuse (Promienne miasto)
  • 1937: Quand les cathedrales etaient blanches (Kiedy katedry były białe), wydanie polskie 2013[24]
  • 1943: Charte d’Athènes (Karta Ateńska) – uchwalona w 1933, opublikowana jako dzieło francuskiej grupy CIAM; wydanie polskie ok. 1956
  • 1943: Entretien avec les étudiants des écoles d’architecture (Konwersacje ze studentami architektury)
  • 1945: Les Trois établisments Humains (Trzy ludzkie założenia)
  • 1948: Le Modulor (Modulor)
  • 1953: Le Poeme de l’Angle Droit (Poemat o kącie prostym)
  • 1955: Le Modulor 2 (Modulor 2)
  • 1959: Deuxième clavier de couleurs (Drugi kolor klawiatury)
  • 1966: Le Voyage d’Orient (Podróż na Wschód)

Miejsca pamięciEdytuj

Miejsca nazwane jego imieniem:

  • Plac Le Corbusiera, obok jego pierwszego atelier na Rue de Sèvres w Paryżu.
  • Appartement-Atelier de Le Corbusier (własne mieszkanie architekta będące jego muzeum, 1934) na ul. Nungesser-et-Coli 24 w Paryżu.
  • Hotel Le Corbusier w bloku architekta w Marsylii (1952).
  • Centre Le Corbusier w Zurychu (muzeum w jego ostatnim budynku, 1967).

Miejsca symboliczne:

Portret Le Corbusiera widniał na szwajcarskim banknocie 10-frankowym[25].

PrzypisyEdytuj

  1. Le Corbusier’s Formative Years H. Allen Brooks.
  2. Françoise Choay, Le Corbusier (1960).
  3. Seven pillars of Le Corbusier.
  4. Appartement-Atelier de Le Corbusier, Fondation Le Corbusier 1968.
  5. Fondation Le Corbusier 2019 https://lecorbusier-worldheritage.org/.
  6. LIVRET DÉCOUVERTE L’Appartement-atelier de Le Corbusier Fondation Le Corbusier.
  7. Le Corbusier Roof-Spaces A. Como, I. Forni 2015 http://ocs.editorial.upv.es/index.php/LC2015/LC2015/paper/viewFile/960/488.
  8. Le Corbusier l'unité d'habitation de Marseille Jacques Sbriglio 2013
  9. Jonathan Glancey The man who changed the way we live 01.09.2016 https://www.bbc.com/culture/article/20160901-the-man-who-changed-the-way-we-live
  10. Le Corbusier l'unité d'habitation de Marseille Jacques Sbriglio 2013
  11. Eileen Gray – „Śmiertelna” Rywalka Le Corbusiera | Arch – Magazyn Architektoniczny Sarp, www.archsarp.pl [dostęp 2019-06-15] (pol.).
  12. Ad, Odkrywanie Le Corbusiera, w: Architektura Informator, nr 06/2005, s. 24, ISSN 1232-6372.
  13. 5 zasad nowoczesnej architektury [dostęp 2020-05-31].
  14. http://www.fondationlecorbusier.fr/corbuweb/morpheus.aspx?sysId=13&IrisObjectId=5422&sysLanguage=fr-fr&itemPos=70&itemSort=fr-fr_sort_string1%20&itemCount=79&sysParentName=&sysParentId=64.
  15. http://www.fondationlecorbusier.fr/corbuweb/morpheus.aspx?sysId=13&IrisObjectId=5950&sysLanguage=en-en&itemPos=97&itemSort=en-en_sort_string1%20&itemCount=215&sysParentName=&sysParentId=65.
  16. https://www.metropolismag.com/architecture/le-corbusier-paris-barge/.
  17. Nicholas Fox Weber Le Corbusier: A Life 2008.
  18. Erica Deuber-Pauli „Arts et monuments” 1985.
  19. Le Corbusier’S Immeuble Clarte – Geneva – Switzerland | Bananhuset, bananhuset.wordpress.com [dostęp 2019-12-15] (ang.).
  20. Le Corbusier & Pierre Jeanneret Restoration of the Clarté building, Geneva. Arthur Ruegg 2016
  21. „Chandigarh – The Government Museum and Art Gallery” Le Corbusier by Heidi Weber 14.12.2018 (Facebook.com).
  22. https://archive.fo/OhvNR Dostęp 2015-05-22.
  23. Centrum Architektury :: Le Corbusier. Urbanistyka, www.centrumarchitektury.org [dostęp 2015-12-25].
  24. https://archive.fo/pGQpc Dostęp 2015-05-22.
  25. Anthony Flint: Le Corbusier. Architekt jutra. Warszawa: Wydawnictwo W.A.B., 2017, s. 275. ISBN 978-83-280-2695-7.

Linki zewnętrzneEdytuj