Bielsko-Biała

miasto w województwie śląskim

Bielsko-Biała (cz. Bílsko-Bělá, niem. Bielitz-Biala) – miasto na prawach powiatu w południowej Polsce, w województwie śląskim, na Pogórzu Śląskim, u stóp Beskidu Małego i Beskidu Śląskiego, nad rzeką Białą i jej dopływami. Jest siedzibą władz powiatu bielskiego, Euroregionu Beskidy, diecezji bielsko-żywieckiej Kościoła rzymskokatolickiego i diecezji cieszyńskiej Kościoła ewangelicko-augsburskiego, a także głównym miastem aglomeracji bielskiej i centralnym ośrodkiem Bielskiego Okręgu Przemysłowego.

Bielsko-Biała
miasto na prawach powiatu
Ilustracja
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo

 Polska

Województwo

 śląskie

Aglomeracja

bielska

Data założenia

1 stycznia 1951 z połączenia dwóch miast Bielska i Białej[1]

Prawa miejskie

przed 1312 – Bielsko
9 stycznia 1723 –Biała

Prezydent

Jarosław Klimaszewski

Powierzchnia

124,51 km²

Wysokość

262–1117 m n.p.m.

Populacja (31.12.2021)
• liczba ludności
• gęstość


168 319[2]
1351,9 os./km²

Strefa numeracyjna

33

Kod pocztowy

43-300 do 43-382

Tablice rejestracyjne

SB

Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa konturowa województwa śląskiego, na dole znajduje się punkt z opisem „Bielsko-Biała”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole znajduje się punkt z opisem „Bielsko-Biała”
Ziemia49°49′21″N 19°02′40″E/49,822500 19,044444
TERC (TERYT)

2461011

SIMC

0923584

Hasło promocyjne: Przeżyjesz dwa razy więcej
Urząd miejski
plac Ratuszowy 1
43-300 Bielsko-Biała
Strona internetowa
BIP

Bielsko-Biała formalnie powstało 1 stycznia 1951 z połączenia położonego na Śląsku Cieszyńskim Bielska, o którym pierwsza wzmianka pochodzi z 1312, oraz małopolskiej Białej, którą założono w XVI wieku i podniesiono do rangi miasta w 1723. W latach 1975–1998 miasto było stolicą województwa bielskiego.

Bielsko-Biała pełni funkcję centrum administracyjnego, gospodarczego, akademickiego i kulturalnego dla obszaru śląsko-małopolskiego pogranicza nazywanego czasem potocznie Podbeskidziem[a]. Stanowi ważny ośrodek przemysłowy (ze szczególnym uwzględnieniem branży motoryzacyjnej, a w przeszłości włókiennictwa) i handlowo-usługowy, a także węzeł drogowy i kolejowy. Jest znaczącym celem turystycznym z uwagi na liczne zabytki architektury (czego ilustracją ma być slogan Mały Wiedeń[3][4][5]) oraz bezpośrednią bliskość gór (w granicach miasta leży szesnaście szczytów górskich).

Według danych GUS z 31 grudnia 2021, miasto było zamieszkiwane przez 168 319 osób (22 miejsce w Polsce)[2]. Powierzchnia miasta wynosi 124,51 km² (19. miejsce w Polsce) i dzieli się ono formalnie na 30 osiedli (jednostek pomocniczych gminy).

Nazwa miastaEdytuj

Zapisywana z dywizem nazwa Bielsko-Biała powstała przez zestawienie nazw Bielska i Białej, które w 1951 utworzyły jeden organizm miejski. Odmienia się oba człony w rodzaju nijakim: [tego] Bielska-Białej, [tym] Bielsku-Białej. Błędna jest spotykana w mediach odmiana w rodzaju żeńskim: [tej] Bielsko-Białej.

 
Czasopismo „Wieniec-Pszczółka” z 1909 z polską nazwą Bielsko-Biała
 
Mapa dwumiasta z 1891 zatytułowana Bielitz-Biala

Złożona nazwa Bielsko-Biała jest niezamierzoną, choć faktyczną kalką językową z niemieckiej formy Bielitz-Biala używanej już w XIX wieku na określenie zarówno zespołu dwóch sąsiadujących ze sobą miast (śląskiego Bielitz i galicyjskiego Biala), jak i niemieckiej wyspy językowo-kulturowej (Bielitz-Bialaer Sprachinsel). Występowała powszechnie w niemieckiej literaturze naukowej, kartografii i przewodnikach turystycznych. Najczęściej była używana przez towarzystwa skupiające członków z obydwu miast. Złożona nazwa w polskiej wersji językowej Bielsko-Biała była także używana w XIX i na początku XX wieku, choć znacznie rzadziej niż niemiecka wersja. Najbardziej znanym tego przykładem była winieta polskiej gazety „Wieniec-Pszczółka“[6] redagowanej przez ks. Stanisława Stojałowskiego oraz liczne artykuły w Dzienniku Krakowskim czy Kurierze Lwowskim, gdzie w różnych odmianach występuje polska nazwa Bielsko-Biała[7][8][9]. Pojawiała się też w reklamach wiedeńskich firm w polskojęzycznych czasopismach, np. wymieniając filie podają nazwę polską: Bielsko-Biała[10].

 
Bielitz / Bylitz w Topographia Bohemiae, Moraviae et Silesiae (1650)

Etymologia nazwy Bielsko najprawdopodobniej wywodzi się od rzeki Białej, której nazwa pochodzi od przymiotnika biały. Określał on ogólne wrażenie barwy wody – białej, czyli jasnej i czystej[11]. Niektórzy badacze nazwę miasta wiążą również z bieleniem płótna[12], co jest jednak wątpliwe ze względu na to, że w XIII wieku Bielsko nie było jeszcze ośrodkiem tkackim ani sukienniczym. Od rzeki zapożyczyła nazwę także osada, a następnie miasto Biała. Nazwa Bielsko została utworzona za pomocą przyrostka -sko, natomiast Biała ponowiona z nazwy rzeki.

Po raz pierwszy łacińska nazwa „Bielici”, którą często mylnie utożsamia się z Bielskiem pojawiła się w dokumencie biskupa wrocławskiego z 1284[13] Nazwę Belsko wymienia niedawno odkryty odpis dokumentu księcia Mieszka I cieszyńskiego, którego zaginiony oryginał datowany jest na lata od 1290 do 1305 lub 1310 roku[14]. Późniejsze zapisy nazwy Bielska w postaci zniemczonej można czytać jako Bielica: zu Bilitz (1312), Belicz (1420). Później pojawiły się również nazwy słowiańskie: w Bilsku (1420), na Bielsku (1465), miasta Byelska (1525), in oppido Bilsko (1652)[11]. Szwajcarski kartograf i geograf Mateusz Merian w swoim dziele Topographia Bohemiae, Moraviae et Silesiae wydanym w roku 1650 podaje dwie formy nazwy miejscowości: Bielitz, i Bylitz oraz nazwę rzeki Bila[15].

Od XIX wieku występowała już tylko jedna nazwa niemieckaBielitz i jedna czeskaBílsko. W języku polskim natomiast istniały liczne oboczności: jeszcze na początku XX wieku na równi z Bielsko występowały Bielsk, Bilsko i Bilsk[16]. Ostatecznie nazwa Bielsko została uregulowana dopiero w dwudziestoleciu międzywojennym. Procesowi latynizacji ani germanizacji nie uległa polska nazwa Białej – niem., łac. Biala, czes. Bělá. Wymowa w gwarze cieszyńskiej to Biylsko-Biało[17]. W zapisie słowiańskiego etnolektu górnośląskiego stosuje się najczęściej formę Biylsko-Biołŏ lub Bjylsko-Bjoło, z kolei w dialekcie górnośląskim języka niemieckiego (używanym przed rokiem 1945 przez miejscową ludność niemiecką) nazywane było Beltz-Beil. W języku wilamowskim używanym w niedalekich Wilamowicach nazwa Bielska-Białej brzmi Byłc-Bejł. Dla spokrewnionego z nim etnolektu hałcnowskim, dawnej mowy jednej z obecnych dzielnic miasta, podaje się formę Bülts-Biala[18].

SymboleEdytuj

 
Logo Bielska-Białej
 
Flaga miasta Bielska-Białej na tle fasady ratusza
Osobny artykuł: Herb Bielska-Białej.

Symbole Bielska-Białej: herb, flagę, logo i hejnał oraz ich wygląd oficjalnie ustanowiono czterema uchwałami rady miejskiej z 7 grudnia 2004 roku.

  • Herb – składa się z dwóch gotyckich tarcz. Prawa (z punktu widzenia patrzącego na herb: lewa) to herb dawnego Bielska, natomiast lewa (z punktu widzenia patrzącego na herb: prawa) to herb dawnej Białej. Tarcza prawa jest dwudzielna w słup. W polu pierwszym błękitnym (niebieskim) pół złotego (żółtego) orła, bez korony, z głową zwróconą w prawo (połowa godła książąt cieszyńskich), natomiast w polu drugim czerwonym trzy białe (srebrne) lilie ułożone w słup (zmodyfikowana połowa herbu biskupów wrocławskich). Na tarczy lewej w polu zielonym dwie czerwone pięciopłatkowe róże ułożone w pas (symbol męczeństwa i krwi Chrystusa lub zapowiedź pomyślności i szczęścia „młodych” mieszczan).
  • Flaga – stanowi prostokątny płat tkaniny o stosunku wysokości do długości jak 5:8. Istnieją dwie wersje flagi: flaga miejska i flaga honorowa. Barwy obu są żółto-biało-czerwone, przy czym flaga miejska składa się z trzech poziomych pasów równej szerokości, a na fladze honorowej, na szerszym środkowym pasie (w kolorze białym) umieszczony jest herb miasta.
  • Logo – zostało stworzone w 1996 przez Wiesława Grzegorczyka – laureata konkursu rozpisanego przez władze miejskie[19]. Tworzą je dwie wypełnione zielenią, obrócone ku sobie brzuszkami litery B, symbolizujące przedzielone rzeką Bielsko i Białą, z umieszczoną nad nimi czerwoną kropką. Całość przypomina górski krajobraz, nad którym świeci słońce[20].
  • Hejnał – został skomponowany z okazji obchodów 700-lecia miasta przez Piotra Stachurę, ucznia bielskiej szkoły muzycznej. Po raz pierwszy został wykonany 1 maja 1964. Na stronie Urzędu Miejskiego czytamy: „Hejnał jest ściśle związany ze specyfiką regionu, oddaje cały urok Beskidów. Rytm maszyn włókienniczych i szum lasu łączy się w pieśń optymistyczną, pieśń zwycięską”[21]. Hejnał jest odtwarzany co trzy godziny z wieży ratuszowej.

GeografiaEdytuj

Położenie i powierzchniaEdytuj

 
Krajobraz Pogórza Śląskiego koło Grodźca. W tle Beskid Śląski.
 
Widok Bielska-Białej z kolei linowej na Szyndzielnię

Bielsko-Biała znajduje się w południowej części województwa śląskiego, na granicy historycznych regionów: Śląska Cieszyńskiego (dzielnice lewobrzeżne, 57,89% powierzchni[22]) i Małopolski, a ściślej ziemi krakowskiej (dzielnice prawobrzeżne, 42,11% powierzchni[22]). Większa część Bielska-Białej leży na Pogórzu Śląskim, które jest częścią makroregionu Pogórza Zachodniobeskidzkiego. Teren miasta wchodzi w skład Działu Bielskiego i Działu Pisarzowickiego – mikroregionów Pogórza Śląskiego[23]. W granicach administracyjnych Bielska-Białej – w dzielnicach południowych – znajdują się także masywy górskie Beskidu Małego i Beskidu Śląskiego.

Współrzędne geograficzne ścisłego centrum miasta (plac Bolesława Chrobrego) to 49°49′21″N 19°02′40″E/49,822500 19,044444.

Powierzchnia Bielska-Białej wynosi 124,51 km², z czego zajmują (stan na grudzień 2017)[24]:

  • użytki rolne: 33,03%
  • lasy oraz grunty zadrzewione i zakrzewione: 26,37%
  • tereny mieszkaniowe: 17,5%
  • infrastruktura komunikacyjna: 8,76%
  • tereny przemysłowe: 5,01%
  • inne tereny zabudowane: 5,82%
  • tereny rekreacyjno-wypoczynkowe: 1,67%
  • wody: 1,01%
  • pozostałe obszary: 0,74%

Miasto stanowi 1,01% powierzchni województwa i 0,04% powierzchni Polski.

Rozciągłość miasta w kierunku równoleżnikowym wynosi około 13 km, a południkowym około 17,5 km.

Miasto znajduje się w linii prostej 31 km od granicy z Czechami[b] i 35 km od granicy ze Słowacją[c].

Sąsiednie gminyEdytuj

Bestwina, Brenna, Czechowice-Dziedzice, Jasienica, Jaworze, Kozy, Szczyrk, Wilamowice, Wilkowice

Ukształtowanie powierzchniEdytuj

 
Widok ze wzgórza Trzy Lipki
 
Szlak turystyczny z Szyndzielni na Klimczok

Ukształtowanie powierzchni Bielska-Białej jest dość zróżnicowane. W granicach administracyjnych miasta znajdują się tereny wyżynne (Pogórze Śląskie), jak i górskie (Beskid Śląski, Beskid Mały). Centralnie położony plac Bolesława Chrobrego znajduje się na wysokości 313 m n.p.m. Najniższym punktem są Stawy Komorowickie leżące na wysokości 262 m n.p.m., natomiast najwyższym szczyt liczącego 1117 m n.p.m. Klimczoka w Beskidzie Śląskim.

Pogórze Śląskie zbudowane jest z mało odpornych na denudację serii fliszowych z wkładkami wapieni i cieszynitów. Złożona struktura podłoża geologicznego ścięta jest przez równinę denudacyjną obniżającą się od 400–450 m n.p.m. u podnóża progu Beskidu Małego i Beskidu Śląskiego do 280–300 m n.p.m. na granicy Kotliny Oświęcimskiej. Powierzchnię pogórza pokrywają gliny, na których rozwinęły się zespoły gleb o średniej produkcyjności[23]. Dominują gleby brunatnoziemne. Na ograniczonych powierzchniach występują gleby płowe. Do niewielkich powierzchni ogranicza się zasięg gleb bielicowych, rozwiniętych na bezwęglanowych i bardzo przepuszczalnych zwietrzelinach. Gleby deluwialne, związane z łagodnie nachylonymi podnóżami stoków, występują w wielu obszarach, których łączna powierzchnia jest niewielka. Podobną cechą odznaczają się gleby aluwialne w dnach dolin[25].

Wyżynna część Bielska-Białej składa się z kilkudziesięciu wzgórz, porozdzielanych dolinami rzek i potoków, z których centralną jest dolina Białej. Najwyższymi bielskimi wzgórzami są Drugi Kopiec Lipnicki (448 m n.p.m.), Hałcnowska Góra (404 m n.p.m.), Pierwszy Kopiec Lipnicki (393 m n.p.m.), Cieńciałowa Kępa (390 m n.p.m.), Malowany Dworek (390 m n.p.m.) i Trzy Lipki (386 m n.p.m.)[26].

Beskid Śląski zbudowany jest z masywnych piaskowców godulskich i istebniańskich. W części południowej góry zbudowane są z fliszu magurskiego. Występują tu złoża mineralne: piaskowce, wapienie i kruszywa naturalne. Duże znaczenie mają piaskowce godulskie, które występują tu w dwóch rodzajach: godulskie środkowe oraz godulskie dolne. Znajdują się tu również źródła wód mineralnych. Beskid Mały zbudowany jest z płaszczowin: podśląskiej i śląskiej. Składa się w 95% z piaskowców godulskich. Geologicznie jest jednorodny z Beskidem Śląskim[26].

Pasma Beskidów rozdziela szeroka na 5 km Brama Wilkowicka łącząca Pogórze Śląskie z Kotliną Żywiecką.

W granicach administracyjnych miasta znajduje się 16 szczytów górskich:

Ponadto zbocza Czupla, Gaików oraz Magurki Wilkowickiej częściowo sięgają peryferyjnych dzielnic Bielska-Białej.

Na południowo-zachodnich stokach Stołowa znajduje się Jaskinia w Stołowie, której korytarze liczą 21 m. W 2003 na stokach Stołowa odkryto również wejście do Jaskini Głębokiej w Stołowie. Z długością 554 m i głębokością 25 m jest jedną z największych jaskiń polskich Karpat fliszowych. Kilka mniejszych jaskiń znajduje się także w rejonie Klimczoka.

Zbiorniki i cieki wodneEdytuj

 
Rzeka Biała w centrum miasta
 
Ujście skanalizowanej Niwki (po lewej) do Białej
 
Jezioro Wielka Łąka

Główną rzeką przepływająca przez Bielsko-Białą jest Biała (w lokalnym uzusie nazywana też Białka[27]), prawy dopływ Wisły o łącznej długości 28,6 km, z tego 14 km w granicach miasta. Stanowi historyczną granicę między Śląskiem a Małopolską, w przeszłości stanowiła granicę polityczną między księstwem cieszyńskim i księstwem oświęcimskim (od 1315), krajami Korony Czeskiej i Królestwem Polskim (1457–1772), Śląskiem Austriackim i Galicją (1772–1918), autonomicznym województwem śląskim i województwem krakowskim (1920–1939/45). Do 1 stycznia 1951 oddzielała miasta Bielsko i Białą.

Dopływami Białej są potoki, w dolinach których rozlokowały się wsie, a dziś dzielnice miasta:

Drugą ważną rzeką jest Wapienica, prawy dopływ Iłownicy o łącznej długości 20,6 km, z tego 9 km w granicach miasta. Powstaje z połączenia potoków Barbara, Rudawka i Żydowski Potok na terenie dzielnicy o tej samej nazwie. Prowadzi wody I klasy czystości i stanowi jedno z ujęć wody dla bielskich wodociągów. W 1932 w górnym biegu Wapienicy, przy połączeniu Barbary i Rudawki, zbudowano zaporę wodną im. Ignacego Mościckiego, a w wyniku spiętrzenia wód powstało sztuczne jezioro Wielka Łąka, które służy jako ujęcie wody pitnej dla celów komunalnych.

Inne rzeki i strumienie w Bielsku-Białej to m.in.:

Wiele, głównie w górskiej części miasta, jest także niewielkich, bezimiennych cieków wodnych.

Największym skupiskiem stawów w Bielsku-Białej są Stawy Komorowickie położone w północnej części Komorowic, nad rzeką Białą. Sąsiadują ze Stawami Bestwińskimi, położonymi w gminie Bestwina. Mniejszymi skupiskami stawów są Stawy Barkowskie i Stawy Nyczowe nad Kromparkiem, Stawy Hałcnowskie nad Słonnicą oraz grupa stawów nad Rudawką w zachodniej Wapienicy.

KlimatEdytuj

Klimat Bielska-Białej cechuje się dużym zróżnicowaniem, ponieważ obszar miasta znajduje się w obrębie dwóch dzielnic klimatycznych – podkarpackiej (pogórza) i karpackiej (gór). Klimat wykazuje wyraźną zależność od czynników cyrkulacyjnych. Wyraża się to m.in. dużą nieregularnością stanów pogody i znacznymi wahaniami temperatur w ciągu roku. Największy wpływ na kształtowanie się pogody w mieście wywierają masy powietrza znad Atlantyku. Najczęściej występują wiatry zachodnie oraz południowo-zachodnie. W zimie częściej występują wiatry południowo-zachodnie i południowe, natomiast latem zachodnie i północno-zachodnie. Spory odsetek wiatrów południowych stanowią wiatry halne, obserwowane najczęściej zimą. Największe zachmurzenie na terenie Bielska-Białej występuje w miesiącach od listopada do stycznia. Najmniejszym średnim zachmurzeniem oraz najczęstszym występowaniem dni słonecznych cechuje się koniec lata i początek jesieni[28].

Temperatura powietrza uwarunkowana jest przede wszystkim dopływem określonych mas powietrza, natomiast jej zróżnicowanie przestrzenne jest związane z rzeźbą terenu. Temperatura na obszarze miasta obniża się wraz ze wzrostem wysokości, stopniowo ku południu (średnio o 0,5 °C na 100 m). Wartość średniej temperatury powietrza zmienia się w granicach od 4 (w partiach grzbietowych Beskidów) do ok. 8 °C (w centrum). Najwyższe wartości średniej temperatury przypadają na lipiec (19,1 °C w wieloleciu 1981–2010), najmniejsze natomiast na styczeń (–2,3 °C)[29]. Okres bezprzymrozkowy trwa na pogórzu średnio 175 dni, w górach o ponad miesiąc krócej[28]. Mgły występują średnio przez 55–56 dni w roku[29]

Największą ilość opadów deszczu przynoszą wiatry zachodnie, północno-zachodnie i północne, najmniejszą – południowe. Najwyższe miesięczne sumy opadów notuje się w czerwcu, najniższe w styczniu i lutym. Opady śniegu występują od listopada do kwietnia, przy czym największą liczbę dni z opadem śniegu notuje się w styczniu Pokrywa śnieżna jest bardzo zróżnicowana, ponieważ w granicach administracyjnych miasta znajdują się tereny górskie. Roczna liczba dni z pokrywą śnieżną waha się w granicach od około 70 dni w dzielnicach północnych do ponad 200 w szczytowych partiach Beskidów. Maksymalną grubość pokrywy śnieżnej zanotowano w Bielsku-Białej w latach 60. i wynosiła ona 55 cm[28].

Średnia temperatura i opady dla Bielska-Białej
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Roczna
Rekordy maksymalnej temperatury [°C] 13,2 11,3 18,1 22,1 28,0 29,1 30,4 33,9 31,5 23,3 19,0 12,9 33,9
Średnie temperatury w dzień [°C] 1 4,7 6,8 10,2 13,1 15,9 19,6 16,9 14,6 10,7 6,9 1,5 10,2

Rekordy minimalnej temperatury [°C] -27,4 -25 -17,5 -8,5 -3,1 1,6 4,3 3,7 0 -7,8 -15,9 -26 −27,4
Opady [mm] 44,5 42,3 55,8 64,8 117 146 133,8 102,6 95 56,2 58,3 53,4 972,1
Średnia liczba dni z opadami 16 16 16 14 16 17 15 13 13 14 15 17 181
Źródło: Program ochrony środowiska dla miasta Bielska-Białej na lata 2017-2020[29]. Średnie temperatury w roku 2014, pozostałe dane za wielolecie 1981–2010

Podział administracyjnyEdytuj

 
Podział Bielska-Białej na osiedla – jednostki pomocnicze gminy

Bielsko-Biała oficjalnie podzielone jest na 30 osiedli, które stanowią jednostki pomocnicze gminy. Osiedla te działają na podstawie statutów przyjętych w drodze uchwały LXVII/1093/2002 Rady Miejskiej w Bielsku-Białej z dnia 8 października 2002[30].

  • Aleksandrowice
  • Biała Krakowska
  • Biała Śródmieście
  • Biała Północ
  • Biała Wschód
  • Bielsko Południe
  • Dolne Przedmieście
  • Górne Przedmieście
  • Hałcnów
  • Kamienica
  • Komorowice Krakowskie
  • Komorowice Śląskie
  • Leszczyny
  • Lipnik
  • Mikuszowice Krakowskie
  • Mikuszowice Śląskie
  • Osiedle Beskidzkie
  • Osiedle Grunwaldzkie
  • Osiedle Karpackie
  • Osiedle Kopernika
  • Osiedle Mieszka I
  • Osiedle Piastowskie
  • Osiedle Polskich Skrzydeł
  • Osiedle Słoneczne
  • Osiedle Wojska Polskiego
  • Stare Bielsko
  • Straconka
  • Śródmieście Bielsko
  • Wapienica
  • Złote Łany
 
Podział Bielska-Białej na obręby ewidencyjne

Równolegle funkcjonuje podział na obręby ewidencyjne, których granice odzwierciedlają dawne granice miejscowości stopniowo przyłączanych do Bielska-Białej w XX wieku, a także granice historycznych dzielnic (przedmieść) Bielska. Są to[31]:

Ponadto niektóre peryferyjne obszary wchodzą w skład obrębów Bystra Śląska, Jaworze, Mazańcowice, Międzyrzecze Górne i Pisarzowice, co jest pokłosiem wcielenia do Bielska-Białej również fragmentów tychże wsi. W niektórych przypadkach (np. Mikuszowice Krakowskie, Stare Bielsko, Straconka) granice obrębów i osiedli samorządowych są do siebie zbliżone, w wielu innych (np. Aleksandrowice, Dolne Przedmieście, Lipnik, Mikuszowice Śląskie) obręby i osiedla o tych samych nazwach nie korespondują ze sobą terytorialnie.

Potoczne, zwyczajowe rozumienie „dzielnic” w Bielsku-Białej i przynależności do nich poszczególnych obszarów czerpie luźno z obu rodzajów podziału.

PrzyrodaEdytuj

Zieleń miejskaEdytuj

Według raportu Obserwatorium Polityki Miejskiej Instytutu Rozwoju Miast i Regionów z 2020 Bielsko-Biała było miastem o piątym najwyższym udziale zieleni wśród polskich miast powyżej stu tysięcy mieszkańców. Wynosił on 62,9%[32]. Na tak wysoki odsetek ma wpływ fakt, że w skład miasta wchodzą rozległe zalesione tereny górskie. Według studium uwarunkowań i kierunków rozwoju przestrzennego z 2012 do „strefy środowiska przyrodniczego” zaliczało się 42,12% terytorium miasta, z tego lasy stanowiły 24,47%, zieleń w dolinach rzek i potoków 6,58%, zieleń użytkowa (parki, skwery, ogrody itp.) 2,59%, cmentarze 0,65%, wody powierzchniowe i śródlądowe 1,32%, a do pozostałych terenów zielonych wliczono 6,55% powierzchni[24].

W obrębie historycznego centrum znajdują się trzy główne parki miejskie założone pod koniec XIX wieku:

Inne duże założenia parkowe o znaczeniu ogólnomiejskim to:

Enklawę dzikiej przyrody w centrum Bielska-Białej stanowią cmentarze, przy czym szczególne walory przyrodnicze posiadają dwa z nich[33]:

Występują na nich liczne drzewa o wymiarach pomnikowych, oplecione dodatkowo przez bluszcz. Nagrobki, mury i alejki obrośnięte są wieloma gatunkami roślin, a z rzadka odwiedzane nekropolie stanowią oazę dla licznych ptaków. Pojawiają się również ślady bytowania drobnych ssaków[33].

Cennym elementem zieleni miejskiej są założenia parkowe i ogrodowe zlokalizowane w sąsiedztwie dawnych pałaców i willi fabrykanckich. Rosną w nich ciekawe okazy drzew, nierzadko egzotyczne[33]. Przykładem może być ogród przy willi Theodora Sixta, dworze lipnickim czy pałacyku Eduarda Zipsera.

Obszary chronioneEdytuj

 
Widok z Jeziora Wielka Łąka w Dolinie Wapienicy na rezerwat przyrody Jaworzyna
 
Głaz narzutowy w parku przy ratuszu w Białej

W 2008 udział obszarów chronionych w powierzchni Bielska-Białej wynosił 35,8%. Dawało to miastu trzecie, po Koszalinie i Kielcach, miejsce w Polsce[34].

Większość terenów górskich w granicach Bielska-Białej leży w obrębie dwóch parków krajobrazowych: Parku Krajobrazowego Beskidu Małego i Parku Krajobrazowego Beskidu Śląskiego. Równocześnie są one chronione w ramach programu ochrony siedlisk Natura 2000: obszar Beskid Mały (42,92 ha w granicach miasta) i obszar Beskid Śląski (2442,62 ha w granicach miasta).

W granicach miasta znajdują się cztery zespoły przyrodniczo-krajobrazowe:

  • Dolina Wapienicy (data założenia 1990, powierzchnia 1519 ha)
  • Cygański Las (data założenia 1997, powierzchnia 593 ha)
  • Sarni Stok (data założenia 2002, powierzchnia 0,11 km²)
  • Gościnna Dolina (data założenia 2006, powierzchnia pierwotnie 39 ha, po czym zniesiono i powtórnie powołano w 2012 o powierzchni 30,61 ha)[35]

Dolina Wapienicy jest też pierwszym w Polsce miejscem, gdzie wprowadzono w życie ideę parku ekologicznego, czyli połączenia ochrony przyrody z edukacją ekologiczną opartą na jej bezpośrednim doświadczaniu i zaangażowaniu społecznym na jej rzecz[33].

W Bielsku-Białej ustanowiono dwa rezerwaty przyrody:

Ponadto istnieją dwa użytki ekologiczne, oba są położone w Mikuszowicach Krakowskich w rejonie ulicy księdza Kusia, powstały w celu zachowania miejsc masowego rozrodu płazów[36]:

  • Żabiniec (data założenia 2006, powierzchnia 0,8 ha)
  • Zbiornik Weldoro (data założenia 2008, powierzchnia 0,2 ha)

Bielsko-Biała posiada 65 pomników przyrody przyrody, w tym[37]:

Zanieczyszczenia środowiskaEdytuj

 
Czujnik jakości powietrza w Hałcnowie

Bielsko-Biała należy do miast o stosunkowo dużym zanieczyszczeniu środowiska. Według raportu Światowej Organizacji Zdrowia w 2016 zostało sklasyfikowane jako dwudzieste siódme najbardziej zanieczyszczone miasto Unii Europejskiej[38]. Z kolei w raporcie organizacji IQAir z 2020 znalazło się na miejscu trzydziestym ósmym w Europie i piątym w Polsce[39]. Liczba dni, gdy przekroczone było dopuszczalne dobowe stężenie pyłu zawieszonego PM10, wynosiła w latach 2012–2015 kolejno: 70, 83, 74, 59[29].

Największy wpływ na zanieczyszczenie powietrza mają lokalne kotłownie CO używane w gospodarstwach domowych oraz małych i średnich przedsiębiorstwach spalające węgiel w celach grzewczych i technologicznych. Utrzymanie na obszarze śródmieścia tradycyjnych rozwiązań z indywidualnymi kotłowniami węglowymi, koksowymi i gazowymi powoduje pogarszanie się stanu środowiska w tej części miasta i może być przyczyną przekraczania dopuszczalnych stężeń zanieczyszczeń powietrza, co grozi konsekwencjami w postaci negatywnego oddziaływania na ludzi i budowle, w szczególności na zabytki. Źródłami zanieczyszczenia powietrza w Bielsku-Białej są również komunikacja samochodowa oraz energetyka, szczególnie niska emisja z lokalnych systemów grzewczych. Zanieczyszczenia wynikające z ruchu motoryzacyjnego koncentrują się w rejonach zwartej, wysokiej zabudowy miejskiej (w tzw. kanionach ulicznych). Organizacja ruchu pojazdów samochodowych na terenie Bielska-Białej jest niekorzystna i sprzyja powstawaniu zjawiska smogu fotochemicznego. Nie bez znaczenia jest także emisja pochodzenia energetycznego z obszarów sąsiednich (GOP, ROW, Zagłębie Ostrawsko-Karwińskie) oraz z procesów technologicznych realizowanych w zakładach przemysłowych[22].

Wody przepływających przez miasto rzek są silnie lub ponadnormatywnie zanieczyszczone szkodliwymi substancjami. Stan wód Białej, Wapienicy i Kromparku został w 2020 sklasyfikowany jako zły[40].

Sytuacja ekologiczna w mieście ulega w ostatnich latach stopniowej poprawie. Wpływ na to mają działania władz miejskich takie jak realizowany od 2015 „Plan Gospodarki Niskoemisyjnej”[41]. W 2020 wymienionych zostało z wykorzystaniem miejskich dotacji 454 pieców węglowych w budynkach węglowych[40]. Już w 1997 powstało w Bielsku-Białej pierwsze w Polsce samorządowe Biuro Zarządzania Energią[42], obecnie funkcjonujące jako Wydział Ochrony Środowiska i Energii urzędu miejskiego[43]. W ramach systemu państwowego monitoringu jakości powietrza miasto tworzy strefę oznaczoną kodem PL2403. W 2020 działało na jej terenie trzydzieści sześć urządzeń pomiarowych[40].

HistoriaEdytuj

Średniowiecze i wczesna nowożytnośćEdytuj

 
Pozostałości murów miejskich
 

     Granice bielsko-bialskiej wyspy językowej pod koniec XIX wieku i wcześniejsze wzmianki powiązanych z nią miejscowości

 
Państwo bielskie na mapie Matthäusa Seuttera (I połowa XVIII wieku)

Archeolodzy datują zaludnienie wzgórza staromiejskiego na XIII wiek[44], natomiast pierwsza pisemna wzmianka o Bielsku jako o mieście pochodzi z dnia 3 czerwca 1312. Pojawia się w dokumencie wydanym przez księcia cieszyńskiego Mieszka dotyczącym podarowania „wiernym mieszczanom bielskim” „niewyrąbanego lasu przy Mikuszowicach”, którego pozostałością jest zespół leśno-parkowy Cygański Las[45][46]. Nieco wcześniej jako ważną osadę Belsko wymienia niedawno odkryty XVII-wieczny odpis dokumentu roku tego samego księcia sprzed 1312. Nazwy nie poprzedzają zazwyczaj stosowane w ówczesnych dokumentach określenia oppidum (w stosunku do miast na prawie polskim) lub civitates (na prawie niemieckim), co może świadczyć o tym, że Belsko nie posiadało jeszcze praw miejskich[14]. Sporządzony około 1305 Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis nie wymienia jeszcze takiego miasta w księstwie cieszyńskim, choć wymienia np. właśnie zakładane na prawie niemieckim miasto (civitates) Frysztat i 70 nowo powstałych wsi, co poświadcza prowadzoną wówczas wielką akcję osadniczą w ramach kolonizacji na prawie niemieckim w księstwie cieszyńskim, głównie w oparciu o rodzimą ludność słowiańską[47]. Wyraźnie odróżniało się na tym tle osadnictwo wokół Bielska, gdzie powstała tzw. bielsko-bialska wyspa językowa (Bielitz-Bialaer Sprachinsel), która okazała się być największą i najbardziej zwartą strefą osadnictwa niemieckiego. Pomogło to przetrwać kulturze niemieckiej nieprzerwanie do 1945 roku, a jeszcze na początku XX wieku częścią Sprachinsel było oprócz Bielska i Białej dziesięć okolicznych wsi (większość obecnych dzielnic, a także Międzyrzecze Górne i Bystra Śląska)[48]. W średniowieczu wyspa ta mogła rozciągać się przynajmniej poza Kęty, jednak z czasem okolice tego miasta – poza Wilamowicami – uległy polonizacji[49]. Pamiątką starszego osadnictwa jest grodzisko z przełomu XII i XIII wieku w dzielnicy Stare Bielsko[50].

W chwili założenia miasta księstwo cieszyńskie znajdowało się od kilku lat w orbicie zainteresowania króla czeskiego Wacława II, który z sukcesem nawiązał sojusz z Mieszkiem cieszyńskim w 1292, co ułatwiło mu zdobycie krakowskiego tronu w 1300. Zwieńczeniem powstałych w ten sposób relacji Mieszka I i jego syna, księcia Kazimierza, z Królestwem Czech był hołd lenny tego ostatniego złożony w 1327 królowi Janowi Luksemburskiemu. Śląsk Cieszyński wraz z Bielskiem stał się na następne 600 lat częścią ziem Korony Czeskiej[51]. Zarazem około 1315 doszło do podziału księstwa na część cieszyńską i oświęcimską, granicę między którymi wyznaczała rzeka Biała[52]. Księstwo oświęcimskie zostało w 1457 sprzedane polskiemu królowi Kazimierzowi IV Jagiellończykowi i w ten sposób rzeka płynąca przez miasto stała się granicą dwóch monarchii[53]. Położone po wschodniej stronie rzeki miejscowości stały się częścią niegrodowego starostwa lipnickiego, wydzierżawianego prywatnym właścicielom jako tzw. tenuta[54]. Od 1564 leżały w granicach powiatu śląskiego województwa krakowskiego[55].

Już od wczesnej nowożytności dzieje Bielska związane były z wyrobem tekstyliów. Najprężniejszym cechem rzemieślniczym w mieście był cech sukienniczy założony w roku 1548 i z czasem uzyskujący kolejne przywileje. W 1728 prawie dwie trzecie wszystkich bielskich warsztatów rzemieślniczych to były warsztaty sukiennicze (271 spośród 429)[56]. Do innych znaczących gałęzi gospodarki należały browarnictwo i handel rozkwitający dzięki przygranicznemu położeniu[57].

Bardzo żyzną glebą okazało się być Bielsko dla 95 tez Marcina Lutra. Było to pierwsze miasto na terenie księstwa cieszyńskiego, w którym rozpowszechniły się jego nauki, już na przełomie lat 30. i 40. XVI wieku, jeszcze zanim książę Wacław III Adam przyjął luteranizm w 1545[58]. Również później w Bielsku znajdowała się najsilniejsza gmina protestancka na całym Śląsku Cieszyńskim, która w 1587 uzyskała przywilej gwarantujący, że w mieście będą odbywać się wyłącznie luterańskie nabożeństwa[59]. Na bielskim zamku działał Jerzy Trzanowski[60]. Protestancki charakter Bielsko zachowało również po wojnie trzydziestoletniej. Rozpoczęta w drugiej połowie XVII wieku akcja rekatolizacyjna nie odnosiła zbyt dużych sukcesów[61]. Przez cały okres kontrreformacji odbywały się nabożeństwa luterańskie – początkowo w kościele św. Trójcy za przyzwoleniem władzy zwierzchniej, później w domach czy w okolicznych beskidzkich lasach (tzw. leśne kościoły)[62][63] – a zaraz po wydaniu Patentu tolerancyjnego przez cesarza Józefa II w 1781 na północ od historycznego centrum powstała dzielnica ewangelicka z kościołem Zbawiciela, obecną siedzibą biskupa i szkołami, określana jako Bielski Syjon[64]. Do dzisiaj pozostaje ona centrum kultury protestanckiej o ponadregionalnym znaczeniu. W 1900 na Bielskim Syjonie odsłonięto pomnik Marcina Lutra – jeden z zaledwie dwóch w całych Austro-Węgrzech (drugi powstał w czeskim Aszu), a obecnie jedyny w granicach Polski[65].

Wacław III Adam zapisał się w dziejach miasta również w tym, że w związku ze swoimi kłopotami finansowymi i wysokim zadłużeniem w 1572 wydzielił z księstwa cieszyńskiego samodzielne bielskie państwo stanowe, które sprzedał Karlowi Promnitzowi[66]. Kolejnymi jego właścicielami byli Adam Schaffgotsch (1582–1592)[67], węgierscy Sunneghowie (1592–1724)[68], Heinrich Wilhelm von Solms-Wildenfels (1728–1741)[69], a następnie Friedrich Wilhelm von Haugwitz, któremu udało się w roku 1752 wystarać u Marii Teresy podniesienie państwa stanowego do statusu księstwa[70]. W tym samym roku zakupił je Aleksander Józef Sułkowski i od tego zaczęło się panowanie rodu Sułkowskich na bielskim zamku trwające aż do roku 1945[70][71].

Dzieje Białej sięgają drugiej połowy XVI wieku, pierwsza wzmianka pochodzi z 1564. Powstała ona jako mała osada rzemieślnicza z 13 domami na gruntach należących do wsi Lipnik[54]. Usamodzielniła się w 1613[72]. Pierwszymi osadnikami byli najprawdopodobniej mieszkańcy bielskich przedmieść, którzy przenieśli się na drugą stronę rzeki pod wpływem konfliktów z uprzywilejowanymi „wielkomieszczanami” z miasta lokacyjnego[73]. W XVII wieku Biała rozwinęła się na skutek napływu uchodźców z sąsiedniego Śląska uciekających przed kontrreformacją i poborami wojskowymi w czasie wojny trzydziestoletniej[74]. 9 stycznia 1723 uzyskała prawa miejskie[75].

Podobny charakter etniczny (przewaga ludności niemieckojęzycznej), religijny (luteranizm) i gospodarczy (branża tekstylna) od początku sprzyjały bliskim związkom między Bielskiem i Białą niezależnie od odmiennej przynależności państwowej. Ponadto Biała powstała bezpośrednio na drugim brzegu niewielkiej rzeki, więc oba miasta stanowiły jedną całość urbanistyczną. W 1772 (I rozbiór Polski) Biała została włączona w skład monarchii habsburskiej. Rzeka stała się odtąd granicą między dwoma krajami koronnymi Austrii: Galicją oraz Śląskiem Austriackim, do którego należały ziemia cieszyńska, opawska, karniowska i pozostałe fragmenty Śląska pozostawione Habsburgom po I wojnie śląskiej (1740–1742)[76][77]. Układ urbanistyczny Białej został znacznie przekształcony w ostatnich dwóch dekadach XVIII wieku w związku z budową traktu środkowogalicyjskiego, którego częścią była obecna ulica 11 Listopada[78].

Od rewolucji przemysłowej do II wojny światowejEdytuj

 
Bielsko i Biała na austriackiej mapie topograficznej z połowy XIX wieku
 
Fabryki nad rzeką Białą na pocztówce około 1915
 
Teatr miejski, gmach poczty i zamek Sułkowskich z tzw. Wysokim Trotuarem na pocztówce z około 1915
 
Aleje Sułkowskiego
w latach 30. XX wieku

Rok 1806, kiedy w ośmiu bielsko-bialskich manufakturach uruchomiono przędzarki maszynowe, uważany jest za początek rozwoju przemysłu w dwumieście[79]. W ciągu XIX wieku region bielsko-bialski stał się jednym z trzech centrów przemysłu włókienniczego w Austro-Węgrzech, obok Brna i Liberca[80]. Drugą najważniejszą gałęzią był przemysł maszynowy. Hale fabryczne i kominy stały się nieodłącznym elementem krajobrazu Bielska i Białej. Zabudowa przemysłowa skupiła się w pobliżu rzeki Białej, przyczyniając się do rozwoju Dolnego i Żywieckiego Przedmieścia. Przemiany architektoniczne przyśpieszyły dwa wielkie pożary, do których doszło w 1808 i 1836[81].

W drugiej połowie XIX w krajobrazie dwumiasta zaczęły wyrastać wille bogatych przemysłowców, wielkomiejskie kamienice w stylach neohistorycznych i secesyjnym oraz gmachy publiczne, takie jak teatr miejski w Bielsku (1890), nowy ratusz bialski (1897) i wiele innych. Niejednokrotnie inspirowane one były architekturą Wiednia, do czego nawiązuje popularny do dziś slogan Mały Wiedeń[3]. Największy wpływ na architekturę przełomu XIX i XX wieku, kształtującą charakter Małego Wiednia, mieli miejscowi architekci Karl Korn, Emanuel Rost senior i Emanuel Rost junior, natomiast plan regulacji urbanistycznej przygotował w 1899 wiedeński urbanista Max Fabiani[82]. W 1855 dobudowano odnogę Kolei Północnej z Dziedzic do Bielska, która w 1877 została przedłużona do Żywca i połączona z Galicyjską Koleją Transwersalną. Wybudowany został wtedy liczący 268 m tunel pod centrum Bielska. W 1888 otwarto połączenie kolejowe z Cieszynem i Kalwarią Zebrzydowską[83]. W 1895 powstała w Bielsku linia tramwaju elektrycznego. Połączyła dworzec kolejowy z Cygańskim Lasem, który w międzyczasie przekształcił się w zespół leśno-parkowy na wzór Lasu Wiedeńskiego, a w jego okolicy wyrosły letnie wille bielskich fabrykantów[84][85].

Gwałtowny rozwój przemysłu nie szedł w parze z boomem demograficznym, a to za sprawą miejscowych elit sprzeciwiających się napływowi żywiołu robotniczego i nieniemieckiego. Według spisu powszechnego z 1900 Bielsko liczyło 16 597 mieszkańców[86], a Biała – 8257[87]. Większość pracujących w bielsko-bialskim przemyśle dojeżdżała czy dochodziła z okolicznych albo i odleglejszych wsi, spośród których te leżące w bezpośrednim sąsiedztwie obu miast (jak Lipnik czy Kamienica) z czasem same nabierały miejskiego charakteru[88][89]. Osiedla robotnicze typowe dla Ostrawy czy Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego praktycznie nie powstawały, do wyjątków należy osiedle w rejonie dzisiejszej ulicy Michałowicza na Żywieckim Przedmieściu budowane etapami w latach 1892–1911[90]. Nie odniosły sukcesu składane kilkukrotnie (po raz ostatni w 1917) petycje o przyłączenie Białej wraz z okolicą – jako niemieckiej enklawy w zdominowanej przez Polaków Galicji – do Śląska Austriackiego[91].

W obliczu rozpadu monarchii austro-węgierskiej władze zarówno Bielska, jak i Białej, zadeklarowały wolę przyłaczenia obu miast do tworzącej się w tym czasie Republiki Niemieckiej Austrii[92]. Do tego jednak nigdy nie doszło. Biała wraz z całą dawną Galicją stała się już od połowy listopada 1918 częścią II Rzeczypospolitej[93]. Magistrat Bielska uznał zwierzchność władz polskich w dniu 7 grudnia 1918[94]. Przynależność lewobrzeżnej części dwumiasta nie była jednak jeszcze przesądzona, ponieważ obszar Śląska Cieszyńskiego stał się przedmiotem konfliktu polsko-czechosłowackiego. Wielu mieszkańców Bielska opowiadało się za Czechosłowacją, ponieważ widzieli w niej z jednej strony jakiegoś rodzaju kontynuację realiów austro-węgierskich, z drugiej zamożniejszy kraj z wyraźnie większym odsetkiem narodowości niemieckiej[95]. Ostatecznie dopiero na mocy decyzji Rady Ambasadorów z 28 lipca 1920 Bielsko wraz z całą wschodnią częścią Śląska Cieszyńskiego włączone zostało do Polski i weszło w skład autonomicznego województwa śląskiego. Biała natomiast pozostawała w granicach województwa krakowskiego[96].

W okresie międzywojennym zrealizowano wiele nowych inwestycji, jak wprowadzenie komunikacji autobusowej w 1927[97] czy otwarcie lotniska Aleksandrowice w 1935[98], a także powstały liczne obiekty architektoniczne w duchu wczesnego modernizmu, m.in. nowa dzielnica mieszkalna Aleje Sułkowskiego wybudowana na miejscu dawnych ogrodów zamkowych (od 1934)[98] oraz gmach Gimnazjum Polskiego (1925–1927)[99]. Życie polityczne w dużej mierze kształtowane było przez tarcia narodowościowe. Napływ polskich urzędników i nauczycieli zwiększył odsetek ludności polskiej, niemniej w szczególności Bielsko zachowało swój przeważająco niemiecki charakter[100]. W latach 30. stało się ono głównym ośrodkiem nazizmu w ówczesnej Polsce. Miała tu swoją siedzibę prohitlerowska Partia Młodoniemiecka w Polsce (Jungdeutsche Partei in Polen), a jej lider Rudolf Wiesner był wieloletnim bielskim radnym i pełnił przez jedną kadencję funkcję wiceburmistrza[101][102]. W 1925 przyłączono do Białej (przemianowanej na „Białą Krakowską”) kilkukrotnie od niej większą miejscowość Lipnik[103], z kolei w 1938 granice Bielska poszerzyły się o Aleksandrowice[98].

Po wybuchu II wojny światowej oba miasta zostały po raz pierwszy w historii oficjalnie połączone przez administrację niemiecką. Biała stała się dzielnicą Bielitz-Ost (Bielsko-Wschód) przy jednoczesnym wyłączeniu ponownie części Lipnika. Tak powiększone miasto liczyło w pierwszym roku wojny 54 tysiące mieszkańców i było stolicą powiatu Bielitz w obrębie prowincji Górny Śląsk[104]. Okres nazistowski wiąże się z prześladowaniami politycznymi i zagładą społeczności żydowskiej (stanowiącej według policyjnego spisu ludności z grudnia 1939 8,4% mieszkańców Bielska i 15% mieszkańców Białej[105]), natomiast bezpośrednie działania wojenne dotknęły dwumiasto w niewielkim stopniu.

Po 1945Edytuj

 
Osiedle Grunwaldzkie w latach 60. XX wieku
 
Produkcja samochodów w Polski Fiat 126p „Maluch” w bielskiej Fabryce Samochodów Małolitrażowych (lata 70. XX wieku)
 
Tablica upamiętniająca strajk „Solidarności” Regionu Podbeskidzie w 1981
 
Opuszczona fabryka Finex na miejscu obecnej Galerii Sfera, fotografia z 2006

Armia Czerwona wkroczyła do miasta 10 lutego 1945. O ile działania wojenne doprowadziły do poważnych zniszczeń w Hałcnowie i Lipniku, w dzielnicach śródmiejskich obyło się bez większych strat materialnych i historyczna zabudowa została bardzo dobrze zachowana[106]. Ludność niemiecka podlegała po wojnie przymusowemu wysiedleniu, jakkolwiek część autochtonów mogła pozostać po przejściu tzw. weryfikacji narodowościowej[107]. Miejsce Niemców zajęli częściowo Polacy przesiedleni z byłych Kresów Wschodnich, a częściowo przybysze z przeludnionej Małopolski i Polski centralnej[108]. Początkowo przywrócono przedwojenne granice wraz z podziałem Bielska i Białej między województwo śląskie (katowickie) i krakowskie, ale już z dniem 1 stycznia 1951 doszło do ponownego – tym razem trwałego – połączenia obu miast w jedną całość o nazwie „Bielsko-Biała”[1]. Nowy organizm miejski liczył około 60 tysięcy mieszkańców[e] i został włączony w skład województwa katowickiego[109][110].

Epoka PRL charakteryzowała się przede wszystkim dalszym rozwojem przemysłu. W 1948 założono fabrykę silników samochodowych WSM, na bazie której w 1971 powstała Fabryka Samochodów Małolitrażowych. Produkowano w niej na włoskiej licencji Polskiego Fiata 126p, popularnie zwanego Maluchem, który stał się jednym z nowoczesnych symboli Bielska-Białej[111]. Ogromny kompleks przemysłowy wybudowany w północnej części miasta przyczynił się do gwałtownego wzrostu liczby mieszkańców o 58 tysięcy w ciągu zaledwie dziesięciu lat: ze 105 700 w roku 1970[112] do 163 741 w roku 1980[113]. Również pod koniec lat 40. na lotnisku w Aleksandrowicach utworzono na bazie przedwojennych warsztatów Szybowcowy Zakład Doświadczalny i w kolejnych latach Bielsko-Biała stało się ważnym ośrodkiem produkcji lotniczej[114]. Wciąż jednak dominującą rolę odgrywał przemysł włókienniczy. Poszczególne fabryki połączono w kilka dużych przedsiębiorstw państwowych: Bewelana, Bielska Dzianina, Finex, Krepol, Lenko, Merilana, Relana, Rytex, Wega, Weldoro i Welux[115]. W przemyśle maszynowym do największych należały Apena, Befama i Indukta[116]. Rozpoczęty przez robotników z Bewelany strajk generalny w styczniu 1981 uważany jest za najskuteczniejszy strajk pierwszej fali „Solidarności”. Strajkujący zmusili do ustąpienia prezydenta miasta, wojewodę, komendanta MO oraz miejskiego i wojewódzkiego sekretarza PZPR[117].

Dla pracowników bielskiego przemysłu wybudowano szereg osiedli mieszkaniowych – w latach 50. i 60. Grunwaldzkie oraz osiedla wzdłuż ulicy Piastowskiej, a w latach 70. i 80. wielkopłytowe kompleksy Złote Łany, Karpackie, Beskidzkie, Wojska Polskiego i specjalnie dla pracowników zakładu szybowcowego Polskich Skrzydeł[118]. W 1969 dzielnicami Bielska-Białej stały się Kamienica i Mikuszowice (wraz z Olszówką), w 1973 Straconka, a w 1977 przyłączono Stare Bielsko, Komorowice, Hałcnów oraz Wapienicę i wtedy to miasto uzyskało zgrubsza obecny kształt[119] (drobnych korekt dokonano jeszcze w 1990[120]). Negatywnym aspektem rozrastania się miasta były kontrowersyjne ingerencje w tkankę miejską, zwłaszcza przeprowadzenie dwupasmowej drogi przez śródmieście i wyburzenie tzw. Wysokiego Trotuaru (1972–1974)[121]. W kwietniu 1971 zlikwidowano komunikację tramwajową, którą zastąpiły wyłącznie autobusy[122]. W 1947 założono Studio Filmów Rysunkowych, w którym powstały m.in. słynne bajkowe postaci Reksia oraz Bolka i Lolka – kolejne nowoczesne symbole Bielska-Białej[123]. Międzynarodowy sukces osiągnął również istniejący od 1947 Teatr Lalek Banialuka i organizowany przez niego od 1966 Międzynarodowy Festiwal Sztuki Lalkarskiej[124].

W latach 1975–1998 Bielsko-Biała było stolicą województwa bielskiego obejmującego większość polskiego Śląska Cieszyńskiego i południowo-zachodnią Małopolskę (powiat żywiecki, oświęcimski, wadowicki i suski). Na określenie jego terytorium przyjęła się nazwa Podbeskidzie, która jest do dzisiaj popularna wśród bielszczan („Bielsko-Biała – stolica Podbeskidzia”), ale gdzie indziej jest ona krytykowana jako sztuczny termin, którym próbuje się zastąpić tradycyjne krainy historyczno-geograficzne[125][126][127].

Transformacja ekonomiczna po roku 1989 odbiła się na industrialnym mieście poważnym kryzysem społeczno-gospodarczym. Najbardziej dotknięty został przemysł włókienniczy, który z Bielska-Białej niemalże zniknął. Wykupiona przez Fiat fabryka samochodów ograniczyła swoją produkcję do podzespołów i elementów montażowych[128]. Katastrofalny stan Starego Miasta był najwyrazistszą oznaką upadku miasta w latach 90., natomiast jego stopniowa rewitalizacja rozpoczęta w roku 2002 stała się ważnym symbolem zmian na lepsze[129]. W ciągu pierwszej i drugiej dekady XXI wieku Bielsku-Białej udało się powrócić na drogę ekonomicznej prosperity.

W 2001 na bazie bielskiej filii Politechniki Łódzkiej utworzono Akademię Techniczno-Humanistyczną – uczelnię wyższą typu uniwersyteckiego[130]. W latach 2001–2009 na miejscu wyburzonych zakładów włókienniczych Lenko i Finex wzniesiono wielkie centrum handlowo-rozrywkowe Galeria Sfera – charakterystyczny obiekt architektoniczny w duchu postmodernizmu na brzegu rzeki Białej, krytykowany jednak za „wysysanie” potencjału handlowo-usługowego śródmieścia, przede wszystkim pobliskiej ulicy 11 Listopada[131][132]. Krajobraz wielu dzielnic uległ ogromnym przekształceniom w związku z inwestycjami drogowymi: śródmiejska obwodnica zachodnia (1995–2006), obwodnica północno-wschodnia w ciągu drogi ekspresowej S1 (2008–2011), przebudowa ulicy Cieszyńskiej w Aleksandrowicach i Wapienicy (2016–2021). Towarzyszyły im liczne kontrowersje i głośne protesty społeczne[133][134][135]. Podobnie jak innych współczesnych miast, Bielsko-Białą silnie dotyka suburbanizacja, której skutkiem jest spadek liczby mieszkańców przy jednoczesnym wzroście populacji gmin ościennych[136]. Przedmiotem ożywionej debaty publicznej pozostają długofalowe skutki utraty statusu miasta wojewódzkiego na skutek reformy administracyjnej w 1998, gdy obszar dawnego województwa bielskiego został podzielony, a Bielsko-Białą włączono w skład województwa śląskiego[137][138][139].

Architektura i zabytkiEdytuj

Z tym tematem związana jest kategoria: Zabytki w Bielsku-Białej.
 
Zabudowa ulicy 11 Listopada
 
Aleje Sułkowskiego – „okrąglak”
 
Dawna likiernia Jacoba Grossa

Choć historia Bielska-Białej sięga XIII wieku, większość zabytków pochodzi z XIX i XX stulecia, kiedy miasto, wtedy jeszcze podzielone formalnie na dwa organizmy, stało się ważnym ośrodkiem przemysłowym i znacznie się rozrosło. Obiekty zabytkowe są różnorodne stylowo, przy czym dominują formy historyzmuneogotyk, neorenesans, neobarok i eklektyzm – a w mniejszym stopniu również klasycyzm oraz secesja. W dwudziestoleciu międzywojennym powstały liczne budowle w duchu wczesnego modernizmu, a w okresie powojennym socmodernistyczne i w mniejszym stopniu socrealistyczne. Pozostałe style architektoniczne reprezentują przede wszystkim budowle sakralne oraz zachowany sprzed epoki industrialnej zespół staromiejski.

W rejestrze zabytków województwa śląskiego w październiku 2022 znajdowało się 247 obiektów z Bielska-Białej[140]. Gminna ewidencja zabytków z 2018 obejmuje 1278 pozycji[141].

DemografiaEdytuj

31 grudnia 2021 liczba ludności Bielska-Białej wyniosła 168 835 osób, w tym 79 740 (47,2%) mężczyzn i 89 095 (52,8%) kobiet. Oznacza to, że na 100 mężczyzn przypadało 112 kobiet. 56,4% mieszkańców Bielska-Białej była w wieku produkcyjnym, 17,5% w wieku przedprodukcyjnym, a 26,0% mieszkańców w wieku poprodukcyjnym. Populacja miasta stanowiła 3,77% populacji województwa śląskiego. Gęstość zaludnienia wynosiła 1356 osób na km²[2].

Przyrost naturalny według danych za rok 2020 był ujemny, wynosił –610 (–3,58 w przeliczeniu na tysiąc mieszkańców). W mieście urodziło się 1519 dzieci i zarejestrowano 2129 zgonów. Współczynnik dzietności na poziomie 1,44 był o nieco wyższy niż w skali województwa i całej Polski. Saldo migracji wewnętrznych wyniosło w 2020 –355, natomiast zagranicznych +24. Zawarte zostały 592 małżeństwa. 28,6% mieszkańców była stanu wolnego, 55,0% żyła w małżeństwie, 6,9% było po rozwodzie, a 9,4% to wdowy i wdowcy[2].

Ludność Bielska-Białej według wieku (2020)[2]
Przedział wiekowy Liczba ludności
0–4 8214
5–9 8413
10–14 8707
15–19 7259
20–24 7412
25–29 9089
30–34 11 498
35–39 14 429
40–44 14 259
45–49 11 580
50–54 9734
55–59 9758
60–64 12 016
65–69 12 756
70–74 10 251
75–79 5 733
80–84 4 573
85 i więcej 4 075

W momencie połączenia Bielska i Białej w 1951 miasto liczyło około 60 tysięcy mieszkańców. Na przestrzeni lat liczba ludności wzrastała wraz z rozwojem przemysłu i przyłączaniem pobliskich miejscowości, w szczególnie skokowy sposób w latach 70. XX wieku. Najwyższą liczbę ludności (184 421) Bielsko-Biała osiągnęło w 1991. Odtąd, podobnie jak w większości miast w Polsce, obserwuje się stopniowy spadek populacji. W latach 2002–2021 liczba mieszkańców zmalała o 5,1%. Według prognoz GUS w 2025 Bielsko-Biała ma liczyć 161,9 tysięcy, w 2035 – 150,4 tysięcy, a w 2050 – 133,3 tysięcy mieszkańców[2].

Zmiany liczby ludności Bielska-Białej na przestrzeni lat (dla czasów sprzed 1951 suma danych dla Bielska i Białej):

Liczba ludności w podziale na poszczególne osiedla samorządowe (jednostki pomocnicze gminy) kształtowała się 31 grudnia 2017 następująco[142]:

Osiedle Liczba ludności
Aleksandrowice 1778
Beskidzkie 7436
Biała Krakowska 6316
Biała Północ 2696
Biała Śródmieście 2510
Biała Wschód 3287
Bielsko Południe 4594
Dolne Przedmieście 4131
Górne Przedmieście 6752
Grunwaldzkie 4191
Hałcnów 8549
Kamienica 6095
Karpackie 9390
Komorowice Krakowskie 5281
Komorowice Śląskie 5350
Kopernika 4712
Leszczyny 5829
Lipnik 6874
Mieszka I 1539
Mikuszowice Krakowskie 2735
Mikuszowice Śląskie 7442
Piastowskie 2200
Polskich Skrzydeł 3162
Słoneczne 5998
Stare Bielsko 6539
Straconka 3365
Śródmieście Bielsko 4294
Wapienica 10 907
Wojska Polskiego 4975
Złote Łany 14 439

GospodarkaEdytuj

Struktura ekonomicznaEdytuj

Pod koniec 2021 w rejestrze REGON zarejestrowanych było 27 799 podmiotów gospodarki narodowej, z tego 26 724 (96,13%) w sektorze prywatnym i 597 (2,14%) w sektorze publicznym[143]. Dominowały w liczbie 26 619 przedsiębiorstwa zatrudniające do 9 pracowników, ponad tysiąc zatrudnionych miały jedynie trzy zakłady. Struktura bielskich przedsiębiorstw wg branży prezentowała się następująco[143]:

  • handel hurtowy i detaliczny – 25%
  • działalność profesjonalna naukowa i techniczna – 14%
  • budownictwo – 12%
  • przetwórstwo przemysłowe – 10%
  • obsługa rynku nieruchomości – 7%
  • opieka zdrowotna i pomoc społeczna – 7%
  • pozostała działalność – 7%
  • transport i gospodarka magazynowa – 6%
  • edukacja – 5%
  • finanse i ubezpieczenia – 4%
  • zakwaterowanie i gastronomia – 3%

Stopa bezrobocia wyniosła na koniec 2021 jedynie 2,2% i należała do wyraźnie niższych niż średnia krajowa i wojewódzka, spośród miast województwa śląskiego niższa była jedynie w Katowicach i Tychach[143]. Współczynnik zatrudnienia wynosiŁ 458 osób na 1000 mieszkańców. Przeciętne miesięczne wynagrodzenie brutto w Bielsku-Białej wynosiło 5 789,65 zł, co odpowiadało 96,5% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia brutto w Polsce. Wśród aktywnych zawodowo mieszkańców 4700 osób wyjeżdżało do pracy do innych miast, a 24 302 osoby przyjeżdżało do pracy spoza gminy, co oznacza, że saldo przyjazdów i wyjazdów do pracy wynosiło 19 602. 42,9% osób pracowało w przemyśle i budownictwie, 21,3% w sektorze usługowym, 2,3% w sektorze usługowym, a 0,9% w rolnictwie[2].

PrzemysłEdytuj

 
Widok lotniczy na zakłady Fiata (FCA Poland, dawne FSO)

Historycznie Bielsko-Biała było ważnym ośrodkiem przemysłowym, w szczególności przemysłu włókienniczego, który jednak zupełnie stracił na znaczeniu w wyniku transformacji gospodarczej po 1989. Do nielicznych już dziś zakładów kontynuujących te tradycje należą fabryka szczotek i pędzli Befaszczot[144], Bielskie Zakłady Obuwia BEFADO[145], fabryka zamków błyskawicznych Zipper (dawny ZAMPOL)[146] i producent tkanin wełnianych Rytex[147].

 
Beskidzki Inkubator Technologiczny

Obecnie najrozleglejszy areał przemysłowy znajduje się w północnej części miasta na pograniczu Komorowic, Starego Bielska i Dolnego Przedmieścia – to dawna Fabryka Samochodów Małolitrażowych po transformacji przejęta przez Fiat Auto Poland (od 2015 pod nazwą FCA Poland). Podczas gdy właściwa produkcja samochodów odbywa się w Tychach, w bielskim zakładzie produkowane są silniki Diesla i silniki benzynowe[148]. Od 2000 areał ten jest jednym z podobszarów Katowickiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej. W kolejnych latach włączone do niej zostały kolejne tereny w Wapienicy (Park Przemysłowy i Usługowy przy drodze ekspresowej S52), Komorowicach (w rejonie ulicy Bestwińskiej oraz Konwojowej) i Lipniku (w rejonie ulicy Piekarskiej). W 2021 na terenach należących do KSSE o powierzchni 82 ha działało dwadzieścia przedsiębiorstw zatrudniających ponad 4,6 tysiąca pracowników. Były to: Atepaa, Avio Polska, Cooper Standard Polska, Cornaglia Poland, Eaton Automotive Systems, Electropoli Poland, FCA Powertrain Poland, FCA Services Poland, Henkel Polska, Ingest Facility, Marelli Bielsko-Biała, Makita, Mercedes Martruck Pojazdy Specjalne, multiform Dariusz Krywult, MDM NT, Polmotors, Szczęśniak Pojazdy Specjalne, Takoni, TI Poland oraz ZF Steering Systems Poland. Przeważały wśród nich firmy związane z branżą motoryzacyjną[143].

Na terenie wapienickiego Parku Przemysłowego i Usługowego powstał w 2006 Beskidzki Inkubator Technologiczny[149][150]. Przy FCA Poland działa Instytut Badań i Rozwoju Motoryzacji Bosmal[151].

Do innych ważnych zakładów przemysłowych z siedzibą w Bielsku-Białej należą Zakłady Tłuszczowe Bielmar (producent margaryn, olejów i pasz)[152], Śląska Wytwórnia Wódek Gatunkowych POLMOS Bielsko-Biała (producent m.in. wódki Extra Żytnia)[153], GE Power Controls (branża elektroenergetyczna)[154], fabryka śrub Bispol[155], Signify Poland (dawniej Philips Lighting Bielsko)[156], Proseat (producent komponentów samochodowych)[157], Aluprof (branża wyrobów aluminiowych)[158].

W licznych opracowaniach wyróżnia się Bielski Okręg Przemysłowy obejmujący m.in. Bielsko-Białą, Czechowice-Dziedzice, Cieszyn, Skoczów, Żywiec i Andrychów[159][160][161].

HandelEdytuj

 
Spółdzielczy Dom Handlowy „Klimczok”

Bielsko-Biała należy do miast o najwyższym nasyceniu powierzchnią handlową w Polsce. Według raportu Colliers International z 2019 wynosiło ono 1151 m² na 1000 mieszkańców. Łącznie miasto dysponowało 197 000 m² powierzchni handlowej[162]. Aż jedna trzecia z tej liczby (64 100 m²) przypadała na największe centrum handlowo-rozrywkowe, którym jest położona w ścisłym centrum przy ulicy Mostowej Galeria Sfera. Składa się ona z dwóch obiektów – Sfera I i Sfera II – wzniesionych w miejscu dawnych zakładów przemysłowych i oddanych do użytku odpowiednio w 2001 oraz 2009[163]. W bezpośrednim sąsiedztwie znajduje się szereg innych obiektów handlowych na czele ze Spółdzielczym Domem Handlowym „Klimczok” należącym do PSS Społem, który powstał w 1988 i wtedy należał do największych w Polsce[164][165].

Inne duże centra handlowo-rozrywkowe to Gemini Park przy ulicy Bora-Komorowskiego otwarty w 2009 i rozbudowany w 2014 (z hipermarketem Bi1)[166] oraz Sarni Stok przy ulicy o tej samej nazwie istniejące od 2001 (z supermarketami Carrefour i Media Markt)[167]. W 2014 otwarto Retail Park Karpacka[168]. W mieście znajdują się również hipermarkety Auchan, Kaufland, Makro, Castorama i Leroy Merlin, szereg supermarketów i mniejszych placówek handlowych. Spośród gęstej niegdyś sieci sklepów samoobsługowych PSS Społem istniało w 2022 oprócz „Klimczoka” jeszcze dziesięć[169].

Tradycyjnym deptakiem handlowym jest ulica 11 Listopada. Liczba sklepów i punktów usługowych zlokalizowanych przez niej w ostatnich latach wyraźnie jednak spadła, co często przypisywane jest negatywnemu wpływowi dużych centrów handlowych[170][171][172][173]. Targowiska miejskie znajdują się przy ulicy Lompy oraz Broniewskiego, istnieje też targowisko o nieuregulowanym statusie w dzielnicy Komorowice[174].

Do najważniejszych imprez targowych odbywających się w Bielsku-Białej należą Międzynarodowe Energetyczne Targi Bielskie ENERGETAB organizowane przez ZIAD Bielsko-Biała[175], a także te, których organizacja jest w gestii Biura Promocji i Wystaw ASTRA: Międzynarodowe Targi Budownictwa „Twój Dom”, Targi Technik Grzewczych i Oszczędności Energii „Instal-System” i Międzynarodowe Targi EKOStyl[176]. Głównym miejscem odbywania się targów jest hala wielofunkcyjna przy ulicy Karbowej.

TransportEdytuj

Transport kolejowyEdytuj

Bielsko-Biała stanowi współcześnie węzeł kolejowy regionalnego znaczenia. Początki kolei w mieście sięgają roku 1855, a obecny układ torów istnieje od 1888.

Przez miasto przebiegają trzy linie kolejowe:

Na terenie miasta znajduje się dwanaście stacji i przystanków kolejowych (z tego osiem czynnych w ruchu pasażerskim), przy czym najwięcej połączeń obsługuje dworzec Bielsko-Biała Główna położony na Dolnym Przedmieściu (adres: Warszawska 2). Zgodnie z klasyfikacją wprowadzoną w należy do kategorii dworców wojewódzkich[180], wcześniej był klasyfikowany jako dworzec kategorii B z roczną odprawa podróżnych w przedziale 1 – 2 mln[181].

Przewozy regionalne na linii nr 139 obsługuje spółka Koleje Śląskie (linia S5 KatowiceŻywiec/Zwardoń), a na linii nr 117 spółka Polregio (połączenia do Wadowic i Krakowa). Z dworca Bielsko-Biała Główna odjeżdżają również dalekobieżne pociągi spółki PKP Intercity, w tym Pendolino do Warszawy i Gdyni.

Transport drogowyEdytuj

 
Droga ekspresowa S52
 
Śródmiejska Obwodnica Zachodnia

Przez Bielsko-Białą przechodzą drogi:

W ciągu dróg ekspresowych S1 i S52 znajduje się siedem węzłów bezkolizyjnych: Bielsko-Biała Wapienica (skrzyżowanie S52 i DW942), Bielsko-Biała Francuska, Bielsko-Biała Andersa, Bielsko-Biała Komorowice (skrzyżowanie S1, S52 i DK1), Bielsko-Biała Rosta (skrzyżowanie S1 i DW 940), Bielsko-Biała Lipnik (skrzyżowanie S1 i DK 52) oraz Bielsko-Biała Mikuszowice (skrzyżowanie S1, DK 52 i DW 942).

Aleja Andersa i ulica Bora-Komorowskiego stanowią Śródmiejską Obwodnicę Zachodnią, która łączy dzielnicę Leszczyny, Kamienica, Aleksandrowice i Stare Bielsko do węzła Bielsko-Biała Andersa, a w jej ciągu znajduje się dwupoziomowy węzeł Hulanka. Faktycznie charakter drogi przelotowej ma śródmiejski ciąg uliczny Warszawska – 3 Maja – Zamkowa – Partyzantów rozbudowany do obecnej postaci głównie w latach 70. XX wieku, gdy doszło przy tej okazji do wyburzenia bielskiego podzamcza.

Według rankingu z czerwca 2021 w Bielsku-Białej na 1000 mieszkańców przypadało 826,7 zarejestrowanych pojazdów, w tym 681,3 samochodów osobowych, co oznacza, że było to dziewiąte najbardziej zmotoryzowane miasto w Polsce i drugie (po Katowicach) w województwie śląskim[183].

Komunikacja publicznaEdytuj

System komunikacji miejskiej w mieście istnieje od 1895. W latach 1895–1971 wchodziła w jego skład sieć tramwajowa (początkowo jedna, następnie dwie linie), a od 1927 także autobusowa – obecnie jedyna. Głównym przewoźnikiem jest Miejski Zakład Komunikacyjny w Bielsku-Białej (MZK), który w 2022 obsługiwał przewozy na 40 liniach autobusowych dziennych i dwóch nocnych. Cztery z nich wyjeżdżały poza granice miasta – do Czechowic-Dziedzic, Bystrej, Wilkowic i Janowic. Siedziba MZK wraz z zajezdnią znajduje się w Olszówce Dolnej, przy ulicy Długiej. Przystanki w Bielsku-Białej obsługują również trzy linie przewoźnika PKM Czechowice-Dziedzice (PKM) oznaczone numerami 5, VII oraz X (dla odróżnienia od „siódemki” i „dziesiątki” bielskiej). Taryfy i rozkłady jazdy obu przewoźników nie są skoordynowane.

Regionalną komunikację autobusową w obrębie powiatu bielskiego, a także w kierunku Kęt, Andrychowa i Chybia, obsługuje samorządowy przewoźnik Komunikacja Beskidzka (KB) powstały w 2021 z przekształcenia dawnego PKS Bielsko-Biała. Dworzec autobusowy, z którego rozpoczynają kursy linie KB (numerowane od 100 w górę) oraz dalekobieżne połączenia autobusowe, znajduje się przy ulicy Warszawskiej naprzeciwko dworca Bielsko-Biała Główna. Połączenia pozapowiatowe – a także konkurencyjne wobec Komunikacji Beskidzkiej linie np. do Szczyrku – obsługuje szereg przewoźników prywatnych. Ich przystanki początkowe rozlokowane są w pobliżu dworca: przy ulicy Warszawskiej, Podwale oraz Wałowej.

Transport lotniczyEdytuj

 
Lotnisko Bielsko-Biała Aleksandrowice

W dzielnicy Aleksandrowice znajduje się cywilne lotnisko sportowe z 660-metrową trawiastą drogą startową. Zostało oddane do użytku w 1936, obecnie należy do Aeroklubu Bielsko-Bialskiego. W latach 2006–2008 w podbielskim Kaniowie wybudowano Park Technologiczny Przemysłu Lotniczego (obecnie pod nazwą Bielski Park Technologiczny Lotnictwa, Przedsiębiorczości i Innowacji) składający się hangarów o powierzchni 2500 m², stacji paliw, hal produkcyjnych o łącznej powierzchni 7500 m², a także lotniska Kaniów z 700-metrową betonową drogą startową. W 2010 otwarto lądowisko sanitarne zlokalizowane przy Szpitalu Wojewódzkim.

W odległości do 100 km od Bielska-Białej znajdują się trzy lotniska międzynarodowe:

InfrastrukturaEdytuj

Infrastruktura sieciowaEdytuj

Jednostką odpowiedzialną za eksploatację oraz właścicielem urządzeń związanych z dostawą energii elektrycznej na obszarze Bielska-Białej są TAURON Dystrybucja S.A. Oddział w Bielsku-Białej oraz Polskie Sieci Elektroenergetyczne S.A. Oddział w Katowicach. W mieście znajduje się osiem stacji rozdzielczych 110/SN, a łączna długość linii wysokiego napięcia w 2017 wynosiła niecałe 94 km, natomiast linii średniego napięcia – 560,5 km[184].

Gaz rozprowadza Polska Spółka Gazownictwa sp. z o.o. – Oddział w Zabrzu poprzez 1037,3 km sieci wysokiego, średniego i niskiego ciśnienia oraz 24 stacji gazowych (stan na rok 2014), obsługiwanych przez Rozdzielnię Gazu w Bielsku-Białej[185].

Koncesję na wytwarzanie ciepła posiadają podmioty TAURON Ciepło sp z o.o. oraz Przedsiębiorstwo Komunalne THERMA sp. z o.o.[186]. Sieć ciepłownicza liczy 182,21 km (stan na rok 2021) i zasilana jest z dwóch centralnych źródeł ciepła: Elektrociepłowni Bielsko-Biała (EC1) i Elektrociepłowni Bielsko-Północ (EC2), wchodzących w skład Zespołu Elektrociepłowni Bielsko-Biała, a także kotłowni olejowych i olejowo-gazowych spółki THERMA. Na terenie miasta eksploatowanych jest 1025 wysokoparametrowych węzłów cieplnych[187].

Obsługą sieci wodociągowej (2085 km) i kanalizacyjnej (1322 km) na terenie Bielska-Białej, jak i okolicznych miejscowości, zajmuje się spółka AQUA S.A. Spółka posiada dwie duże i kilka mniejszych stacji uzdatniania wody oraz dwie mechaniczno-biologiczne oczyszczalnie ścieków. Największe ujęcia znajdują się w Kobiernicach na rzece Sole, w dolinie rzeki Wapienica oraz na rzece Żylica w Szczyrku[188].

Infrastruktura socjalna i bezpieczeństwoEdytuj

 
Szpital Wojewódzki

Największym obiektem służby zdrowia w mieście jest wybudowany w latach 1983–2002 Szpital Wojewódzki przy alei Armii Krajowej, dysponujący 18 oddziałami i 18 poradniami specjalistycznymi (stan na rok 2022)[189]. W 2012 połączone zostały w jedną placówkę pod nazwą Beskidzkie Centrum Onkologii – Szpital Miejski im. Jana Pawła II trzy szpitale położone w centralnych dzielnicach miasta: przy ulicy Wyspiańskiego (dawny szpital miejski Bielska istniejący od 1893), przy ulicy Wyzwolenia (dawny szpital miejski Białej istniejący od 1910) oraz przy ulicy Emilii Plater (istniejący od 1985)[190]. W mieście działa również Szpital Pediatryczny przy ulicy Sobieskiego[191] oraz Bielskie Centrum Psychiatrii „Olszówka”[192]. Do placówek prywatnych należą Szpital Chirurgii Małoinwazyjnej i Rekonstrukcyjnej[193], Szpital św. Łukasza[194] i Szpital Pod Bukami[195]. Łącznie na prowadzonej przez NFZ liście poradni i gabinetów podstawowej opieki zdrowotnej mieszczących się w Bielsku-Białej w 2022 widniało 106 pozycji[196], a na liście przychodni specjalistycznych 196 pozycji[197]. W lipcu 2022 funkcjonowało w mieście 57 ogólnodostępnych aptek[198]. Bielskie pogotowie ratunkowe z siedzibą przy ulicy Emilii Plater obejmuje zasięgiem miasto Bielsko-Biała oraz powiat bielski, w 2021 posiadało dwanaście karetek[199]. W mieście znajduje się delegatura Śląskiego Oddziału Wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia[200].

 
Siedziba Miejskiego Centrum Usług Społecznościowych

Jednostką powołaną do wykonywania zadań z zakresu opieki socjalnej jest Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej (MOPS). W 2021 z jego usług korzystało 3026 osób, czyli 1,8% mieszkańców Bielska-Białej[143]. W mieście działa (stan na rok 2022): 28 żłobków (w tym trzy publiczne[201]) oraz 5 klubów dziecięcych[202], 15 placówek wsparcia dziennego (w tym jedna w strukturze MOPS, jedenaście w ramach Zespołu Placówek Dzieci i Młodzieży PARASOL oraz trzy niepubliczne)[203], osiem domów pomocy społecznej[204] (w tym cztery prowadzone przez miasto[205]), trzy noclegownie i schroniska dla bezdomnych[206], Środowiskowy Dom Samopomocy „Podkowa”[205], Spółdzielnia Socjalna SYNERGIA[205], Podbeskidzki Ośrodek Interwencji Kryzysowej[205] i Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie[207]. W czerwcu 2022 na terenie miasta funkcjonowało jedenaście zakładów pracy chronionej[208] i jeden zakład aktywności zawodowej[209]. W 2019 przy ulicy Wzgórze 14 powstało Miejskie Centrum Usług Społecznościowych[210], którego częścią jest Klub Integracji Społecznej[211].

Nad bezpieczeństwem mieszkańców czuwa Państwowa Straż Pożarna z komendą miejską oraz jednostką ratowniczo-gaśniczną nr 1 przy ulicy Leszczyńskiej i jednostką ratowniczo-gaśniczą nr 2 przy ulicy Wapienickiej[212], dziewięć jednostek Ochotniczej Straży Pożarnej[213] oraz Policja z komendą miejska przy ulicy Wapiennej i czterema komisariatami na terenie miasta[214]. Porządku publicznego strzeże Straż Miejska z siedzibą przy ulicy Kołłątaja, która ponadto jest operatorem miejskiego monitoringu[215].

TurystykaEdytuj

 
Drogowskazy Miejskiego Systemu Informacji, w tym tabliczki szlaków spacerowych (na dole)

W Bielsku-Białej znajduje się jeden certyfikowany punkt informacyjny: Miejskie Centrum Informacji Turystycznej przy placu Ratuszowym 4. Darmowe mapy i przewodniki w języku polskim, angielskim, niemieckim, francuskim i rosyjskim dostępne są również na stronach internetowych MCIT[216]. Istnieją też komercyjne pozycje książkowe[217].

Szlaki turystyczneEdytuj

Wraz z wprowadzeniem Miejskiego Systemu Informacji w 2009 wytyczono w obrębie historycznego centrum dziewięć tematycznych szlaków spacerowych: Średniowieczne Bielsko, Od grodziska do miasta, Trakt cesarski, Mały Wiedeń, Zabytki przemysłu i techniki, Polski ruch narodowy, Katolicy w Bielsku i Białej, Śladami ewangelików i Szlak kultury żydowskiej. Obiekty zabytkowe zostały oznaczone jednolitymi tabliczkami z opisami w języku polskim i angielskim. Orientacji pomagają charakterystyczne drogowskazy i mapy rozmieszczone w najważniejszych punktach śródmieścia. Wydane zostały przewodniki po szlakach (w języku polskim, angielskim i niemieckim) dostępne w formie papierowej oraz do ściągniecia na stronach MCIT[218].

Bliskość gór powoduje, że południowe dzielnice oplecione są gestą siecią szlaków turystycznych PTTK. Z Olszówki Górnej na Szyndzielnię prowadzi całoroczna kolej gondolowa (linia o długości 1810 m i przewyższeniu 449 m)[219]. Poza kontekstem górskim wytyczony został „Szlak 700-lecia Bielska”   prowadzący od głównego dworca kolejowego przez Dolne Przedmieście, Stare Miasto, Górne Przedmieście, Stare Bielsko na wzgórze Trzy Lipki. Łączna długość siedemnastu szlaków PTTK na terenie miasta wynosi 94,5 km[220]. W dzielnicy Straconka bierze swój początek Mały Szlak Beskidzki  . Szlaki piesze uzupełnia na stokach gór należących do Beskidu Śląskiego sieć tras rowerowych Enduro Trails[221]. W granicach miasta przebiega dziewięć znaczonych tras narciarskich (sześć w Beskidzie Śląskim i trzy w Beskidzie Małym) o łącznej długości 59,3 km[222]. Przez północno-zachodnią cześć Bielska-Białej (Wapienica, Stare Bielsko) przebiega międzynarodowy szlak rowerowy Kraków – Morawy – Wiedeń[223] i jedna z odnóg Wiślanej Trasy Rowerowej[224]. Z inicjatywy Beskidzkiego Towarzystwa Cyklistów wytyczonych zostało kilka lokalnych rowerowych tras turystycznych[225]. W mieście znajduje się jeden obiekt ze Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego – muzeum Stara Fabryka – oraz dwa ze Szlaku Architektury Drewnianej: Dom Tkacza oraz kościół św. Barbary.

Baza noclegowaEdytuj

 
Dom Turysty PTTK

Według listy umieszczonej na stronach Miejskiego Centrum Informacji Turystycznej w 2022 w Bielsku-Białej istniało 60 obiektów noclegowych, w tym[226]:

  • 12 hoteli
    • 4 czterogwiazdkowe: Papuga Park Hotel, Parkhotel Vienna, Qubus Hotel, Sahara
    • 4 trzygwiazdkowe: Ibis Styles (dawna Magura), Marczewski, Na Błoniach, Wróblówka
    • 2 dwugwiazdkowe: Dębowiec, Passione
    • 2 z jedną lub bez gwiazdki: Beskid, Aparthotel Ventus Rosa
  • 7 hosteli: 4You, Beskid Park, Biała, Bielsko, Hello, Zakątek, Zgrabna
  • 2 schroniska młodzieżowe: Dom Turysty PTTK, Szkolne Schronisko Młodzieżowe PTSM im. Bolka i Lolka
  • 3 schroniska górskie: Klimczok, Kozia Góra, Szyndzielnia
  • 2 kempingi: Beskid nr 99, Ondraszek nr 57
  • 2 motele: Na Skarpie, Casa di Fulvio Maria Viola
  • 32 inne obiekty (pensjonaty, pokoje gościnne, apartamenty na wynajem)

KulturaEdytuj

Ośrodki kulturyEdytuj

 
Kubiszówka – jeden z oddziałów Miejskiego Domu Kultury

W Bielsku-Białej znajduje się kilka instytucji publicznych organizujących życie kulturalne:

Teatry, kina, galerieEdytuj

 
Gmach Teatru Polskiego

Miasto posiada dwie publiczne instytucje teatralne:

Ponadto liczne spektakle są wystawiane na przez Bielskie Centrum Kultury im. Marii Koterbskiej, a działalność teatralną nieprofesjonalną prowadzi założone w 1999 Bielskie Stowarzyszenie Artystyczne „Teatr Grodzki”[231].

 
Dawna siedziba Studia Filmów Rysunkowych (do 2022)

Bielsko-Biała znane jest jako miasto, w którym ma swoją siedzibę Studio Filmów Rysunkowych – jedna z pięciu wytwórni filmów animowanych, jakie założono w Polsce Ludowej. Istnieje od 1947, powstały w nim takie bajki jak Reksio, Bolek i Lolek, Porwanie Baltazara Gąbki, Pampalini łowca zwierząt i szereg dalszych[232]. Do najnowszych dzieł należy serial Kuba i Śruba kręcony w latach 2011–2016[233]. W 2022 rozpoczęła się budowa na terenie siedziby wytwórni przy ulicy Cieszyńskiej 22–24 Interaktywnego Centrum Bajki i Animacji, które ma pełnić funkcję muzeum i tematycznego centrum rozrywkowo-edukacyjnego w oparciu o dorobek SFR[234]. W związku z budową zawieszona została działalność kina Studio, które jest – po likwidacji kin Apollo i Rialto w 2002 – jedynym kinem studyjnym w mieście[235]. Poza nim w Bielsku-Białej znajdują się dwa multipleksy: Helios w centrum handlowym Galeria Sfera oraz Cinema City w centrum handlowym Gemini Park.

Największą galerią sztuki jest Galeria Bielska BWA. To instytucja samorządowa założona w 1994 z przekształcenia dawnego Biura Wystaw Artystycznych. Mieści się w dawnym Pawilonie Plastyków przy ulicy 3 Maja 11, a od 2020 ma również drugą siedzibę w historycznej willi Theodora Sixta[236]. Jest organizatorem Bielskiego Festiwalu Sztuk Wizualnych i Biennale Malarstwa „Bielska Jesień” (ogólnopolski konkurs malarski odbywający się w Bielsku-Białej od 1962)[237]. Przy Galerii Bielskiej BWA działa klubokawiarnia Aquarium, która jest miejscem odbywania się licznych wydarzeń kulturalnych i społecznych[238]. Wśród placówek prywatnych długą tradycją cieszą się Galeria Wzgórze założona w 1987 przez Franciszka Kukiołę[239] oraz Galeria Sztuki Współczesnej przy pracowni rzeźby i ceramiki Ars Nova istniejąca od 1991[240].

BibliotekiEdytuj

Rolę miejskiej biblioteki publicznej pełni Książnica Beskidzka, która poza swoją główną siedzibą przy ulicy Słowackiego 17A ma również siedemnaście oddziałów dzielnicowych[241]. Przy ulicy Komorowickiej 48 (pałacyk Rosta) mieści się Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka[242].

MuzeaEdytuj

 
Wnętrze zamku Sułkowskich – Salon muzyczny

Muzeum Historyczne w Bielsku-Białej ma swoją główną siedzibę na zamku książąt Sułkowskich, gdzie prezentowana ekspozycja stała podzielona jest na dziewięć części: Dzieje Bielska-Białej i okolic (wystawa historyczna i archeologiczna), Biedermeier czyli salon mieszczański II połowy XIX wieku, Salon muzyczny, Sala sztuki dawnej, Strzelnica (zbiory broni), Galeria malarstwa europejskiego i polskiego XIX i XX wieku, Galeria malarstwa portretowego XIX i I połowy XX wieku, Galeria grafiki przełomu XIX i XX wieku, Galeria sztuki współczesnej regionu bielsko-bialskiego (dzieła z II połowy XX wieku ze szczególnym uwzględnieniem twórców z Grupy „Beskid”)[243]. Ponadto muzeum posiada trzy oddziały:

  • Stara Fabryka – dawniej Muzeum Techniki i Włókiennictwa, ekspozycja poświęcona dziejom bielsko-bialskiego przemysłu z kolekcją historycznych maszyn umieszczona w przestrzeni dawnej fabryki włókienniczej przy placu Żwirki i Wigury[244]
  • Dom Tkacza – rekonstrukcja wnętrza domu i warsztatu mistrza sukienniczego z epoki przedindustrialnej w XVIII-wiecznym domu przy ulicy Sobieskiego 51[245]
  • Fałatówka – muzeum poświęcone życiu i twórczości Juliana Fałata w willi w Bystrej Śląskiej, gdzie artysta mieszkał w latach 1910–1929[246]

W mieście istnieją ponadto niewielkie muzea prywatne:

MuzykaEdytuj

 
Cavatina Hall

W 2021 oddana została do użytku nowoczesna sala koncertowa Cavatina Hall przy ulicy Dworkowej 2 o parametrach filharmonicznych[251]. Do popularnych klubów i pubów muzycznych należą (stan na rok 2022): RudeBoy (1 Maja 20)[252], Klimat (w budynku centrum handlowego Galeria Sfera)[253], Miasto (Plac Mickiewicza 2)[254], Galicja (11 Listopada 14)[255], Agrafka (Barlickiego 10)[256], 2Be Club (Ratuszowa 3)[257], Bliska (Piwowarska 8)[258], XOXO (Grażyńskiego 38)[259], Metrum (Partyzantów 22)[260], Sepia (3 Maja 13)[261].

Od 2002 ważne miejsce w krajobrazie muzycznym Bielska-Białej zajmuje LOTOS Jazz Festival – Bielska Zadymka Jazzowa, festiwal muzyki jazzowej organizowany przez Stowarzyszenie Sztuka Teatr, którym kieruje Jerzy Batycki. Zadymka odbywa się tradycyjnie (z wyjątkiem edycji 2022) w lutym lub marcu korzystając z różnych scen w Bielsku-Białej (Teatr Polski, klub Klimat, Cavatina Hall, koncerty plenerowe na Rynku i inne), a także w Katowicach i Zabrzu[262]. Poza wymienionymi wcześniej orkiestrami powiązanymi z Bielskim Centrum Kultury działa w mieście od 1993 Orkiestra im. Telemanna, której celem jest upowszechnianie muzyki dawnej[263].

MediaEdytuj

Najważniejszym lokalnym tytułem prasowym jest „Kronika Beskidzka¨ – tygodnik publicystyczno-informacyjny wydawany od 1956, pierwotnie jako organ prasowy PZPR, od 1990 jako niezależne czasopismo. Współcześnie wychodzi w nakładzie od 11 do 20 tysięcy egzemplarzy, swoim zasięgiem obejmuje obszar całego dawnego województwa bielskiego[264]. Urząd Miejski wydaje w formie dwutygodnika oraz dodatkowych wydań kwartalnych darmowy „W Bielsku-Białej. Magazyn Samorządowy”[265] oraz w formie miesięcznika informator kulturalny „Pełna Kultura”[266]. Również bezpłatne, ale wydawane prywatnie, są: regionalny (dystrybuowany na południu Śląska, w Katowicach i zachodniej Małopolsce) miesięcznik lifestylowy „2BStyle. Magazyn Ciekawych Ludzi”[267], miesięcznik informacyjny „Kurier.BB” powiązany z lokalnym ugrupowaniem politycznym Niezależni.BB[268], miesięcznik informacyjny „Gazeta Beskidzka” powiązany z bielskim oddziałem NSZZ „Solidarność”[269], a także miesięcznik informacyjno-reklamowy „Senior BB”[270]. W Bielsku-Białej mieści się redakcja lewicowego kwartalnika „Równość” nawiązującego do tradycji XIX-wiecznego czasopisma o tym samym tytule wydawanego przez Polską Partię Socjalno-Demokratyczną Galicji i Śląska Cieszyńskiego[271]. Regionalny Ośrodek Kultury wydaje kwartalnik „Relacje Interpretacje”[272]. Dwa razy do roku wychodzi młodzieżowe czasopismo „redakcjaBB”, którego wydawcą jest Fundacja Zróbmy To realizująca projekty z zakresu aktywizmu społecznego[273]. Swoje redakcje lokalne w Bielsku-Białej posiadają „Gazeta Wyborcza[274] i „Dziennik Zachodni[275], znajduje się tu też biuro ogłoszeń tygodnika ogłoszeniowego „Jarmark[276]. Wszystkie bielskie gazety i czasopisma dostępne są również w formacie elektronicznym.

 
Siedziba Radia Bielsko

Główną regionalną rozgłośnią radiową jest Radio Bielsko. Zostało założone w 1994, w Bielsku-Białej nadaje na częstotliwości 106,7 MHz[277]. W mieście znajduje się studio katolickiego Radia Anioł Beskidów (90,2 MHz), rozgłośni diecezji bielsko-żywieckiej[278], oraz Radia Express (92,3 MHz) nadającego program dla aglomeracji katowickiej[279]. Na częstotliwości 87,9 MHz nadawało w latach 1991–2004 Radio Delta, najstarsza lokalna rozgłośnia, przekształcona później w oddział Planeta FM, a obecnie Meloradia[280]. Bielską redakcję posiada Polskie Radio Katowice[281].

Do internetowych portali informacyjnych należą te związane z redakcjami mediów tradycyjnych – beskidzka24.pl (Kronika Beskidzka)[282], radiobielsko.pl[283], bielskobiala.wyborcza.pl[284], bielskobiala.naszemiasto.pl (Dziennik Zachodni)[285], gazetabeskidzka.pl[286] – a ponadto: bielsko.info[287] (wraz z mutacją tematyczną dla kierowców bielskiedrogi.pl[288]), bielsko.biala.pl[289], bbfan.pl[290], bielskonews.pl[291], super-nowa.pl[292] i beskidinfo.pl[293].

Od 1995 istnieje telewizja kablowa TV Bielsko, oferująca swoje usługi pod nazwą RegionalnaTV również w innych miastach dawnego województwa bielskiego[294]. We współpracy TV Bielsko i portalu bielsko.biala.pl powstała Bielska Telewizja Internetowa[295]. Spółka Bielskie Media, która jest właścicielem portali bielsko.info i bielskiedrogi.pl, prowadzi telewizję internetową bielsko.tv[296]. W Bielsku-Białej mieści się ponadto redakcja terenowa TVP3 Katowice[297].

Edukacja i naukaEdytuj

Osobny artykuł: Oświata w Bielsku-Białej.

Uczelnie wyższeEdytuj

W Bielsku-Białej działa jedna publiczna szkoła wyższa – Akademia Techniczno-Humanistyczna (ATH). Została założona w 2001 na bazie przekształcenia istniejącej od 1969 bielskiej filii Politechniki Łódzkiej. Obecnie (2022) tworzy ją pięć wydziałów: Wydział Budowy Maszyn i Informatyki; Wydział Inżynierii Materiałów, Budownictwa i Środowiska; Wydział Zarządzania i Transportu; Wydział Humanistyczno-Społeczny oraz Wydział Nauk o Zdrowiu[298]. W roku akademickim 2022/2023 na ATH kształciło się około pięciu tysięcy studentów[299]. Kampus uczelni, gdzie mają siedzibę wszystkie wydziały oraz rektorat, znajduje się w Mikuszowicach Śląskich, w rejonie ulicy Willowej i Szerokiej („na Błoniach”). Dom studencki ATH położony jest na osiedlu Kopernika[300].

Bielskie uczelnie niepubliczne to:

Szkolnictwo niższego stopniaEdytuj

 
Państwowe Liceum Sztuk Plastycznych im. Juliana Fałata

Miasto Bielsko-Biała w roku szkolnym 2020/2021 prowadziło[306]:

  • 43 przedszkola, w tym dwa integracyjne, do których uczęszczało łącznie 5038 uczniów
  • 29 szkół podstawowych, w tym specjalnych, jedną integracyjną i jedną dla dorosłych, do których uczęszczało łącznie 10 536 uczniów
  • 18 szkół ponadpodstawowych, w tym 8 liceów ogólnokształcących i jedną szkołę specjalną, do których uczęszczało łącznie 9604 uczniów
  • 8 innych placówek oświatowych (Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy nr 2, Młodzieżowy Ośrodek Socjoterapii, Bielski Szkolny Ośrodek Gimnastyki Korekcyjno-Kompensacyjnej, Ognisko Pracy Pozaszkolnej, Zespół Poradni Psychologiczno-Pedagogicznych, Zespół Szkół i Placówek Oświatowych, Bursa, Bielsko-Bialski Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli)

Ponadto w mieście znajdowały się liczne placówki edukacyjne niepubliczne[306]:

  • 40 przedszkoli i punktów przedszkolnych, w tym trzy specjalne, do których uczęszczało łącznie 2093 uczniów
  • 19 szkół podstawowych, w tym trzy specjalne i dwie z oddziałami przedszkolnymi, do których uczęszczało łącznie 2836 uczniów
  • 23 szkoły ponadpodstawowe, w tym 19 liceów ogólnokształcących i 4 technika, do których uczęszczało łącznie 2937 uczniów
  • 8 szkół policealnych, do których uczęszczało łącznie 1122 uczniów
  • Branżowa Szkoła I Stopnia im. gen. S. Sosabowskiego Zakładu Doskonalenia Zawodowego w Katowicach z 36 uczniami

Jako placówki publiczne prowadzone przez inny podmiot niż miasto klasyfikowane były dwie szkoły podstawowe ewangelickiego Towarzystwa Szkolnego im. Mikołaja Reja wraz z oddziałami przedszkolnymi (łącznie 852 uczniów), a także szkoła podstawowa i liceum katolickiego Zgromadzenia Córek Bożej Miłości (205 uczniów w szkole podstawowej i 139 w liceum)[306]. Państwowe Liceum Sztuk Plastycznych im. Juliana Fałata prowadzi bezpośrednio Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego[307].

V Liceum Ogólnokształcące w Bielsku-Białej („Piątka”) regularnie wymieniane jest w corocznych rankingach miesięcznika „Perspektywy” jako najlepsza szkoła średnia w województwie śląskim i jedna z kilkunastu najlepszych w Polsce[308][309][310].

Sport i rekreacjaEdytuj

Osobny artykuł: Sport w Bielsku-Białej.
 
Siatkarki BKS Stal w sezonie 2016/2017

W 2022 zarejestrowanych było w Bielsku-Białej 71 klubów i związków sportowych zarejestrowanych w Krajowym Rejestrze Sądowym[311] oraz ponadto 68 klubów uczniowskich, parafialnych i innych nie prowadzących działalności gospodarczej[312].

Najbardziej znane i kojarzone z miastem są Towarzystwo Sportowe Podbeskidzie Bielsko-Biała (TSP) oraz Bialski Klub Sportowy Stal Bielsko-Biała (BKS). Podbeskidzie powstało w 1997 poprzez połączenie Dzielnicowego Klubu Sportowego Inter Komorowice z sekcją piłkarską wyodrębnioną z wielosekcyjnego BBTS Włókniarz Bielsko-Biała (założonego w 1907). Współcześnie jest to męski klub piłkarski grający w I lidze, w latach 2011–2016 i 2020–2021 uczestniczył w rozgrywkach Ekstraklasy. BKS Stal – klub o tradycjach sięgających roku 1927 – występuje, jeśli chodzi o piłkę nożną mężczyzn, w lidze okręgowej, natomiast bardzo utytułowana jest kobieca sekcja siatkówki utrzymująca się w najwyższej klasie rozgrywek zawodowych (Tauron Liga) nieprzerwanie od jej powstania w 2005 i mająca w sumie na koncie osiem Mistrzostw Polski. Z kolei na bazie męskiej sekcji siatkarskiej BBTS Włókniarz powstał w 1999 klub BBTS Bielsko-Biała, który w 2022 po przerwie ponownie awansował do najwyższej klasy rozgrywek (PlusLiga). Rekord Bielsko-Biała jest najbardziej utytułowanym polskim klubem w futsalu mężczyzn, mistrzostwo uzyskał sześciokrotnie. Klub ten posiada również trzecioligową męską sekcję piłkarską oraz kobiece sekcje: piłkarską (I liga) i futsalową (Ekstraklasa). Inne bielskie kluby sportowe to m.in. LKS Zapora Wapienica (piłka nożna), KS Sprint (lekkoatletyka), Podbeskidzie Kuloodporni (amp futbol) i KS Gwardia Bielsko-Biała (judo). W mieście działa Aeroklub Bielsko-Bialski, którego najbardziej utytułowanym zawodnikiem jest Sebastian Kawa, kilkunastokrotny mistrz świata w szybownictwie.

 
Bielsko-Bialski Ośrodek Rekreacyjno-Narciarski „Dębowiec”

Samorządową instytucją zajmującą się krzewieniem kultury fizycznej, sportu i rekreacji jest Bielsko-Bialski Ośrodek Sportu i Rekreacji (BBOSiR). Jego zadaniem jest również utrzymanie szeregu obiektów sportowych i rekreacyjnych na terenie miasta[313]:

  • Stadion Miejski przy ulicy Rychlińskiego / Żywieckiej – otwarty w 1927 i rozbudowany do obecnej postaci w 2015, ma pojemność 15 316 miejsc, stadion domowy klubów Podbeskidzie Bielsko-Biała i BKS Stal Bielsko-Biała[314]
  • Stadion „Na Górce” przy ulicy Młyńskiej – otwarty w 1911, historyczna arena BBTS Włókniarz, a obecnie przede wszystkim obiekt sparingowy i treningowy dla różnych bielskich klubów, ma pojemność 677 miejsc[315]
  • stadion lekkoatletyczny w Wapienicy (ulica Jaworzańska) – otwarty w 1987, stadion domowy klubu KS Sprint, ma pojemność 1640 miejsc[316]; połączony w jeden kompleks z boiskiem piłkarskim „Zapora”, z którego korzystają przede wszystkim zawodnicy LKS Zapora Wapienica, ale okazjonalnie też inne kluby[317]
  • wielofunkcyjny kompleks boisk „Orlik” oraz sezonowe lodowisko przy Parku im. Juliusza Słowackiego[318][319]
  • pływalnie odkryte: „Panorama” przy ulicy Konopnickiej (historyczny kompleks basenów oddany do użytku w 1936)[320] oraz „Start” przy ulicy Startowej[321]
  • pływalnia kryta „Troclik” na osiedlu Karpackim przy ulicy Sosnkowskiego[322]
  • hala widowiskowo-sportowa przy ulicy Karbowej („pod Dębowcem”) – otwarta w 2010, łączy funkcję wystawienniczą, estradową, sportową (pojemność w tym wariancie: 3053 miejsc) i konferencyjną; spośród wydarzeń sportowych odbywają się tu m.in. ligowe rozgrywki siatkarskie oraz treningi klubów BBTS i BKS Stal, a ponadto zawody w różnych dyscyplinach, takich jak judo, karate, tenis stołowy czy gimnastyka akrobatyczna[323]
  • Ośrodek Sportowo-Rekracyjny „Victoria” przy ulicy Bratków z halą sportową i boiskiem wielofunkcyjnym – wykorzystywany m.in. przez lokalne amatorskie ligi koszykówki i tenisa stołowego, a także udostępniany jako baza dla zgrupowań klubowych[324]
  • Bielsko-Bialski Ośrodek Rekreacyjno-Narciarski „Dębowiec” – kompleks oddany do użytku w 2013 na północno-wschodnich stokach Dębowca, w skład którego wchodzi wyciąg krzesełkowy oraz trasa zjazdowa dla narciarzy (610 m) i snowboardzistów, a ponadto boisko wielofunkcyjne, plac zabaw ze skałką wpinaczkową, siłownia plenerowa, ścieżka dydaktyczna i trasa do nauki jazdy na nartach[325]
  • ogólnodostępne wielofunkcyjne tereny wypoczynkowe i rekreacyjne „Błonia” w Mikuszowicach Śląskich (rejon ulicy Pocztowej) z amfiteatrem, skateparkiem, placami zabawi, siłownią plenerową, boiskami i licznymi punktami gastronomiczno-usługowymi
  • ogólnodostępne wielofunkcyjne tereny wypoczynkowe i rekreacyjne „Wapienica” w rejonie ulicy Leśników

Poza siecią obiektów zarządzanych wymienić można m.in. Centrum Sportu Rekord przy ulicy Startowej z własną halą sportową i stadionem, gdzie rozgrywa swoje mecz klub Rekord Bielsko-Biała[326], halę BKS Stal przy ulicy Rychlińskiego (hala o pojemności 1400 miejsc oddana do użytku w 1988[327]), pływalnię krytą „Aqua” przy ulicy Langiewicza (właścicielem jest miejscowa spółka wodociągowa[328]), tor saneczkowy na Dębowcu[329] i park linowy „W Dechę” w Parku Strzygowskiego[330]. Do popularnych miejsc wypoczynku mieszkańców należą mikuszowickie Błonia, Cygański Las, Bulwary Młodości nad potokiem Straconka w dzielnicy Leszczyny, wzgórze Trzy Lipki w Starym Bielsku, Dolina Luizy (podgórska część Wapienicy), a także otaczające miasto góry, w szczególności Magurka Wilkowicka, Kozia Góra, Dębowiec oraz Szyndzielnia, na którą wjechać można koleją gondolową. Rozbudowana infrastruktura rekreacyjna powstała też w rejonie lotniska Bielsko-Biała Aleksandrowice.

Do znaczących cyklicznych wydarzeń sportowych w Bielsku-Białej należą Bieg Fiata, Beskidzki Rodzinny Rajd Rowerowy i mityng lekkoatletyczny Beskidianathletic.

Wspólnoty wyznanioweEdytuj

 
Obchody 240-lecia założenia Bielskiego Syjonu pod pomnikiem Marcina Lutra (2022)

Mozaika wyznaniowa – w szczególności współistnienie wyznania rzymskokatolickiego, luterańskiego oraz judaizmu – wyróżniała dwumiasto przed 1945 i mimo wielkich przemian społeczno-narodowościowych, jakie nastąpiły po II wojnie światowej, pozostała cechą charakterystyczną do dziś[331].

Bielsko-Biała jest stolicą rzymskokatolickiej diecezji bielsko-żywieckiej. Na obszarze Bielska-Białej funkcjonują cztery dekanaty Kościoła rzymskokatolickiego, które na terenie miasta obejmują 22 parafie[332]. W kościele Chrystusa Króla na Leszczynach w każdą niedzielę odbywają się również nabożeństwa w obrządku bizantyjsko-ukraińskim, które prowadzone są przez duchownego z parafii greckokatolickiej w Krakowie[333][334]. W mieście działa parafia Kościoła polskokatolickiego[335]. Od marca 2018 na terenie miasta działa prawosławny punkt duszpasterski, początkowo podlegający parafii w Sosnowcu, a od 2021 przypisany do parafii w Częstochowie[336][337].

Miasto jest również siedzibą władz diecezji cieszyńskiej Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego[338]. Kościół ten posiada tu trzy parafie (Biała, Bielsko, Stare Bielsko)[339]. Bielsko-Biała należy do głównych ośrodków kultury ewangelickiej (luterańskiej) w Polsce, m.in. działa tu Wydawnictwo Augustana[340] i wydawany jest Zwiastun Ewangelicki[341]. Bielski Syjon z jedynym w Polsce pomnikiem Marcina Lutra[342] stanowi ważny w skali kraju zabytek historii protestantyzmu.

W Bielsku-Białej działalność duszpasterską prowadzą także inne kościoły protestanckie. Należą do nich zbory Chrześcijańskiej Wspólnoty Ewangelicznej[343][344], Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego (zbór pierwszy i drugi)[345], Kościoła Chrześcijan Baptystów (zbór w Bielsku-Białej)[346], Kościoła Chrześcijan Dnia Sobotniego (zbór w Bielsku-Białej)[347], Kościoła Ewangelicko-Metodystycznego (parafia w Bielsku Białej)[348], Kościoła Wolnych Chrześcijan (zbór w Bielsku-Białej)[349], Kościoła Zielonoświątkowego (zbór „Filadelfia”)[350], Mesjańskich Zborów Bożych (punkt misyjny w Bielsku-Białej podległy zborowi Czerwionka/Żywiec)[351] i Revival Fire Christian Centre[352].

W Bielsku-Białej działalność kaznodziejską prowadzi 9 zborów Świadków Jehowy (Centrum, Karpaty, Leszczyny, Migowy, Ukraiński, Wapienica, Wschód, Zachód, Złote Łany)[353][354][355][356], a także po jednym zborze Świeckiego Ruchu Misyjnego „Epifania”[357][358] oraz Zrzeszenia Wolnych Badaczy Pisma Świętego[359]. W mieście znajdują się również: Gmina Wyznaniowa Żydowska[360], trzy ośrodki buddyjskie (Buddyjski Związek Diamentowej Drogi Linii Karma KagyuBuddyjski Ośrodek Medytacyjny Diamentowej Drogi w Bielsku-Białej[361], Związek Buddyjski Bencien Karma KamtsangBencien Karma Kamtsang Bielsko-Biała[362], ZenZEN Bielsko-Biała[363]) i jeden ośrodek Związku Garuda (religia bon)[364].

PolitykaEdytuj

 
Jarosław Klimaszewski – prezydent Bielska-Białej od 2018
 
Jacek Krywult – prezydent Bielska-Białej w latach 2002–2018

Organem wykonawczym gminy jest Prezydent Miasta Bielska-Białej. Urząd ten utworzono w 1951 po połączeniu Bielska i Białej Krakowskiej (wcześniej Bielsko posiadało prezydenta, natomiast Biała burmistrza[365]). Od 2018 funkcję prezydenta miasta pełni Jarosław Klimaszewski. Jego zastępcami są obecnie (2022) Przemysław Kamiński, Adam Ruśniak i Piotr Kucia[366]. Urząd Miejski, którego siedzibą jest Ratusz i kompleks sąsiednich budynków przy Placu Ratuszowym, składa się z 32 wydziałów[367].

Przewodniczącą Rady Miejskiej jest Dorota Piegzik-Izydorczyk, a wiceprzewodniczącymi Karol Markowski i Piotr Ryszka[368]. W skład Rady wchodzi 25 radnych (od 2002, wcześniej było ich 45) wybieranych na 4-letnią kadencję[369]. Rada Miejska posiada osiem komisji stałych[370] W czasie wyborów samorządowych wyznaczonych jest w granicach miasta pięć okręgów wyborczych[371]. Poniższa tabela przedstawia skład partyjny Rady Miejskiej od roku 2002:

Ugrupowanie Kadencja 2002−2006[372] Kadencja 2006−2010[373] Kadencja 2010–2014[374] Kadencja 2014–2018[375] Kadencja 2018–2023[376]
Sojusz Lewicy Demokratycznej
(SLD-UP, LiD)
9 2
Razem Polsce 3
Stowarzyszenie „Wspólnota Samorządowa” w Bielsku-Białej 3
KWW o Prawo Sprawiedliwość w Bielsku-Białej 5
KWW Jacka Krywulta 1 6 11 5 4
Liga Polskich Rodzin 2
Unia dla Bielska-Białej 2
Prawo i Sprawiedliwość 8 5 10 10
Platforma Obywatelska
(Koalicja Obywatelska)
9 8 8 7
KWW Grażyny Staniszewskiej 1
Niezależni.BB 2 4
 
Budynek delegatury Urzędu Wojewódzkiego i Urzędu Marszałkowskiego oraz starostwa powiatowego powiatu bielskiego

Bielsko-Biała jest siedzibą władz powiatu bielskiego oraz jedną z trzech – obok Żyliny i Frydka-Mistka – stolic Euroregionu Beskidy. Znajdują się tu również delegatury Śląskiego Urzędu Wojewódzkiego i Urzędu Marszałkowskiego Województwa Śląskiego – w gmachu dawnego urzędu wojewódzkiego województwa bielskiego. Miasto należy do Związku Miast Polskich, Związku Powiatów Polskich, Śląskiego Związku Gmin i Powiatów, Stowarzyszenia Gmin i Powiatów Małopolski, Stowarzyszenia Gmin i Powiatów Subregionu Południowego Województwa Śląskiego „Aglomeracja Beskidzka” Stowarzyszenia Gmin Polska Sieć „Energy Cities”, Lokalnej Organizacji Turystycznej „Beskidy”, Stowarzyszenia Zdrowych Miast Polskich i Stowarzyszenia Księgowych w Polsce[143].

Bielsko-Białą obejmują dwa okręgi parlamentarne: nr 27 do Sejmu RP (składający się również z powiatów: bielskiego, cieszyńskiego, pszczyńskiego i żywieckiego) – wybiera się w nim 9 posłów – oraz nr 78 do Senatu RP (składający się również z powiatów bielskiego i pszczyńskiego) – obsadzany jest w nim 1 mandat senatorski[377]. Ponadto miasto wchodzi w skład okręgu wyborczego nr 11 do Parlamentu Europejskiego w Polsce (razem z całym województwem śląskim)[377] oraz okręgu wyborczego nr 1 do Sejmiku Województwa Śląskiego (także powiaty: bielski, cieszyński i żywiecki)[378].

Poniższa tabela przedstawia wyniki procentowe ugrupowań politycznych w Bielsku-Białej w wyborach parlamentarnych od 2001:

Ugrupowanie Wybory 2001[379] Wybory 2005[380] Wybory 2007[381] Wybory 2011[382] Wybory 2015[383] Wybory 2019[384]
Sojusz Lewicy Demokratycznej
(SLD-UP, LiD, Zjednoczona Lewica)
38,43% 9,38% 12,93% 6,50% 7,16% 13,71%
Platforma Obywatelska
(Koalicja Obywatelska)
14,77% 30,16% 48,71% 48,30% 27,12% 34,40%
Prawo i Sprawiedliwość 11,53% 35,89% 31,43% 28,81% 35,25% 39,35%
Polskie Stronnictwo Ludowe 2,71% 1,40% 3,76% 2,89% 1,88% 5,28%
Liga Polskich Rodzin 11,33% 7,12% 1,20%
Samoobrona RP 6,53% 4,34% 0,66%
Unia Wolności /
Partia Demokratyczna – demokraci.pl
5,06% 3,38%
Akcja Wyborcza Solidarność Prawicy 9,13%
Alternatywa Ruch Społeczny 0,36%
Polska Unia Gospodarcza 0,16%
Platforma Janusza Korwin-Mikke /
KORWiN
1,79% 4,99%
Polska Partia Pracy – Sierpień 80 0,62% 1,33% 0,57%
Socjaldemokracja Polska 4,69%
Ruch Patriotyczny 0,79%
Ogólnopolska Koalicja Obywatelska 0,25%
Polska Partia Narodowa 0,18%
Ruch Palikota 9,79%
Polska Jest Najważniejsza 2,28%
Prawica Rzeczypospolitej 0,86%
Nowoczesna 10,85%
Kukiz’15 8,40%
Partia Razem 4,34%
Konfederacja Wolność i Niepodległość 7,26%
Frekwencja 52,93% 47,94% 64,08% 58,32% 59,41% 67,50%

Miasta partnerskieEdytuj

 
Tablica z listą miast partnerskich na placu Ratuszowym
Miasto Kraj Data podpisania umowy
 Tienen   Belgia 2 lutego 1991
 Grand Rapids   Stany Zjednoczone 22 października 1991
 Rancagua   Chile 29 maja 1993
 Lilienthal   Niemcy 4 czerwca 1993
 Stadskanaal   Holandia 4 czerwca 1993
 Szolnok   Węgry 23 września 1995
 Wolfsburg   Niemcy 8 marca 1996
 Akka   Izrael 30 maja 1997
 Kirklees   Wielka Brytania 13 października 1997
 Żylina   Słowacja 13 października 1997
Miasto Kraj Data podpisania umowy
 Frydek-Mistek   Czechy 14 lipca 1999
 Trzyniec   Czechy 15 grudnia 1999
 Besançon   Francja 25 maja 2000
 Berdiańsk   Ukraina 17 września 2000
 Shijiazhuang   Chiny 20 grudnia 2000
 Baia Mare   Rumunia 19 maja 2001
 Monreale   Włochy 7 września 2001
 Kragujevac   Serbia 18 maja 2002
 Ustka   Polska 20 lipca 2002
 Olsztyn   Polska 15 marca 2005
 Nyíregyháza   Węgry 11 czerwca 2018

Bielsko-Biała jako garnizon wojskowyEdytuj

 
Brama główna jednostki wojskowej
Osobny artykuł: Garnizon Bielsko-Biała.

Bielsko stało się garnizonem wojskowym w 1890, natomiast Biała była miastem garnizonowym do roku 1870 oraz w okresie II Rzeczypospolitej. W obu miastach stacjonowały jednostki austro-węgierskie, polskie i niemieckie. W 1951 garnizony Bielsko i Biała połączono w jeden garnizon Bielsko-Biała.

Obecnie w jednostce wojskowej przy ul. Bardowskiego w dzielnicy Leszczyny stacjonuje Jednostka Wojskowa 1328 – 18 Bielski batalion Powietrznodesantowy im. kpt. Ignacego Gazurka, będący elitarną jednostką Wojska Polskiego. Od 1998 stanowi odwód strategiczny Naczelnego Dowództwa SFOR i wchodzi w skład natowskiej dywizji sił natychmiastowego reagowania. Jego żołnierze w latach 2001–2014 brali udział w misjach w Afganistanie, walczyli także w Iraku.

W Bielsku-Białej znajduje się placówka Żandarmerii Wojskowej oraz Wojskowa Komenda Uzupełnień.

Osoby związane z miastemEdytuj

Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Bielskiem-Białą.

OdznaczeniaEdytuj

  • Order Sztandaru Pracy I klasy (1979)[385]

Zobacz teżEdytuj

UwagiEdytuj

  1. Używanie tego terminu jest przedmiotem poważnych kontrowersji i często jest odrzucane przez osoby o wyraźnej śląskiej lub małopolskiej tożsamości, zob. np. Tomasz Borówka: Mamy na Śląsku wyimaginowaną krainę. Kto i kiedy właściwie wymyślił nazwę "Podbeskidzie"?. Ślązag. [dostęp 2022-11-18].; Jacek Drost: Co to jest Podbeskidzie? Podręcznik edukacji regionalnej utrwala taką nazwę. Dziennik Zachodni. [dostęp 2022-11-18].; Stowarzyszenie Beskidzki Dom: Podbeskidzie? Małopolska? Górny Śląsk? Beskidy? – Czyli gdzie leży Żywiecczyzna. zywiec.info.pl. [dostęp 2022-11-18].
  2. W linii prostej od placu Bolesława Chrobrego do dawnego przejścia granicznego Cieszyn-Český Těšín.
  3. W linii prostej od placu Bolesław Chrobrego Chrobrego do d. przejścia granicznego Zwardoń/Myto-Skalité.
  4. Jedyny szczyt Beskidu Małego w granicach Bielska-Białej
  5. W niektórych źródłach (por. Monografia 2010 ↓, s. 501 (tom IV)) podaje się liczbę 73 tysiące mieszkańców dla roku 1950. Wynika ona z wliczania do statystyk dla Bielska-Białej również Mikuszowic Śląskich (por. Ludność w miastach liczących w 1970 r. 100 tysięcy i więcej ludności. W: Rocznik statystyczny województwa katowickiego 1971. Katowice: Główny Urząd Statystyczny, 1971, s. 114. [dostęp 2023-01-07].)

PrzypisyEdytuj

  1. a b Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1950 r. w sprawie utworzenia powiatu miejskiego Bielsko-Biała, zmiany granic powiatów: cieszyńskiego, wadowickiego i żywieckiego, zniesienia powiatu bialskiego i utworzenia powiatu oświęcimskiego (Dz.U. z 1950 r. nr 58, poz. 531)
  2. a b c d e f g Główny Urząd Statystyczny: Polska w liczbach: Bielsko-Biała. [dostęp 2022-07-21].
  3. a b Małgorzata Bujak. Śladami Wiednia. Bielska architektura i wiedeńskie inspiracje. „Relacje Interpretacje”. 2 (6), s. 8–13, 05-2007. [dostęp 2022-12-25]. 
  4. Bielsko-Biała - atrakcje "małego Wiednia". Onet Podróże. [dostęp 2022-11-18].
  5. Ewa Furtak: Dlaczego Bielsko-Biała nazywa się Małym Wiedniem? Zobaczcie sami. Gazeta Wyborcza. [dostęp 2022-11-18].
  6. Wieniec-Pszczółka. Śląska Biblioteka Cyfrowa. [dostęp 2018-11-03].
  7. Telefon między Krakowem a Białą. „Dziennik Krakowski”, s. 4, 1897-03-27. 
  8. Polszczyzna w Białej: Postanowienie chrześcijańsko-socjalnego zgromadzenia polskich robotników Bielsko-Biała 9 września 1907. „Kuryer Lwowski”, s. 9, 1907-09-20. 
  9. Dwudziestopięciolecie „Macierzy Szkolnej” księstwa Cieszyńskiego. „Kuryer Lwowski”, s. 3–4, 1911-07-14. 
  10. Reklama Wiedeńskiego Banku Związkowego. „Kurjer Stanisławowski”, s. 4, 1912-08-25. 
  11. a b Maria Malec: Słownik etymologiczny nazw geograficznych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003. ISBN 83-01-13857-2.
  12. Urząd Miejski w Bielsku-Białej: Historia Bielska i Białej oraz Bielska-Białej. [dostęp 2008-08-23].
  13. Henryk Rechowicz: Bielsko-Biała.Zarys Rozwoju miasta i powiatu. Katowice: Wydawnictwo „Śląsk”, 1971.
  14. a b Przemysław Stanko (red.) i inni: Monografia Gminy Wilkowice. 2014, s. 77-78. ISBN 978-83-940833-0-4.
  15. Bielitz / Bylitz. W: Matthäus Merian: Topographia Bohemiae, Moraviae et Silesiae. Frankfurt am Main: Frankfurter Kunstverein, 1650, s. 125. (niem.).
  16. Bielsko, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. I: Aa – Dereneczna, Warszawa 1880, s. 216.
  17. Robert Mrózek: Nazwy miejscowe dawnego Śląska Cieszyńskiego. Katowice: Uniwersytet Śląski w Katowicach, 1984, s. 38, 39. ISBN 82-00-00622-2.
  18. Marek Dolanowski: Słowniczek polsko-hałcnowski. Dziedzictwo językowe Rzeczypospolitej, 2013. [dostęp 2016-08-14].
  19. Urząd Miejski w Bielsku-Białej: Logo miasta. 8 stycznia 2008. [dostęp 2008-10-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (4 października 2008)].
  20. Jacek Trzeciak: Herb, hejnał i flagi. Gazeta Wyborcza, 8 listopada 2006. [dostęp 2008-10-30].
  21. Urząd Miejski w Bielsku-Białej: Hejnał. 8 stycznia 2008. [dostęp 2008-10-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (4 października 2008)].
  22. a b c Rada Miejska w Bielsku-Białej: Program Rewitalizacji Obszarów Miejskich w Bielsku-Białej na lata 2007–2013. 21 grudnia 2007. [dostęp 2008-10-25].
  23. a b Jerzy Kondracki: Geografia regionalna Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998, s. 321. ISBN 83-01-12479-2.
  24. a b Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego Bielska-Białej. Rada Miejska w Bielsku-Białej, Biuro Rozwoju Miasta, 2022-06-23. s. 9–11. [dostęp 2022-07-17]. (pol.).
  25. Gleby w województwie bielskim. [dostęp 2008-10-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (1 marca 2009)].
  26. a b Aktualizacja Programu ochrony środowiska w mieście Bielsku-Białej do roku 2016 z perspektywą na lata 2017 – 2020. Urząd Miejski w Bielsku-Białej. [dostęp 2022-07-17]. (pol.).
  27. Janusz Okrzesik: Kto na rzekę mówi Biała, temu z geografii pała. Kurier BB, 2021-12-08. [dostęp 2022-07-17].
  28. a b c Miejskie Centrum Informacji Turystycznej: Klimat Bielska-Białej i Podbeskidzia. [dostęp 2022-07-17].
  29. a b c d Program ochrony środowiska dla miasta Bielska-Białej na lata 2017-2020. Urząd Miejski w Bielsku-Białej. [dostęp 2022-07-17].
  30. Rada Miejska w Bielsku-Białej: Uchwała LXVII/1093/2002 Rady Miejskiej w Bielsku-Białej z dnia 8 października 2002 r. w sprawie uchwalenia Statutów Osiedli w Bielsku-Białej. [dostęp 2022-07-17]. (pol.).
  31. Portal mapowy Urzędu Miejskiego w Bielsku-Białej z warstwami obrębów ewidencyjnych i jednostek pomocniczych gminy
  32. Wojciech Łachowski, Aleksandra Łęczek. Tereny zielone w dużych miastach Polski. Analiza z wykorzystaniem Sentinel 2. „Urban Development Issues”. 68 (1), s. 81, 2020. DOI: 10.51733/udi.2020.68.07. 
  33. a b c d Jacek Zachara, Wojciech Mikler: Przyroda Bielska-Białej. Bielsko-Biała: Stowarzyszenie „Olszówka”, 2004. ISBN 83-918676-0-9.
  34. Wirtualna Bydgoszcz: Udział obszarów prawnie chronionych w powierzchniach miast. [dostęp 2008-10-25].
  35. UCHWAŁA NR XV/276/2016 RADY MIEJSKIEJ W BIELSKU-BIAŁEJ z dnia 9 lutego 2016 r. w sprawie zmiany Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego Bielska-Białej. biurorozwojumiasta.b-biala.pl. [dostęp 2018-11-29].
  36. Śląski Urząd Wojewódzki: Rejestr użytków ekologicznych województwa śląskiego. [dostęp 2022-07-18].
  37. Polska w liczbach: Bielsko-Biała. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2022-07-17].
  38. Przerażający raport ws. jakości powietrza. Polskie miasta na czele listy. TVN24, 2016-05-14. [dostęp 2022-07-18].
  39. Ranking IQ Air: najbardziej zanieczyszczone europejskie miasto leży na Śląsku. Smoglab, 2021-03-23. [dostęp 2022-07-18].
  40. a b c Program Ochrony Środowiska dla miasta Bielska-Białej na lata 2021-2024. Urząd Miejski w Bielsku-Białej – Zakład Analiz Środowiskowych Eko-precyzja. [dostęp 2022-07-18].
  41. Uchwała Nr X/155/2015 w sprawie przyjęcia do realizacji dokumentu „Plan Gospodarki Niskoemisyjnej oraz Plan działań na rzecz zrównoważonej energii (SEAP) dla miasta Bielska-Białej”. Rada Miejska w Bielsku-Białej. [dostęp 2022-07-18].
  42. Piotr Szołtysek. Inteligentne miasto w trosce o środowisko. „Przegląd Komunalny”. 9 (288), 2015. [dostęp 2022-07-18]. 
  43. Miasto Dobrej Energii. Urząd Miejski w Bielsku-Białej – Wydział Ochrony Środowiska i Energii. [dostęp 2022-07-18].
  44. Archeolodzy: bielskie wzgórze zamkowe było zamieszkałe już w XIII w.. Nauka w Polsce. [dostęp 2022-12-23].
  45. Walter Kuhn: Geschichte der deutsche Sprachinsel Bielitz (Schlesien). Würzburg: Holzner Verlag, 1981, s. 409. (niem.).
  46. Monografia 2010 ↓, s. 152 (tom I).
  47. Michael Morys-Twarowski: Śląsk Cieszyński – fałszywe pogranicze?. s. 77.
  48. Tomasz Wicherkiewicz (red.): Hałcnowski i bielsko-bialska wyspa językowa. [w:] Dziedzictwo językowe Rzeczypospolitej [on-line]. [dostęp 2022-12-23].
  49. Gerhard Wurbs: Die deutsche Sprachinsel Bielitz-Biala. Eine Chronik. Wien: 1981, s. 84–85, seria: Eckartschriften (79). (niem.).
  50. Monografia 2010 ↓, s. 141 (tom I).
  51. Monografia 2010 ↓, s. 127 (tom I).
  52. Monografia 2010 ↓, s. 200 (tom I).
  53. Monografia 2010 ↓, s. 31 (tom II).
  54. a b Monografia 2010 ↓, s. 26 (tom II).
  55. Monografia 2010 ↓, s. 34 (tom II).
  56. Monografia 2010 ↓, s. 373–375 (tom I).
  57. Monografia 2010 ↓, s. 376–378 (tom I).
  58. Śląsk Cieszyński w początkach czasów nowożytnych (1528-1653). Idzi Panic (redakcja). Cieszyn: Starostwo Powiatowe w Cieszynie, 2011, s. 262–264. ISBN 978-83-926929-5-9.
  59. Walter Kuhn: Geschichte der deutsche Sprachinsel Bielitz (Schlesien). Würzburg: Holzner Verlag, 1981, s. 429. (niem.).
  60. Monografia 2010 ↓, s. 402 (tom I).
  61. Monografia 2010 ↓, s. 405–412 (tom I).
  62. Monografia 2010 ↓, s. 423–424 (tom I).
  63. Kontrreformacja w Bielsku 1628–1709. W: Piotr Kenig, Grzegorz Madej: Pod znakiem róży nad Białą. Iwona Purzycka (red.). Bielsko-Biała: Muzeum Historyczne w Bielsku-Białej, 2017, s. 10.
  64. Monografia 2010 ↓, s. 81 (tom III).
  65. Parafia ewangelicka w Bielsku 1781–1918. W: Piotr Kenig, Grzegorz Madej: Pod znakiem róży nad Białą. Iwona Purzycka (red.). Bielsko-Biała: Muzeum Historyczne w Bielsku-Białej, 2017, s. 22.
  66. Monografia 2010 ↓, s. 285–286 (tom I).
  67. Monografia 2010 ↓, s. 286 (tom I).
  68. Monografia 2010 ↓, s. 289 (tom I).
  69. Monografia 2010 ↓, s. 298 (tom I).
  70. a b Monografia 2010 ↓, s. 16 (tom III).
  71. Zamek książąt Sułkowskich – historia. Muzeum Historyczne w Bielsku-Białej. [dostęp 2022-12-23].
  72. Monografia 2010 ↓, s. 42 (tom II).
  73. Monografia 2010 ↓, s. 28 (tom II).
  74. Monografia 2010 ↓, s. 57–61 (tom II).
  75. Monografia 2010 ↓, s. 105 (tom II).
  76. Monografia 2010 ↓, s. 206 (tom II).
  77. Monografia 2010 ↓, s. 12 (tom III).
  78. Monografia 2010 ↓, s. 233 (tom II).
  79. Monografia 2010 ↓, s. 66 (tom III).
  80. Monografia 2010 ↓, s. 164–165 (tom III).
  81. Monografia 2010 ↓, s. 83–86 (tom III).
  82. Monografia 2010 ↓, s. 248–252 (tom III).
  83. Monografia 2010 ↓, s. 222, 247 (tom III).
  84. Monografia 2010 ↓, s. 233 (tom III).
  85. Żerański 2015 ↓, s. 60–61.
  86. Monografia 2010 ↓, s. 138 (tom III).
  87. Monografia 2010 ↓, s. 464 (tom II).
  88. Monografia 2010 ↓, s. 339 (tom II), 164 (tom III).
  89. Jerzy Polak: Zarys dziejów Lipnika. Bielsko-Biała: Stowarzyszenie „Lipnik”, 2002, s. 169, 159. ISBN 978-83-912192-0-1.
  90. Monografia 2010 ↓, s. 256 (tom III).
  91. Monografia 2010 ↓, s. 363, 590 (tom II).
  92. Monografia 2010 ↓, s. 43, 156 (tom IV).
  93. Monografia 2010 ↓, s. 157 (tom IV).
  94. Monografia 2010 ↓, s. 44.
  95. Grzegorz Wnętrzak: Stosunki polityczne i narodowościowe na pograniczu Śląska Cieszyńskiego i Galicji Zachodniej w latach 1897-1920. Toruń: adam marszałek, 2014, s. 347–354. ISBN 978-83-7780-882-5.
  96. Żerański 2015 ↓, s. 17.
  97. Monografia 2010 ↓, s. 305 (tom IV).
  98. a b c Monografia 2010 ↓, s. 113 (tom IV).
  99. Ewa Chojecka: Architektura i urbanistyka Bielska-Białej do 1939 roku. Miasto jako dzieło sztuki. Bielsko-Biała: Urząd Miasta Bielsko-Biała, 1994, s. 124–127. ISBN 83-901390-0-6.
  100. Monografia 2010 ↓, s. 79–81 (tom IV).
  101. Monografia 2010 ↓, s. 82 (tom IV).
  102. Georg Jenkner. Buchprojekt über Rudolf Wiesner – das Gesicht des Nationalsozialismus in Bielitz. „Bielitz-Bialaer Rundbrief aus Hannover”. 62, s. 47–50, 2022-11-15. Hannover/Detmold: Heimatgruppe Bielitz-Biala e.V. Zweiggruppe Hannover. (niem.). 
  103. Monografia 2010 ↓, s. 215–218 (tom IV).
  104. Wojciech Dziubek, Wojciech Kominiak: Bielsko-Biała i okolice na dawnej pocztówce i fotografii w czasach II wojny światowej. Bielsko-Biała: beskidia.pl, 2021, s. 15. ISBN 978-83-953489-1-4.
  105. Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN: Bielsko-Biała: Demografia. Wirtualny Sztetl. [dostęp 2022-12-23].
  106. Monografia 2010 ↓, s. 401–402 (tom IV).
  107. Monografia 2010 ↓, s. 491 (tom IV).
  108. Monografia 2010 ↓, s. 497 (tom IV).
  109. Bielsko-Biała ma 70 wspólnych lat. Urząd Miejski w Bielsku-Białej. [dostęp 2022-12-23].
  110. Monografia 2010 ↓, s. 406 (tom IV).
  111. Monografia 2010 ↓, s. 534–538 (tom IV).
  112. Ludność w miastach liczących w 1970 r. 10 tysięcy i więcej ludności. W: Rocznik statystyczny 1971. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 1971, s. 80. [dostęp 2023-01-07].
  113. Ważniejsze dane o miastach i gminach. W: Rocznik statystyczny województwa bielskiego 1981. Bielsko-Biała: Wojewódzki Urząd Statystyczny w Bielsku-Białej, 1981, s. 22. [dostęp 2023-01-07].
  114. Monografia 2010 ↓, s. 542 (tom IV).
  115. Monografia 2010 ↓, s. 512–523 (tom IV).
  116. Monografia 2010 ↓, s. 529–531 (tom IV).
  117. Artur Kasprzykowski: Strajk generalny na Podbeskidziu 27 I – 6 II 1981. Encyklopedia Solidarności. [dostęp 2022-11-18].
  118. Monografia 2010 ↓, s. 556–557 (tom IV).
  119. Monografia 2010 ↓, s. 408–409 (tom IV).
  120. Uchwała nr XIV/98/90 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bielsku-Białej z dnia 27 kwietnia 1990 r. w sprawie zmiany granic miasta Bielsko-Biała, gminy Wilamowice, Jasienica i Wilkowice
  121. Era „Antka Burzyciela”. W: Jacek Kachel: Od szlaków handlowych po autostrady. Zarys dziejów drogownictwa na terenie Bielska i Białej. Bielsko-Biała: Miejski Zarząd Dróg w Bielsku-Białej, 2020, s. 144–151. ISBN 978-83-956843-0-2.
  122. Historia komunikacji miejskiej w Bielsku-Białej. Miejski Zakład Komunikacyjny w Bielsku-Białej. [dostęp 2022-12-23].
  123. Monografia 2010 ↓, s. 574, 580 (tom IV).
  124. Monografia 2010 ↓, s. 573, 582 (tom IV).
  125. Tomasz Borówka: Mamy na Śląsku wyimaginowaną krainę. Kto i kiedy właściwie wymyślił nazwę "Podbeskidzie"?. Ślązag. [dostęp 2022-11-18].
  126. Jacek Drost: Co to jest Podbeskidzie? Podręcznik edukacji regionalnej utrwala taką nazwę. Dziennik Zachodni. [dostęp 2022-11-18].
  127. Stowarzyszenie Beskidzki Dom: Podbeskidzie? Małopolska? Górny Śląsk? Beskidy? – Czyli gdzie leży Żywiecczyzna. zywiec.info.pl. [dostęp 2022-11-18].
  128. Monografia 2010 ↓, s. 649–653 (tom IV).
  129. Rewitalizacja Bielskiej Starówki. Urząd Miejski w Bielsku-Białej. [dostęp 2022-02-13].
  130. Historia uczelni w datach, Akademia Techniczno-Humanistyczna w Bielsku-Białej [dostęp 2022-07-10].
  131. Ewa Furtak: Ulica na tysiąc kroków. Musimy wspólnie znaleźć na nią pomysł. Gazeta Wyborcza. [dostęp 2021-09-23].
  132. Jacek Drost: Deptak w Bielsku-Białej zmieni się w ulicę rzemiosł. Czy ożywi centrum?. Gazeta Wyborcza. [dostęp 2021-09-23].
  133. Monografia 2010 ↓, s. 616, 621, 626 (tom IV).
  134. Tomasz Wolff: Lipnik walczy o tunel. naszemiasto.bielskobiala.pl, 2006-10-24. [dostęp 2022-08-01].
  135. Mieszkańcy Wapienicy nie chcą rozbudowy ul. Cieszyńskiej. Gazeta Wyborcza, 18.05.2016. [dostęp 2022-02-22].
  136. Radosław Cyran. Proces suburbanizacji na przykładzie miasta Bielsko-Biała i wybranych gmin powiatu bielskiego. „Studia Ekonomiczne. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach”. 279 (2016). s. 204–213. ISSN 2083-8611. 
  137. Andrzej Drobik: Bielsko-Biała: to miasto jest seksi i nie ma żadnych kompleksów. Naprawdę [Rozmowa z Filipem Springerem]. Dziennik Zachodni, 2016-09-30. [dostęp 2022-07-20].
  138. Kamil Czaiński: Na marginesie każdej mapy, czyli o tożsamości Bielska-Białej. wachtyrz.eu, 2021-05-14. [dostęp 2022-07-20].
  139. Janusz Okrzesik: Województwo bielskie. Czy mogło być inaczej?. Kurier BB, 2022-04-19. [dostęp 2022-07-20].
  140. Spis obiektów nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków z terenu województwa śląskiego (stan na 7 października 2022 r.). Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Katowicach, 2022-10-07. [dostęp 2022-11-08].
  141. Uchwała nr XLV/892/2018 Rady Miejskiej w Bielsku-Białej z dnia 25 października 2018 w sprawie przyjęcia „Gminnego Programu Opieki nad Zabytkami dla Gminy Bielsko-Biała na lata 2018–2021”. Rada miejska w Bielsku-Białej. s. 169. [dostęp 2022-11-08].
  142. Liczba mieszkańców Bielska-Białej z podziałem na 30 osiedli według stanu na 31 grudnia 2017. Budżet obywatelski Bielska-Białej. [dostęp 2022-02-16].
  143. a b c d e f Raport o stanie miasta Bielska-Białej za rok 2021. Wydział Strategii i Rozwoju Gospodarczego – Urząd Miejski w Bielsku-Białej. [dostęp 2022-11-09].
  144. Befaszczot sp. z o.o.. [dostęp 2022-11-08].
  145. Bielskie Zakłady Obuwia BEFADO sp. z o.o.. [dostęp 2022-11-08].
  146. Zipper. [dostęp 2022-11-08].
  147. Rytex sp. z o.o.. [dostęp 2022-11-08].
  148. Zakłady grupy FCA w Polsce. Fiat Chrysles Automobiles. [dostęp 2022-11-08].
  149. Beskidzki Inkubator Technologiczny. bielskobiala.naszemiasto.pl, 2005-05-10. [dostęp 2022-11-09].
  150. Inkubator technologiczny. wapienica.org. [dostęp 2022-11-09].
  151. Instytut Badań i Rozwoju Motoryzacji BOSMAL Sp. z o.o.. [dostęp 2022-12-23].
  152. Zakłady Tłuszczowe Bielmar. [dostęp 2022-12-23].
  153. Polmos Bielsko-Biała. [dostęp 2022-12-23].
  154. GE Power Controls Sp. z o.o.. energoelektronika.pl. [dostęp 2022-12-23].
  155. Fabryka Śrub Bispol S.A.. [dostęp 2022-12-23].
  156. Signify Poland Bielsko sp. z o.o.. emis.com. [dostęp 2022-12-23].
  157. Locations. Proseat. [dostęp 2022-12-23].
  158. Aluprof. Aluminium Systems. [dostęp 2022-12-23].
  159. Wiesława Gierańczyk, Arkadiusz Stańczyk. Okręgi przemysłowe w Polsce u progu XXI wieku. „Prace Komisji Geografii Przemysłu PTG”. 3, s. 63, 65–66, 2001. [dostęp 2022-12-23]. 
  160. Maria Tkocz: Przemysł województwa śląskiego. Encyklopedia województwa śląskiego (tom I), 2014. [dostęp 2022-12-23].
  161. Magdalena Fuhrmann: Główne czynniki lokalizacji polskich okręgów przemysłowych. Zintegrowana Platforma Edukacyjna Ministerstwa Edukacji i Nauki. [dostęp 2022-12-23].
  162. Raport branżowy – galerie handlowe. BOŚ Bank. s. 3. [dostęp 2022-11-09].
  163. O galerii. Galeria Sfera. [dostęp 2022-11-09].
  164. Wielkie otwarcie domu handlowego w Bielsku w 1988 roku. tychy.info, 2022-01-01. [dostęp 2022-11-09].
  165. Schody do luksusu. bielsko.biala.pl, 2012-12-30. [dostęp 2022-11-09].
  166. Gemini Park Bielsko-Biała. [dostęp 2022-11-09].
  167. Centrum handlowe Sarni Stok. [dostęp 2022-11-09].
  168. 1. urodziny Retail Park Karpacka. bielsko.info.pl, 28.11.2015.
  169. Sieć handlowa. PSS Społem Bielsko-Biała. [dostęp 2022-11-09].
  170. Jacek Drost: Ulica 11 Listopada w Bielsku-Białej: nic nie uratuje tej ulicy?. bielskobiala.naszemiasto.pl, 2014-03-29. [dostęp 2022-11-09].
  171. Ewa Furtak: Deptak banków, na reanimację za późno. Gazeta Wyborcza, 2013-10-23. [dostęp 2022-11-09].
  172. Marcin Czyżewski: Tramwaj na ul. 11 Listopada? To pomysł na ożywienie deptaka. Gazeta Wyborcza, 2019-06-03. [dostęp 2022-11-09].
  173. Magdalena Dydo: Trup w środku miasta. bielsko.biala.pl, 2010-06-25. [dostęp 2022-11-09].
  174. Marcin Kałuski: To jeden z symboli Komorowic. Czas na ucywilizowanie dzikiego targowiska?. beskidzka24.pl, 2021-10-31. [dostęp 2022-11-09].
  175. Międzynarodowe Energetyczne Targi Bielskie ENERGETAB, ZIAD Bielsko-Biała [dostęp 2022-11-09].
  176. Targi bielskie, Biuro Promocji i Wystaw ASTRA [dostęp 2022-11-09].
  177. Rewitalizacja linii kolejowej nr 190 na odcinku Skoczów – Bielsko-Biała. Projekt pod lupą kolejarzy. Dziennik Zachodni, 2022-01-04. [dostęp 2022-11-04].
  178. Ogłoszenie w sprawie konsultacji społecznych dotyczących rewitalizacji linii kolejowej nr 190 na odcinku Skoczów – Bielsko-Biała. bielsko-biala.pl. [dostęp 2022-11-04].
  179. Kacper Fiszer: Cieszyn – Bielsko-Biała: Czy znajdą się pieniądze na remont?. Rynek Kolejowy, 2022-05-16. [dostęp 2022-11-04].
  180. Wykaz stacji pasażerskich wraz z ich kategoryzacją oraz określeniem dostępności do obiektu. Polskie Koleje Państwowe S.A.. [dostęp 2022-11-04].
  181. Wykaz dworców kolejowych zarządzanych przez Oddział Dworce Kolejowe. Polskie Koleje Państwowe S.A.. [dostęp 2022-11-04].
  182. Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad: [https://s1-myslowice-bielsko.pl/ Projekt i budowa S1 Kosztowy - Bielsko-Biała]. [dostęp 2022-11-04].
  183. Michał Cichy: Bielsko-Biała na liście najbardziej zmotoryzowanych miast w Polsce. bielskobiala.beskidy.news, 2021-06-24. [dostęp 2022-11-04].
  184. Założenia do planu zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe dla miasta Bielska-Białej. Urząd Miejski w Bielsku-Białej, 2017-10-31. s. 68–69. [dostęp 2022-11-18].
  185. Założenia do planu zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe dla miasta Bielska-Białej. Urząd Miejski w Bielsku-Białej, 2017-10-31. s. 63–64. [dostęp 2022-11-18].
  186. Założenia do planu zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe dla miasta Bielska-Białej. Urząd Miejski w Bielsku-Białej, 2017-10-31. s. 46. [dostęp 2022-11-18].
  187. System Ciepłowniczy. Przedsiębiorstwo Komunalne THERMA. [dostęp 2022-11-18].
  188. AQUA S.A.: O nas. [dostęp 2022-11-18].
  189. Szpital Wojewódzki w Bielsku-Białej. [dostęp 2022-11-18].
  190. Beskidzkie Centrum Onkologii – Szpital Miejski im. Jana Pawła II w Bielsku-Białej: Historia szpitala. [dostęp 2022-11-18].
  191. Szpital Pediatryczny w Bielsku-Białej. [dostęp 2022-11-18].
  192. Bielskie Centrum Psychiatrii „Olszówka”. [dostęp 2022-11-18].
  193. Szpital Chirurgii Małoinwazyjnej i Rekonstrukcyjnej. [dostęp 2022-11-18].
  194. Szpital św. Łukasza. [dostęp 2022-11-18].
  195. Szpital Pod Bukami. [dostęp 2022-11-18].
  196. Narodowy Fundusz Zdrowia: Poradnie/gabinety POZ: Śląskie, Bielsko-Biała. [dostęp 2022-11-18].
  197. Narodowy Fundusz Zdrowia: Przychodnie specjalistyczne: Śląskie, Bielsko-Biała. [dostęp 2022-11-18].
  198. Wykaz aptek ogólnodostępnych funkcjonujących na terenie miasta Bielska-Białej. [dostęp 2022-11-18].
  199. Łukasz Klimaniec: Bielskie Pogotowie Ratunkowe w dobrych rękach: Wojciech Waligóra wygrał konkurs i pozostanie dyrektorem. Dziennik Zachodni, 2021-09-10. [dostęp 2022-11-18].
  200. Narodowy Fundusz Zdrowia. Śląski Oddział Wojewódzki w Katowicach: Delegatury. [dostęp 2022-11-18].
  201. Urząd Miejski w Bielsku-Białej: Opieka nad dziećmi do lat trzech. [dostęp 2022-11-18].
  202. Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej: Mapa żłobków i klubów dziecięcych. Emp@tia. Portal usługowo-informacyjny. [dostęp 2022-11-18].
  203. Urząd Miejski w Bielsku-Białej: Placówki wsparcia dziennego. [dostęp 2022-11-18].
  204. Wykaz zarejestrowanych domów pomocy społecznej w województwie śląskim. [dostęp 2022-11-18].
  205. a b c d Urząd Miejski w Bielsku-Białej: Pomoc społeczna. [dostęp 2022-11-18].
  206. Rejestr miejsc, w których gmina udziela tymczasowego schronienia w schroniskach dla osób bezdomnych, schroniskach dla osób bezdomnych z usługami opiekuńczymi, noclegowniach oraz ogrzewalniach, prowadzony przez Wojewodę Śląskiego. [dostęp 2022-11-18].
  207. Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie Bielsko-Biała. [dostęp 2022-11-18].
  208. Wykaz zakładów pracy chronionej funkcjonujących na terenie województwa śląskiego (stan na 30.06.2022). [dostęp 2022-11-18].
  209. Wykaz zakładów aktywności zawodowej funkcjonujących na terenie województwa śląskiego (stan na 30.06.2022). [dostęp 2022-11-18].
  210. Urząd Miejski w Bielsku-Białej: Miejskie Centrum Usług Społecznościowych. [dostęp 2022-11-18].
  211. Rejestr Klubów Integracji Społecznej w województwie śląskim prowadzony na podstawie artykułu 18a ustawy o zatrudnieniu socjalnym. [dostęp 2022-11-18].
  212. Jednostki ratowniczo-gaśnicze. Komenda Miejska Państwowej Straży Pożarnej w Bielsku-Białej. [dostęp 2022-11-18].
  213. Jednostki OSP. Komenda Miejska Państwowej Straży Pożarnej w Bielsku-Białej. [dostęp 2022-11-18].
  214. Jednostki: Bielsko-Biała. Policja Śląska. [dostęp 2022-11-18].
  215. Straż Miejska w Bielsku-Białej. [dostęp 2022-11-18].
  216. Przewodnik turystyczny po Bielsku-Białej. Miejskie Centrum Informacji Turystycznej. [dostęp 2022-10-15].
  217. Na przykład: Marcin Żerański: Bielsko-Biała. Szczypta Śląska i odrobina Małopolski. Cieszyn: Pracownia na Pastwiskach, 2015. ISBN 978-83-939300-9-8.
  218. Trasy tematyczne po mieście. Miejskie Centrum Informacji Turystycznej w Bielsku-Białej. [dostęp 2022-10-15].
  219. Szyndzielnia: kolej gondolowa. [dostęp 2022-11-18].
  220. Trasy wycieczkowe. Miejskie Centrum Informacji Turystycznej w Bielsku-Białej. [dostęp 2022-10-15].
  221. Enduro Trails. [dostęp 2022-10-15].
  222. Narciarskie szlaki turystyczne. Miejskie Centrum Informacji Turystycznej w Bielsku-Białej. [dostęp 2022-10-15].
  223. Kraków – Morawy – Wiedeń. Beskidzkie Towarzystwo Cyklistów. [dostęp 2022-10-15].
  224. Odnoga WTR – BB. Beskidzkie Towarzystwo Cyklistów. [dostęp 2022-10-15].
  225. Trasy rowerowe. Beskidzkie Towarzystwo Cyklistów. [dostęp 2022-10-15].
  226. Obiekty noclegowe. Miejskie Centrum Informacji Turystycznej w Bielsku-Białej. [dostęp 2022-10-15].
  227. Festiwale i imprezy cykliczne. Bielskie Centrum Kultury. [dostęp 2022-09-26].
  228. Zespoły BCK. Bielskie Centrum Kultury. [dostęp 2022-09-26].
  229. O nas. Regionalny Ośrodek Kultury. [dostęp 2022-09-26].
  230. Historia MDK. Miejski Dom Kultury w Bielsku-Białej. [dostęp 2022-09-26].
  231. O nas. Bielskie Stowarzyszenie Artystyczne „Teatr Grodzki”. [dostęp 2022-09-26].
  232. Historia. Studio Filmów Rysunkowych. [dostęp 2022-09-26].
  233. Filmy. Studio Filmów Rysunkowych. [dostęp 2022-09-26].
  234. Marcin Czyżewski: Wmurowano kamień węgielny pod Interaktywne Centrum Bajki i Animacji. Budowa już trwa. Gazeta Wyborcza, 2022-06-22. [dostęp 2022-09-26].
  235. Marcin Płużek: Budowa bajkowego muzeum. Tylko kina żal. beskidzka24.pl, 2022-04-05. [dostęp 2022-09-26].
  236. Historia galerii. Galeria Bielska BWA. [dostęp 2022-09-26].
  237. Profil i program. Galeria Bielska BWA. [dostęp 2022-09-26].
  238. Klubokawiarnia Aquarium. Galeria Bielska BWA. [dostęp 2022-09-26].
  239. Łukasz Klimaniec: Bielsko-Biała: Pasja Franka Kukioły - życie w Galerii Wzgórze. Dziennik Zachodni, 2017-04-16. [dostęp 2022-09-26].
  240. O nas. Pracownia rzeźby, ceramiki i art recyklingu Ars Nova. [dostęp 2022-09-26].
  241. Kontakt. Książnica Beskidzka. [dostęp 2022-09-26].
  242. Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Bielsku-Białej. [dostęp 2022-09-26].
  243. Ekspozycje stałe – Zamek. Muzeum Historyczne w Bielsku-Białej. [dostęp 2022-09-26].
  244. Ekspozycje stałe – Stara Fabryka. Muzeum Historyczne w Bielsku-Białej. [dostęp 2022-09-26].
  245. Ekspozycje stałe – Dom Tkacza. Muzeum Historyczne w Bielsku-Białej. [dostęp 2022-09-26].
  246. Ekspozycje stałe – Fałatówka. Muzeum Historyczne w Bielsku-Białej. [dostęp 2022-09-26].
  247. Małgorzata Goślińska: Tadeusz Modrzejewski, ostatni skryba na świecie. TVN24. [dostęp 2022-09-26].
  248. O nas. Automobilklub Beskidzki. [dostęp 2022-09-26].
  249. Historia. Prywatne Muzeum Broni Pancernej i Militariów w Bielsku-Białej. [dostęp 2022-09-26].
  250. Muzeum Minerałów „Skarby Ziemi”. [dostęp 2022-09-26].
  251. Cavatina Hall w Bielsku-Białej. Kosmiczny obiekt zakończył pierwszy sezon koncertowy. Dziennik Zachodni. [dostęp 2022-09-26].
  252. RudeBoy Club. [dostęp 2022-09-26].
  253. Klub Klimat. [dostęp 2022-09-26].
  254. Klub Miasto. [dostęp 2022-09-26].
  255. Galicja – Pub Muzyczny. [dostęp 2022-09-26].
  256. Agrafka Bielsko. [dostęp 2022-09-26].
  257. 2Be Club. [dostęp 2022-09-26].
  258. Bliska. [dostęp 2022-09-26].
  259. XOXO Music Coctail Bar. [dostęp 2022-09-26].
  260. Metrum Jazz Club. [dostęp 2022-09-26].
  261. Kultowy lokal w pałacyku Michla znów ożył. Zmieniło się praktycznie wszystko. bielsko.biala.pl, 2022-12-04. [dostęp 2023-01-08].
  262. Lotos Jazz Festival – Bielska Zadymka Jazzowa. [dostęp 2022-09-26].
  263. Kolędowanie z Orkiestrą im. Telemanna. proanima.pl. [dostęp 2022-09-26].
  264. O nas: Prezentacja. Kronika Beskidzka. [dostęp 2022-09-25].
  265. W Bielsku-Białej. Magazyn Samorządowy. Urząd Miejski w Bielsku-Białej. [dostęp 2022-09-25].
  266. Pełna Kultura. [dostęp 2022-09-25].
  267. 2BStyle. [dostęp 2022-09-25].
  268. Kurier.BB. [dostęp 2022-09-25].
  269. Gazeta Beskidzka. [dostęp 2022-09-25].
  270. Senior BB. [dostęp 2022-09-25].
  271. O nas. Równość.eu. [dostęp 2022-09-25].
  272. Relacje-Interpretacje. Regionalny Ośrodek Kultury w Bielsku-Białej. [dostęp 2022-09-25].
  273. O nas. redakcjabb.pl. [dostęp 2022-09-25].
  274. Gazeta Wyborcza w Bielsku-Białej – kontakt z redakcją. Gazeta Wyborcza. [dostęp 2022-09-25].
  275. Dziennik Zachodni – Bielsko-Biała. Dziennik Zachodni. [dostęp 2022-09-25].
  276. Kontakt. Tygodnik ogłoszeniowy „Jarmark”. [dostęp 2022-09-25].
  277. Radio Bielsko. radiopolska.pl. [dostęp 2022-09-26].
  278. O nas. Radio Anioł Beskidów. [dostęp 2022-09-26].
  279. Kontakt. Radio Express. [dostęp 2022-09-26].
  280. Meloradio 87,9. radiopolska.pl. [dostęp 2022-09-26].
  281. O radiu. Polskie Radio Katowice. [dostęp 2022-09-26].
  282. beskidzka24.pl. [dostęp 2022-09-26].
  283. radiobielsko.pl. [dostęp 2022-09-26].
  284. bielskobiala.wyborcza.pl. [dostęp 2022-09-26].
  285. bielskobiala.naszemiasto.pl. [dostęp 2022-09-26].
  286. gazetabeskidzka.pl. [dostęp 2022-09-26].
  287. bielsko.info. [dostęp 2022-09-26].
  288. bielskiedrogi.pl. [dostęp 2022-09-26].
  289. bielsko.biala.pl. [dostęp 2022-09-26].
  290. bbfan.pl. [dostęp 2022-09-26].
  291. bielskonews.pl. [dostęp 2022-09-26].
  292. super-nowa.pl. [dostęp 2022-09-26].
  293. Beskidinfo - Wiadomości, Wydarzenia. Żywiec | Bielsko-Biała, Beskidinfo [dostęp 2023-01-09] (pol.).
  294. TV Bielsko. [dostęp 2022-09-26].
  295. Bielska Telewizja Internetowa. bielsko.biala.pl. [dostęp 2022-09-26].
  296. bielsko.tv. [dostęp 2022-09-26].
  297. Kontakt – redakcje terenowe. TVP3 Katowice. [dostęp 2022-09-26].
  298. Akademia Techniczno-Humanistyczna w Bielsku-Białej. [dostęp 2022-10-15].
  299. 5000 studentów ATH rozpoczęło nowy rok akademicki. bielsko.info, 2022-10-06. [dostęp 2022-10-15].
  300. Dom Studenta. Akademia Techniczno-Humanistyczna w Bielsku-Białej. [dostęp 2022-10-15].
  301. Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania w Bielsku-Białej. [dostęp 2022-10-15].
  302. Wyższa Szkoła Finansów i Prawa w Bielsku-Białej. [dostęp 2022-10-15].
  303. Bielska Wyższa Szkoła im. J. Tyszkiewicza. [dostęp 2022-10-15].
  304. Wyższa Szkoła Administracji w Bielsku-Białej. [dostęp 2022-10-15].
  305. Wyższa Szkoła Ekonomiczno-Humanistyczna. [dostęp 2022-10-15].
  306. a b c Informacja o realizacji zadań oświatowych miasta Bielska-Białej w roku szkolnym 2020/2021. Urząd Miejski w Bielsku-Białej. s. 4–5, 57–60. [dostęp 2022-10-15].
  307. Informacje o szkole. Zespół Szkół Plastycznych w Bielsku-Białej. [dostęp 2022-10-15].
  308. "Piątka" najlepsza w województwie!. bielsko.info, 2015-01-15. [dostęp 2022-10-15].
  309. Bielska „Piątka" ponownie najlepszym liceum w województwie!. bielsko.biala.pl, 2019-01-11. [dostęp 2022-10-15].
  310. V LO ponownie najlepsze w województwie w rankingu "Perspektyw". bielsko.info, 2022-01-12. [dostęp 2022-10-15].
  311. Wykaz klubów i związków sportowych zarejestrowanych w Krajowym Rejestrze Sądowym. Urząd Miejski w Bielsku-Białej, 2022-10-05. [dostęp 2022-10-15].
  312. Ewidencja uczniowskich, parafialnych klubów sportowych i klubów sportowych działających w formie stowarzyszenia, których statuty nie przewidują prowadzenia działalności gospodarczej. Urząd Miejski w Bielsku-Białej, 2022-08-11. [dostęp 2022-10-15].
  313. Obiekty. Bielsko-Bialski Ośrodek Sportu i Rekreacji. [dostęp 2022-10-15].
  314. Stadion Miejski. Bielsko-Bialski Ośrodek Sportu i Rekreacji. [dostęp 2022-10-15].
  315. Stadion piłkarski ul. Młyńska. Bielsko-Bialski Ośrodek Sportu i Rekreacji. [dostęp 2022-10-15].
  316. Stadion lekkoatletyczny. Bielsko-Bialski Ośrodek Sportu i Rekreacji. [dostęp 2022-10-15].
  317. Boisko piłkarskie „Zapora”. Bielsko-Bialski Ośrodek Sportu i Rekreacji. [dostęp 2022-10-15].
  318. Kompleks sportowy „Orlik”. Bielsko-Bialski Ośrodek Sportu i Rekreacji. [dostęp 2022-10-15].
  319. Sezonowe Lodowisko – Kompleks sportowy „Orlik”. Bielsko-Bialski Ośrodek Sportu i Rekreacji. [dostęp 2022-10-15].
  320. Pływalnia „Panorama”. Bielsko-Bialski Ośrodek Sportu i Rekreacji. [dostęp 2022-10-15].
  321. Pływalnia „Start”. Bielsko-Bialski Ośrodek Sportu i Rekreacji. [dostęp 2022-10-15].
  322. Pływalnia „Troclik”. Bielsko-Bialski Ośrodek Sportu i Rekreacji. [dostęp 2022-10-15].
  323. Hala Wielofunkcyjna – Sportowo, Widowiskowo, Wystawiennicza. Bielsko-Bialski Ośrodek Sportu i Rekreacji. [dostęp 2022-10-15].
  324. Hala sportowa OSR Victoria. Bielsko-Bialski Ośrodek Sportu i Rekreacji. [dostęp 2022-10-15].
  325. Bielsko-Bialski Ośrodek Rekreacyjno-Narciarski „Dębowiec”. Bielsko-Bialski Ośrodek Sportu i Rekreacji. [dostęp 2022-10-15].
  326. Centrum Sportu Rekord. [dostęp 2022-10-15].
  327. Hala Sportowa. BKS Stal Bielsko-Biała. [dostęp 2022-10-15].
  328. Pływalnia. Aqua S.A.. [dostęp 2022-10-15].
  329. Tor saneczkowy w Bielsku-Białej. [dostęp 2022-10-15].
  330. Park Linowy „W Dechę”. [dostęp 2022-10-15].
  331. Bielsko-Biała: na skrzyżowaniu trzech kultur, turystyka24h.pl [dostęp 2022-10-19].
  332. Dekanaty, diecezja.bielsko.pl [dostęp 2021-09-03].
  333. Bielsko-Biała: coniedzielne Msze św. dla grekokatolików z Ukrainy, ekai.pl, 23 listopada 2018 [dostęp 2021-09-03].
  334. Zaproś na liturgię wiernych z Ukrainy, bielsko.gosc.pl, 22 stycznia 2019 [dostęp 2021-09-03].
  335. Diecezja Krakowsko – Częstochowska, polskokatolicki.pl [dostęp 2021-09-03].
  336. Mikołaj Dziewiatowski, Prawosławne nabożeństwa w Bielsku-Białej, cerkiew.pl, 24 marca 2018 [dostęp 2018-03-26].
  337. Społeczność prawosławna, bielskobiala.cerkiew.pl [dostęp 2022-09-20].
  338. Kontakt, cieszynska.luteranie.pl [dostęp 2021-09-03].
  339. O nas, cieszynska.luteranie.pl [dostęp 2021-09-03].
  340. Historia, augustana.com.pl [dostęp 2022-10-19].
  341. Kontakt, zwiastun.pl [dostęp 2022-10-19].
  342. Pomnik Marcina Lutra w Bielsku-Białej, region.beskidia.pl [dostęp 2022-10-19].
  343. Zbory ChWE w Polsce, chwe-denominacja.pl [dostęp 2021-11-12].
  344. Chrześcijańska Wspólnota Ewangeliczna, chwe.pl [dostęp 2021-09-03].
  345. Zbory, maranatha.pl [dostęp 2021-09-03].
  346. Zbory, baptysci.pl [dostęp 2021-09-03].
  347. Nasze zbory i placówki, kchds.pl [dostęp 2021-09-03].
  348. Parafie, metodysci.pl [dostęp 2021-09-03].
  349. Zbory Kościoła Wolnych Chrześcijan, kwch.org [dostęp 2021-09-03].
  350. Znajdź Kościół, kz.pl [dostęp 2021-09-03].
  351. Kontakt – Zbory, zboryboze.pl [dostęp 2021-09-03].
  352. Kontakt, revivalfire.pl [dostęp 2022-02-05].
  353. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2022-10-20].
  354. Świadkowie Jehowy zapraszają na obchody Pamiątki śmierci Jezusa Chrystusa, bielskobiala.naszemiasto.pl, 15 kwietnia 2022 [dostęp 2022-04-15].
  355. Świadkowie Jehowy w Bielsku Białej wznawiają publiczną działalność - foto, bielsko.biala.pl, 28 czerwca 2022.
  356. Świadkowie Jehowy wznawiają publiczną działalność w Bielsku-Białej, bielsko.info.pl, 28 czerwca 2022 [dostęp 2022-06-30].
  357. Bielsko, epifania.pl [dostęp 2022-01-19] [zarchiwizowane z adresu 2013-10-12].
  358. Wykaz lokali, zgm.eu [dostęp 2021-11-12].
  359. Z życia zborów – Bielsko Biała, nastrazy.pl [dostęp 2021-11-12].
  360. Gmina Wyznaniowa Żydowska w Bielsku-Białej, gwz.bielsko.pl [dostęp 2021-09-03].
  361. Ośrodek Medytacyjny w Bielsku-Białej, buddyzm.bielsko.pl [dostęp 2021-09-03].
  362. Ośrodki Bencien w Polsce, benchen.org.pl [dostęp 2021-09-03].
  363. ZEN Bielsko-Biała, localprayers.com [dostęp 2021-09-03].
  364. Bielsko-Biała, ligmincha.pl [dostęp 2021-09-03].
  365. Monografia 2010 ↓, s. 415 (tom IV).
  366. Prezydent Miasta i Zastępcy. bielsko.biala.pl. [dostęp 2022-09-25].
  367. Urząd Miejski w Bielsku-Białej: Wydziały Urzędu Miejskiego. [dostęp 2022-09-22].
  368. Urząd Miejski w Bielsku-Białej: Przewodnicząca Rady Miejskiej i Wiceprzewodniczący. [dostęp 2022-09-22].
  369. Monografia 2010 ↓, s. 608, 623 (tom IV).
  370. Urząd Miejski w Bielsku-Białej: Komisje Rady Miejskiej. [dostęp 2022-09-25].
  371. Państwowa Komisja Wyborcza: Miasto Bielsko-Biała | Zbiorcze informacje o okręgach. [dostęp 2022-09-25].
  372. Państwowa Komisja Wyborcza: Wybory samorządowe. wybory2002.pkw.gov.pl. [dostęp 2015-10-15].
  373. Geografia wyborcza – Wybory samorządowe – Państwowa Komisja Wyborcza. wybory2006.pkw.gov.pl. [dostęp 2015-10-15].
  374. Wybory Samorządowe 2010 – Geografia wyborcza – Województwo śląskie – m. Bielsko-Biała. wybory2010.pkw.gov.pl. [dostęp 2015-10-15].
  375. Państwowa Komisja Wyborcza | Bielsko-Biała. wybory2014.pkw.gov.pl. [dostęp 2015-10-15]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-08-26)].
  376. Wybory samorządowe 2018, wybory2018.pkw.gov.pl [dostęp 2018-10-26].
  377. a b Ustawa z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy (Dz.U. z 2022 r. poz. 1277).
  378. Uchwała nr III/54/1/2010 Sejmiku Województwa Śląskiego z 11 sierpnia 2010 w sprawie podziału Województwa Śląskiego na okręgi wyborcze, ustalenia ich granic i numerów oraz liczby radnych wybieranych w okręgu wyborczym w wyborach do Sejmiku Województwa Śląskiego (Dz. Urz. Woj. Śl. Nr 182, poz. 2847).
  379. Wyniki wyborów 2001 do Sejmu RP | Bielsko-Biała, Państwowa Komisja Wyborcza [dostęp 2022-09-25].
  380. Wyniki wyborów 2005 do Sejmu RP | Bielsko-Biała, Państwowa Komisja Wyborcza [dostęp 2022-09-25].
  381. Wyniki wyborów 2007 do Sejmu RP | Bielsko-Biała, Państwowa Komisja Wyborcza [dostęp 2022-09-25].
  382. Wyniki wyborów 2011 do Sejmu RP | Bielsko-Biała, Państwowa Komisja Wyborcza [dostęp 2022-09-25].
  383. Wyniki wyborów 2015 do Sejmu RP | Bielsko-Biała, Państwowa Komisja Wyborcza [dostęp 2022-09-25].
  384. Wyniki wyborów 2019 do Sejmu RP | Bielsko-Biała, Państwowa Komisja Wyborcza [dostęp 2022-09-25].
  385. Wykaz miejscowości wyróżnionych odznaczeniami państwowymi. W: Urszula Lewandowska, Krystyna Malik: Przewodnik po Polsce. Warszawa: Wydawnictwo „Sport i Turystyka”, 1991, s. 20. ISBN 83-217-2519-8. (pol.).

BibliografiaEdytuj

  • Bielsko-Biała. Monografia miasta. Idzi Panic (red.). Bielsko-Biała: Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Miejskiego w Bielsku-Białej, 2010. ISBN 978-83-60136-26-3.
  • Marcin Żerański: Bielsko-Biała: szczypta Śląski i odrobina Małopolski. Przewodnik turystyczny. Cieszyn: Pracownia na Pastwiskach, 2015. ISBN 978-83-939300-9-8.

Linki zewnętrzneEdytuj