Otwórz menu główne
Gwary śląskie według Alfreda Zaręby, cieszyńska (7) na południu
Napis w gwarze cieszyńskiej na cmentarzu w Trzycieżu

Gwara cieszyńska (ciesz. po naszymu, cieszyńsko rzecz) – jedna z gwar śląskich, zaliczana do etnolektu śląskiego.

Charakteryzuje się dużymi wpływami czeskimi, niemieckimi, a nawet wołoskimi i słowackimi. Jest używana po obu stronach granicy polsko-czeskiej. Polscy i czescy językoznawcy spierają się w kwestii klasyfikacji gwary: Polacy uważają ją za część dialektu śląskiego języka polskiego, Czesi wykazują jej podobieństwo do gwar laskich i morawskich. Na Zaolziu jest używana głównie (choć nie tylko) przez mniejszość polską i ulega silnym wpływom języka czeskiego. Po polskiej stronie granicy ulega silnym wpływom polszczyzny standardowej. Najwybitniejszymi pisarzami tworzącymi w gwarze cieszyńskiej byli Karol Piegza i Adam Wawrosz[1].

PochodzenieEdytuj

Dialekt Śląska Cieszyńskiego, według polskich językoznawców, wyewoluował ze staropolszczyzny, zachowując do dzisiejszych czasów wiele cech języka staropolskiego, takich jak słownictwo, składnia itd. Duży wpływ na kształtowanie się gwary miały też i mają języki: czeski, niemiecki, polski standardowy, a od niedawna także język słowacki. Według czeskich językoznawców gwara cieszyńska jest spokrewniona głównie z gwarami laskimi i morawskimi i wykazuje większe podobieństwo do języka czeskiego niż do współczesnej polszczyzny.

UżytkowanieEdytuj

Gwara cieszyńska jest używana po obu stronach Olzy, zarówno po czeskiej, jak i polskiej stronie. Na Zaolziu używana jest przede wszystkim przez mniejszość polską. Używana jest głównie na wsiach i w mniejszych miejscowościach. W miastach częściej używa się języka ogólnopolskiego. Gwarze cieszyńskiej lepiej powodzi się po stronie czeskiej, powodem tego jest, że gwara cieszyńska bliższa jest językowi polskiemu, przez co dochodzi do głównie fonetycznej integracji z polszczyzną.

Właściwości mowy cieszyńskiejEdytuj

Gwara cieszyńska wyróżnia się wąską wymową samogłoski ę w każdej pozycji, brakiem mazurzenia czy charakterystyczną fleksją -ym (np. winszujym, niesym), jednak nie wszędzie (np. we Wiśle występuje fleksja -e).

Na Śląsku Cieszyńskim określenie po naszymu (pl. „po naszemu”) odnosi się zazwyczaj do cieszyńskiej odmiany gwary śląskiej, co jest spowodowane nie tylko zróżnicowaną mową, w szczególności w porównaniu do dialektów gliwickich z północnej części Górnego Śląska, ale i kilkusetletnim odgałęzieniem kulturowym od reszty Górnego Śląska.

Na południowym wschodzie Śląska Cieszyńskiego występuje także gwara jabłonkowska (z podobnym do mazurzenia jabłonkowaniem) występująca w tzw. Trójwsi beskidzkiej, tj. w Istebnej, Koniakowie i Jaworzynce. Zachowane w niej zostało do dziś panujące w okresie staropolskim języka polskiego „rz” frykatywne. Charakterystyczne jest też wypowiadanie się o małych dziewczynkach w rodzaju nijakim: Ofijka poszło do szkoły, lub nawet same dziewczynki mówią tak o sobie: jo stukło zdrzadło.

PrzypisyEdytuj

BibliografiaEdytuj

  • Zaremba A., Szkice z dialektologii śląskiej, Katowice 1988, s. 49–50
  • Loriš, J.: Rozbor podřečí hornoostravského ve Slezsku. Praha 1899.

Linki zewnętrzneEdytuj