Województwo pomorskie (II Rzeczpospolita)

Województwo pomorskiewojewództwo II Rzeczypospolitej istniejące w latach 1919–1939 ze stolicą w Toruniu.

województwo pomorskie
województwo
1919-1939
Herb
Herb
Państwo

 II Rzeczpospolita

Data powstania

12 sierpnia 1919

Siedziba wojewody i sejmiku

Toruń

Wojewoda

Władysław Raczkiewicz

Powierzchnia

(1931) 16 407 km²
(1939) 25 683[1] km²

Populacja (1931)
• liczba ludności


1 080 138[2]

• gęstość

65,8 os./km²

Tablice rejestracyjne

PM

Adres Urzędu Wojewódzkiego:
Fosa Staromiejska 31-33
Toruń
Podział administracyjny
Plan województwa pomorskiego
Liczba powiatów miejskich

5

Liczba powiatów ziemskich

23

Liczba gmin miejskich

64

Liczba gmin wiejskich

234

Położenie na mapie II Rzeczypospolitej
Położenie na mapie Polski
Portal Polska
Województwo pomorskie w szczegółowych danych statystycznych spisu powszechnego z 30.IX.1921 i spisu powszechnego z 9. XII. 1931 r.
Województwo pomorskie - oficjalne dane GUS spisu powszechnego 1921
Skorowidz miejscowości 1921 – szczegółowe dane GUS spisu powszechnego 1921 – województwo pomorskie
Województwo pomorskie - oficjalne dane GUS spisu powszechnego 1931
Urząd Wojewódzki Pomorski w Toruniu – widok współczesny
Rezydencja wojewodów pomorskich w latach 1925-1939 (W czasie wizyt w Toruniu w 1927 i 1930 roku mieszkał tu prezydent II RP Ignacy Mościcki)[3]. Obecnie siedziba Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej

HistoriaEdytuj

Województwo pomorskie ze stolicą w Toruniu powstało 12 sierpnia 1919 roku z części terenów dawnego zaboru pruskiego (Prusy Zachodnie) na podstawie przepisów ustawy z dnia 1 sierpnia 1919 roku o tymczasowej organizacji zarządu b. dzielnicy pruskiej[4]. Jednak dopiero w styczniu 1920 roku po wkroczeniu na Pomorze wojsk generała Hallera mogła tam się zorganizować polska administracja. Zamieszkane było w większości przez Polaków, w tym Kaszubów, dość liczną społeczność stanowili jednak Niemcy (szczególnie na terenach pogranicznych). Niemcy nigdy nie pogodziły się z utratą „polskiego korytarza” i aż do 1933 roku dążyły do jego pokojowej aneksji.

1 kwietnia 1938 roku dokonano zmian granic województwa. Z województwa poznańskiego przyłączono powiaty: wyrzyski, szubiński, bydgoski, inowrocławski, a także Chełmce i Kruszwicę z powiatu mogileńskiego[5]. Z województwa warszawskiego przyłączono powiaty: nieszawski, rypiński, lipnowski i włocławski. Powiat działdowski został przyłączony do województwa warszawskiego. Zmiana ta miała na celu zatarcie granic rozbiorowych, ale przyniosła też nowe problemy, ponieważ w granicach województwa pomorskiego znalazła się Bydgoszcz, która stając się największym miastem w województwie, zaczęła aspirować do roli jej stolicy. Od tego momentu na oznaczenie województwa używano także nazwy Wielkie Pomorze. W 1939 roku województwo, wbrew prawu międzynarodowemu, zostało włączone do III Rzeszy, tworząc wraz z terytorium dawnego Wolnego Miasta Gdańska Okręg Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie. Obszar powiatów szubińskiego, inowrocławskiego, nieszawskiego i włocławskiego włączono z kolei do Okręgu Rzeszy Kraj Warty. Na terenie województwa działały organizacje państwa podziemnego Grunwald (organizacja konspiracyjna)[6]. W 1945 roku z terenu dawnego województwa wydzielono północną część, która po połączeniu z obszarami włączonymi do Polski w 1945 roku utworzyła województwo gdańskie. Pozostała część, ze stolicą w Bydgoszczy, zachowała nazwę „województwo pomorskie” do 1950 roku, kiedy to wprowadzono nazwę „województwo bydgoskie”.

Podział na powiatyEdytuj

Powiaty ziemskie
Powiaty miejskie

GospodarkaEdytuj

Według danych pochodzących z Wielkiej ilustrowanej encyklopedji powszechnej „Gutenberga” z 1934 roku na 1 km² mieszkało na Pomorzu 57,1 mieszkańców, na ludność w miastach przypadało 25% ogółu ludności. Z ogólnej powierzchni 1 mln 587 tys. ha: grunty orne zajmowały 56,1%, łąki 6,1%, pastwiska 3,2%, sady i ogrody 0,9%, lasy 22,8%, a nieużytki 10,9%. W gospodarstwach rolnych przeważała własność średnia i wielka. Gospodarstwa małe (2-5 ha) zajmowały 3%, średnie (5-20 ha) 20,7%, wielkie (od 20 ha) 74,7% ogólnej powierzchni gruntów ornych. Chów i hodowla bydła odgrywała małą rolę. Koni było w 1929 roku na obszarze województwa 158 444 sztuk, bydła 395 210 sztuk, a owiec i kóz 205 740 sztuk.

Rolnictwem i pokrewnymi zajęciami zajmowało się 61,9% ogółu mieszkańców, przemysłem 13,5%, handlem 3,6%, komunikacją 5,8% inne zajęcia 4,6%. Znaczną rolę odgrywało rybołówstwo, zwłaszcza morskie. Tym ostatnim zajmowało się w 1929 roku 1370 osób na 1031 łodziach co dało 27 829 kwintali ryb (głównie flądry i szproty).

AdministracjaEdytuj

Jedyne województwo (obok województwa poznańskiego), w którym istniał samorząd stopnia wojewódzkiego. Działał on na podstawie przepisów popruskich. Organami tego samorządu były: sejmik wojewódzki, wydział wojewódzki oraz starosta krajowy.

Główne urzędy i instytucje znajdowały się w Toruniu w mniejszym stopniu w Grudziądzu, Gdyni oraz Bydgoszczy. Najważniejsze to:

PrzykładyEdytuj

OświataEdytuj

Analfabetów było (w 1921) zaledwie 5,2% ludności. W roku szkolnym 1929/30 było na Pomorzu 1384 szkół powszechnych z 3222 nauczycielami 132 114 uczniów, z których 127 869 uczęszczało do szkół polskich, a 4245 do szkół niemieckich. Szkół średnich było 32, 8 seminariów nauczycielskich, a szkół zawodowych 23. Czasopism ukazywało się (1929 rok) 108, w tym 95 polskich i 13 niemieckich. Dzienników było 13 (w tym 7 w Toruniu), najważniejsze to Słowo Pomorskie, Dzień Pomorza, Głos Robotnika.

Najważniejsze Szkoły Zawodowe na Pomorzu:

PrzykładyEdytuj

LudnośćEdytuj

Ludność województwa w 1921 roku wynosiła 935.643 osób[10].

Podział ludności ze względu na narodowość[10]:

Podział ludności ze względu na wyznanie[10]:

Struktura demograficzna (1931)[2]Edytuj

Liczba ludności (dane z 9 grudnia 1931):

  Ogółem Kobiety Mężczyźni
  osób % osób % osób %
Ogółem 1 080 138 100 547 027 50,64 533 111 49,36
Miasto 348 359 32,25 176 936 16,38 171 423 15,87
Wieś 731 779 67,75 370 091 34,26 361 688 33,49

WojewodowieEdytuj

Wojewodowie Okres urzędowania
Stefan Łaszewski 15 października 1919 – 21 lipca 1920
Jan Brejski 27 lipca 1920 – 16 maja 1924
Stanisław Wachowiak 22 maja 1924 – 12 października 1926
Kazimierz Młodzianowski 12 października 1926 – 4 lipca 1928
Mieczysław Seydlitz 16 lipca 1928 – 28 lipca 1928 (p.o.)
Wiktor Lamot 28 lipca 1928 – 18 listopada 1931 (p.o. do 12 lipca 1929)
Stefan Kirtiklis 18 listopada 1931 – 16 lipca 1936
Władysław Raczkiewicz 17 lipca 1936 – 5 września 1939[11]
Wicewojewodowie
Wicewojewodowie Okres urzędowania
Mieczysław Seydlitz sierpień 1926 - wrzesień 1934

PrzypisyEdytuj

  1. Andrzej Gawryszewski: Ludność Polski w XX wieku. Warszawa: Polska Akademia Nauk – Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego, 2005, s. 32, seria: Monografie. ISBN 83-87954-66-7. ISSN 1643-2312.
  2. a b Drugi Powszechny Spis Ludności z dn. 9.XII 1931 r. Mieszkania i gospodarstwa domowe. Ludność, Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 1938, s. 1.
  3. Toruń, Przewodnik po Toruniu, Zwiedzanie Torunia z przewodnikiem, Przewodnicy miejscy Toruń przewodnik miejski Informacja turystyczna, Zabytki Torunia i kujawsko-pomorskiego, Muzea, Atrakcje turystyczne, Historia, Pierniki toruńskie, Twierdza Toru, www.turystyka.torun.pl [dostęp 2016-06-17].
  4. Dz.U. z 1919 r. nr 64, poz. 385.
  5. Dz.U. z 1937 r. nr 46, poz. 350.
  6. Polska Podziemna na Pomorzu w latach 1939-1945. polnord-oskar.tgw.com.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-09-28)]..
  7. Nowości – Z pomorskim rolnictwem – przed wojną i po wojnie.
  8. Słowo Pomorskie 21 listopada 1934 rok. Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa..
  9. Kalendarz Pomorski na rok 1928.
  10. a b c Według publikacji: Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej – Tom XI – Województwo Pomorskie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1924.
  11. Znamy i szanujemy bydgoskie miejsca pamięci narodowej. Serwis uczniów Zespołu Szkół Elektronicznych w Bydgoszczy. zse.bydgoszcz.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-09-24)]..