Otwórz menu główne

Starogard Gdański

miasto i gmina w województwie pomorskim
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Starogard – wieś w woj. zachodniopomorskim.

Starogard Gdański (niem. Preußisch Stargard, kaszub. Starogarda) – miasto w województwie pomorskim, siedziba powiatu starogardzkiego oraz gminy wiejskiej Starogard Gdański. Miasto leży nad rzeką Wierzycą na Pojezierzu Starogardzkim, jest stolicą i centrum nadwiślańsko-pomorskiego regionu Kociewie, a także jednym z najstarszych miast na Pomorzu.

Starogard Gdański
miasto i gmina
Ilustracja
Rynek miasta od strony północnej.
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Polska
Województwo  pomorskie
Powiat starogardzki
Prawa miejskie 1348
Prezydent Janusz Stankowiak
Powierzchnia 25,28 km²
Wysokość 99 m n.p.m.
Populacja (2016)
• liczba ludności
• gęstość

48 167[1]
1910,9 os./km²
Strefa numeracyjna 58
Kod pocztowy 83-200
Tablice rejestracyjne GST
Położenie na mapie powiatu starogardzkiego
Mapa lokalizacyjna powiatu starogardzkiego
Starogard Gdański
Starogard Gdański
Położenie na mapie województwa pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa pomorskiego
Starogard Gdański
Starogard Gdański
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Starogard Gdański
Starogard Gdański
Ziemia53°57′47,6″N 18°31′33,2″E/53,963222 18,525889
TERC (TERYT) 2213031
SIMC 0934837
Urząd miejski
ul. Gdańska 6
83-200 Starogard Gdański
Strona internetowa
BIP
:)
Starogard Gdański, kościół św. Wojciecha

Według danych z 31 grudnia 2017 r. miasto miało 48 060 mieszkańców[2].

Spis treści

PołożenieEdytuj

Według danych z 1 stycznia 2010 powierzchnia miasta wynosi 25,28 km²[3]. Miasto stanowi 1,88% powierzchni powiatu.

Według danych z 2002[4] Starogard Gdański zajmuje obszar o powierzchni 25,27 km², w tym: użytki rolne stanowiące 56% powierzchni oraz użytki leśne stanowiące 9%.

Miasto znajduje się w południowej części w województwa pomorskiego, w północnej części powiatu starogardzkiego. Gmina Starogard Gdański od północy graniczy z gminą Skarszewy, od zachodu z gminą Zblewo, od południa z gminami Lubichowo oraz Bobowo, od strony wschodniej zaś graniczy z powiatem tczewskim.

W latach 1945–1998 (także w latach 1975–1998) miasto administracyjnie należało do województwa gdańskiego.

DzielniceEdytuj

Miasto zostało umownie podzielone na 8 dzielnic:

  1. Centrum
  2. Hermanowo
  3. Kocborowo
  4. Korytyba
  5. Przylesie
  6. Stadnina
  7. Żabno
  8. Łapiszewo


 
Dzielnice Starogardu Gd.

HistoriaEdytuj

 
Herb miasta z połowy XIV w.

Według badań archeologicznych gród wykształcił się w tym miejscu z osady neolitycznej sprzed ok. 4-5 tysięcy lat, jednak pierwsza wzmianka (Starigrod) pojawiła się w 1198, w dokumencie księcia pomorskiego Grzymisława, ofiarowującym gród rycerzom zakonnym św. Jana. W 1339 Krzyżacy nadali Starogardowi herb, zaś chełmińskie prawo miejskie nadane zostało w 1348. Starogard przeciwstawiał się uciskowi krzyżackiemu, m.in. wstępując w 1440 do Związku Pruskiego, przyczyniając się do powrotu w 1466 Prus Królewskich do Polski.

W 1484 ogromny pożar zniszczył połowę miasta.

W czasie potopu był okupowany przez Szwedów.

W 1772 miasto zostało zajęte przez Prusy w wyniku I rozbioru Polski. W 1846 (2 lata przed Wiosną Ludów) Florian Ceynowa pokierował chłopskim atakiem na garnizon wojsk pruskich w Starogardzie.

Miasto powróciło do Polski 29 stycznia 1920 – nastąpił przemarsz wojsk gen. Józefa Hallera, obejmujących miasto w imieniu Rzeczypospolitej.

Przez okres niemal całej II wojny światowej Starogard był okupowany przez Niemców, którzy w pobliskim Lesie Szpęgawskim dokonali masowych egzekucji, zabijając ok. 7 tys. ludzi, w tym pacjentów szpitala dla umysłowo chorych w Kocborowie[5].

6 marca 1945 r. następuje wyzwolenie miasta przez oddziały 116 korpusu armijnego 2 armii uderzeniowej 2 Frontu Białoruskiego. W walkach zginęło 26 żołnierzy radzieckich. Dla ich pamięci wzniesiono Pomnik Wdzięczności na ówczesnym pl. 1 Maja[6].

W 1950 do nazwy Starogard dodano „Gdański”, w celu odróżnienia go od Stargardu na Pomorzu Zachodnim[7]. W sierpniu 1980 w mieście wybuchły protesty i powstał Międzyzakładowy Komitet Strajkowy.

Organem wykonawczym władzy samorządowej od 1987 roku jest prezydent miasta, pomimo braku wymaganej dawnej liczby 50 tys. mieszkańców[8]. W 1990 roku, kiedy podwyższono wymagane kryterium do 100 tys. mieszkańców[9], tytuł prezydenta dla Starogardu został zachowany.

ZabytkiEdytuj

Mury obronne i basztyEdytuj

Mury obronne pochodzą z XIV wieku. Budowę rozpoczął w latach 1309-1310 Teodot z Florencji na polecenie wielkiego mistrza krzyżackiego, który chciał przebudować wieś Starogard w miasto-twierdzę. Zewnętrzny mur obronny powstawał od około 1313 do 1320 i otoczył teren 8,4 ha. Mur posadowiono na fundamencie kamiennym, z bastionami w narożnikach i fosą. Potem rozpoczęto budowę bram z basztami, które ukończono w latach 1338-1340[10].

Większość murów obronnych rozebrano za czasów pruskich[11]. Najlepiej zachowane są fragmenty po stronie północnej i zachodniej. Osiągają wysokość do 5 m, przy szerokości sięgającej prawie 2 m[10].

Baszty:

  • Gdańska (Szewska) – czworoboczna, ceglana, najlepiej zachowana, powstała około 1325. Stoi nad kanałem Wierzycy – dawniej fosy. Służyła do obrony i strzegła bezpieczeństwa wjazdu do miasta przez Bramę Gdańską. Brama była broniona przez cech szewców, stąd jej druga nazwa – Szewska[12]. W XVIII w. baszta służyła za kaplicę, w XIX w. – pruskie więzienie, przed II wojną światową była policyjnym aresztem, a w czasie wojny więzieniem gestapowskim[12]. Baszta była wielokrotnie przebudowywana, m.in. w 1893 zwężono jej dolną część, by poszerzyć ulicę[13]. Obecnie mieści część ekspozycji Muzeum Ziemi Kociewskiej.
  • Tczewska (Młyńska) – jest rekonstrukcją dawnych umocnień. Kamienne fundamenty pochodzą z pierwszej ćwierci XIV w. Dzięki prywatnemu właścicielowi w 1986 odtworzona została szachulcowa konstrukcja jej górnej kondygnacji oraz nakrycie dachowe[10].
  • Narożna (Książęca) – zapewne najstarsza, jej fundamenty mogą pamiętać wcześniejszą strażnicę książąt gdańsko-pomorskich lub starszą jeszcze czatownię, co tłumaczy jej historyczną nazwę[10]. Znajduje się w północno-zachodnim narożniku murów. Odbudowana została na wzór prawdopodobnej XVII w. baszty, jednak ze względu na brak źródeł nie ma pewności, czy rekonstrukcja jest zgodna z historycznym wyglądem budowli[14]. Obecnie mieści część ekspozycji Muzeum Ziemi Kociewskiej.
 
Starogard Gdański - Rynek
  • Wodna
Mury obronne i baszty w Starogardzie Gdańskim
Mury obronne
Baszta Gdańska (Szewska) – mieści część ekspozycji muzeum
Baszta Narożna (Książęca), obecnie „Muzeum Ziemi Kociewskiej
Baszta Tczewska (Młyńska)

ŚwiątynieEdytuj

  • Gotycki kościół farny pw. św. Mateusza z XIV w. – najstarszy zachowany kościół w mieście, o układzie bazylikowym. Wewnątrz znajduje się wielki fresk „Sąd Ostateczny” z około XV w., odkryty dopiero w 1957.
  • Kościół św. Katarzyny z 1802. W północno-wschodnim narożniku starogardzkiego Rynku usytuowany jest kościół św. Katarzyny z częściowo zachowanym autentycznym wystrojem wnętrza. Ta trójnawowa świątynia wzniesiona została w 1802 na fundamentach średniowiecznego kościoła, użytkowanego od 1577 przez luteran. Przebudowana w 1873 wieża kościoła św. Katarzyny jest najwyższym obiektem w starej części miasta i stanowi dobry punkt orientacyjny podczas wędrówek po Starogardzie.
  • kościół św. Wojciecha z 1936–1939. Zbudowany został w latach 1934–1939 według projektu Kazimierza Ulatowskiego. Inicjatywa budowy tej świątyni pochodziła od ks. Henryka Szumana, zasłużonego kapłana i ofiarnego działacza charytatywnego.
  • Neogotycka synagoga z połowy XIX w. Budynek noszący cechy neogotyckiej architektury, na miejscu dawnego dworu krzyżackiego (znoszonego w wojnie szwedzkiej). Powstał w 1849 jako dom modlitwy miejscowej gminy żydowskiej, służyła celom kultowym aż do jesieni 1939.

Pałac WiechertówEdytuj

  • Pałac Wiechertów (ok. 1900) wraz z zespołem młynów (1872) – tradycje młynarstwa w Starogardzie sięgają 1283, kiedy to wzmiankuje się o istnieniu tutaj młyna wodnego. W 1871 nabył go Franciszek Wiechert, przekształcając w wielkie przedsiębiorstwo rodzinne. Eklektyczny pałacyk o wysmakowanych formach zdobniczych pochodzi z 1893, kiedy to został przebudowany na cele reprezentacyjne rodu Wiechertów. 26 maja 2013 w młynach wybuchł pożar i doszczętnie je spalił.

Ratusz i rynekEdytuj

  • Ratusz staromiejski z XVIII/XIX w. Posadowiony został na fundamentach gotyckich, pozostałości dawnego ratusza zniszczonego w pożarze 1484 i przebudowanego w XVIII w. po zniszczeniach wojny szwedzkiej. Obecny pochodzący z początków XIX w., na fundamentach gotyckich, przebudowany ostatecznie w 1893.
  • Rynek wraz z zabytkowymi kamienicami, które posadowiono na średniowiecznych fundamentach i piwnicach – zasadniczo pochodzą z XIX i XX w.

SzpitalEdytuj

  • Szpital dla Nerwowo i Psychicznie Chorych – Kompleks budynków wniesionych w latach 1894-1898 na obszarze blisko 300 ha. Wokół zabudowań szpitalnych rozpościera się stuletni park z interesującymi, rzadkimi nasadzeniami, wśród których występują nietypowe odmiany buka, jodły białe, klony srebrzyste i tuje.

Pruska zabudowa XIX-wiecznaEdytuj

  • Gmach Sądu Rejonowego – zbudowany w końcu XIX w. w surowym stylu typowym dla pruskiego monumentalizmu, za nim rozciąga się zaplecze więzienne, rozbudowane i powiększone w 1978.
  • Gimnazjum (obecnie Liceum Ogólnokształcące) – budynek I LO powstał w 1880. Wiosną 1920 w szkole został wprowadzony język ojczysty, a samo gimnazjum zostało przekazane władzom polskim. W 1921 rozpoczęto budowę bursy, którą oficjalnie otwarto w 1928, w obecności m.in. prezydenta RP prof. Ignacego Mościckiego.
  • Biblioteka Miejska im. Bernarda Sychty – neogotycki budynek zbudowany pod koniec XIX w. Przed I wojną światową kasyno oficerskie pułku artylerii polowej. W latach 1926-1939 siedziba kasyna oficerskiego 2. pułku Szwoleżerów Rokitniańskich.
  • Koszary – Zespół budynków koszarowych z lat 1778-1781, wniesiony na polecenie króla pruskiego Fryderyka II z materiału budowlanego pozyskanego z rozbiórki starościńskich zamków w Borzechowie, Starej Kiszewie i Osieku. Przeznaczono go na koszary oddziałów pruskich – Tokarskiego Pułku Fizylierów. W okresie wojen napoleońskich, w 1807 w koszarach był szpital wojenny Francuzów. Po klęsce Napoleona budynek wraca w ręce pruskie. W styczniu 1920 pruski budynek przeznaczono na polskie koszary. Początkowo stacjonował tu 65 pułk piechoty. Od 1926 znajdował się 2 Batalion Strzelców (w 1930 przeniesiony do Tczewa) oraz 2 Pułk Szwoleżerów Rokitniańskich, żandarmeria wojskowa i Powiatowa Komenda Uzupełnień. Po wyzwoleniu w 1945 budynek nadal był obiektem wojskowym, aż do 1962, kiedy to sukcesywnie rozpoczęto adaptowanie budynku na potrzeby Zasadniczej Szkoły Zawodowej.
  • Szkoła Muzyczna – Budynek stylowej willi z 1888, zbudowanej z czerwonej cegły w stylu nawiązującym do ceglanego renesansu gdańskiego. Od 1978 siedziba Państwowej Szkoły Muzycznej I st. im. W. Lutosławskiego.
  • Urząd Miejski – Budynek w stylu neogotyckim z czerwonej cegły z dodatkiem glazurowanej, wybudowany w 1900. W 1967 dobudowano na zapleczu piętrowy pawilon biurowy. Pierwotnie siedziba pruskiej landratury z mieszkaniem prywatnym landrata, potem starosty aż do 1948, w okresie międzywojennym biura starostwa. Od czerwca 1975 siedziba Urzędu Miejskiego.
Panorama miasta Starogard Gdański

GospodarkaEdytuj

Część terenów miasta należy do Pomorskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej[15]. Największe przedsiębiorstwa:

  • Zakłady Farmaceutyczne „Polpharma” S.A. (wcześniej SZF „Polfa”)
  • Fabryka Mebli Okrętowych „Famos"
  • Destylarnia „Sobieski” (wcześniej Fabryka Wódek Gdańskich, „Polmos”)
  • Akomex (produkcja opakowań)
  • AQ Wiring Systems (dawniej Gerdins Cable Systems oraz Cable Team Poland)
  • Lhm Poland
  • Perfexim (produkcja grzejników)
  • Gillmet – Cynkownia Ogniowa
  • Huta Szkła Gospodarczego
  • Labofarm (produkcja leków ziołowych)
  • Paktainer Sp. z o.o.
  • Avanti Sp. z o.o.
  • Eurobud (produkcja betonu towarowego)
  • Broker (Hurtownia budowlana)
  • Zakład Wyrobów Metalowych Restal
  • Elektrociepłownia Starogard Sp. z o.o.
  • PH Dioda - sklep "elektroniczny"

TransportEdytuj

DrogowyEdytuj

Starogard Gdański leży przy skrzyżowaniu drogi krajowej nr 22 (szlak BerlinKrólewiec) i drogi wojewódzkiej nr 222; w pobliżu przebiega autostrada A1 – 11 km na wschód od miasta węzeł Swarożyn, 9 km na południowy wschód węzeł Pelplin.

Drogi przebiegające przez Starogard Gdański
Droga nr Trasa Przebieg w mieście
222 Skórcz – Starogard Gdański – GodziszewoTrąbki WielkieStraszyn Ulice: Pelplińska, Pomorska, Aleja Niepodległości, Władysława Jagiełły, Generała Władysława Sikorskiego, Gdańska.
22 Gorzów WielkopolskiWałczCzłuchówChojnice – Starogard Gdański – MalborkElbląg ulice: Zblewska, Władysława Jagiełły, Generała Władysława Sikorskiego, Adama Mickiewicza.

KolejowyEdytuj

 
Dworzec w Starogardzie Gdańskim

Ze stacji kolejowej w Starogardzie Gdańskim odjeżdżają pociągi do kilku miast w Polsce: Chojnice (przez Zblewo, Kaliska, Czarna Woda, Czersk), Gdańsk, Gdynia, Hel (w sezonie letnim), Tczew, Piła, Złotów . W mieście jest także drugi przystanek kolejowy (nazywany Przedmieście lub Starogard Szlachecki), działający obecnie jako przystanek pociągów towarowych Linii 243. Starogard Gdański–Skórcz.

Komunikacja miejskaEdytuj

Osobny artykuł: MZK Starogard Gdański.

W mieście funkcjonuje komunikacja miejska. W 2007 zakupiono 6 nowoczesnych autobusów Solaris Urbino 10, a w 2008 z taboru MZK wycofano Jelcze. W 2010 natomiast zakupiono (przy dofinansowaniu z Unii Europejskiej) kolejne 5 autobusów marki Mercedes-Benz O530, zwiększając tym samym ogólną liczbę kursujących autobusów do 30. W 2018 roku miasto zakupiło 10 autobusów marki Autosan Sancity 10 LF na rzecz projektu Unii Europejskiej na lata 2014-2020. W tym samym roku z taboru wycofano Neoplany.

EdukacjaEdytuj

Z tym tematem związana jest kategoria: Oświata w Starogardzie Gdańskim.

W mieście funkcjonuje obecnie 7 publicznych placówek przedszkolnych[16], 6 publicznych szkół podstawowych[17], 4 publiczne gimnazja[18], 2 licea ogólnokształcące, 2 technika oraz zasadnicza szkoła zawodowa, przekształcana w szkołę branżową I stopnia[19]. Oprócz tego istnieją także: Zespół Szkół Chrześcijańskich[20], Pomorska Szkoła Wyższa[21] a także niepubliczne punkty przedszkolne oraz szkoły policealne.

Przedszkola:

  • Miejskie Przedszkole Publiczne nr 2 z Oddziałami Integracyjnymi
  • Miejskie Przedszkole Publiczne nr 3
  • Miejskie Przedszkole Publiczne nr 4
  • Miejskie Przedszkole Publiczne nr 5
  • Miejskie Przedszkole Publiczne nr 6
  • Miejskie Przedszkole Publiczne nr 8
  • Miejskie Przedszkole Publiczne nr 10

Szkoły podstawowe:

  • Chrześcijańska Szkoła Podstawowa
  • Publiczna Szkoła Podstawowa nr 1
  • Publiczna Szkoła Podstawowa nr 2
  • Publiczna Szkoła Podstawowa nr 3
  • Publiczna Szkoła Podstawowa nr 4
  • Publiczna Szkoła Podstawowa nr 6 (tworzy zespół szkół wraz z Publicznym Gimnazjum nr 4)
  • Publiczna Szkoła Podstawowa nr 8 (stworzona z przekształcenia Publicznego Gimnazjum nr 1)

Gimnazja:

  • Publiczne Chrześcijańskie Gimnazjum
  • Publiczne Gimnazjum nr 1 (po 2019 zostanie w pełni przekształcone w PSP nr 8)
  • Publiczne Gimnazjum nr 2 (połączone z PSP nr 3)
  • Publiczne Gimnazjum nr 3 (połączone z PSP nr 1)
  • Publiczne Gimnazjum nr 4 (połączone z PSP nr 6)

Licea:

Technika:

  • Technikum nr 1 im. Noblistów Polskich (w Zespole Szkół Ekonomicznych)
  • Technikum nr 2 (w Zespole Szkół Zawodowych im. majora Henryka Dobrzańskiego „Hubala”)

Szkoły zawodowe/branżowe:

  • Zasadnicza Szkoła Zawodowa nr 1 (w Zespole Szkół Zawodowych im. majora Henryka Dobrzańskiego „Hubala”)

Szkoły wyższe:

  • Pomorska Szkoła Wyższa

SportEdytuj

 
Ośrodek Sportu i Rekreacji (OSiR) w Starogardzie Gdańskim

KP Starogard GdańskiEdytuj

W mieście działa Klub Piłkarski Starogard Gdański, który założony został w 2008 po rozwiązaniu klubu MKS Wierzyca Starogard Gdański. W sezonie 2013/14 zespół awansował do pomorskiej IV ligi, a od 2017 występuje w III lidze (gr. II). Barwy zespołu są biało-zielono-białe. Drużyna korzysta ze Stadionu Miejskiego im. Kazimierza Deyny przy ul. Olimpijczyków Starogardzkich 1. KP Starogard Gdański wygrał Regionalny Puchar Polski na szczeblu okręgu pomorskiego, 2017-2018.

SEZON ROZGRYWKI LIGOWE MIEJSCE W TABELI
2008/2009 Klasa B 1
2009/2010 Klasa A 1
2010/2011 Klasa Okręgowa 1
2011/2012 IV Liga 15
2012/2013 Klasa Okręgowa 4
2013/2014 Klasa Okręgowa 1
2014/2015 VI Liga 3
2015/2016 VI Liga 3
2016/2017 VI Liga 2
2017/2018 III Liga 9
2018/2019 III Liga

[22]

SKS Polpharma Starogard GdańskiEdytuj

Klub koszykarski ze Starogardu Gdańskiego, założony w 1993. Występujący obecnie w PLK.

DemografiaEdytuj

Dane z 30 czerwca 2013[23]: Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób % osób % osób %
populacja 48 690 100 25 240 51,8 23 450 48,2
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²)
1926 998,4 927,6
Rok Liczba ludności
(stan na 31 grudnia)
2007
48 189
2008
48 313
2009
48 239
2010
48 185
2011
49 101
2012
48 808
2013
46 180
2014
45 748
2015
45 544
2016
45 214
2017
44 849
  • Piramida wieku mieszkańców Starogardu Gdańskiego w 2014 roku[24].


 

Wspólnoty wyznanioweEdytuj

Honorowi obywatele miastaEdytuj

  • Paweł Wyczyński[26]
  • Albin Ossowski[26]
  • Kazimierz Andrzej Wardyn[27]
  • Jan Bernard Szlaga[28]
  • Andrzej Grubba[29]
  • Kazimierz Deyna[30]

Miasto prezentowane na pocztówkachEdytuj

Współpraca międzynarodowaEdytuj

Miasta i gminy partnerskie:

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. starogard_gdanski-m.pdf. 4 stycznia 2018. [dostęp 2018-04-17].
  2. [1], w oparciu o dane GUS.
  3. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2013-07-26. ISSN 1505-5507.
  4. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  5. z archiwum IPN: "Eutanazja – ukryte ludobójstwo pacjentów szpitali psychiatrycznych w Kraju Warty i na Pomorzu w latach 1939-1945"
  6. ”Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945” Sport i Turystyka 1988, ​ISBN 83-217-2709-3​, str. 202
  7. Monitor Polski z 1950, nr 16, poz. 164, § 1, pkt 7
  8. Zarządzenie Ministra – Szefa Urzędu Rady Ministrów z dnia 10 grudnia 1986 r. ws. ustalenia miast, w których terenowym organem administracji państwowej o właściwości ogólnej jest prezydent miasta (M.P. z 1986 r. Nr 33, poz. 245).
  9. (Art. 16 ust. 4) Ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie terytorialnym (Dz.U. z 1990 r. Nr 16, poz. 95, s. 19).
  10. a b c d Urząd Miasta Starogard Gdański: Starogard Gdański – zabytki. [dostęp 2013-12-25].
  11. Franciszek Mamuszka: Województwo gdańskie. Przewodnik. Warszawa: Sport i Turystyka, 1959, s. 259.
  12. a b Franciszek Mamuszka: Pomorze Gdańskie – panorama turystyczna. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1983, s. 226. ISBN 83-03-00-243-0.
  13. Muzeum Ziemi Kociewskiej w Starogardzie Gdańskim: Baszta Gdańska. [dostęp 2013-12-25].
  14. Muzeum Ziemi Kociewskiej w Starogardzie Gdańskim: Baszta Narożna. [dostęp 2013-12-25].
  15. Pomorska Specjalna Strefa Ekonomiczna
  16. Przedszkola | Gmina Miejska Starogard Gdański - Biuletyn Informacji Publicznej, bip.starogard.pl [dostęp 2017-12-29] (pol.).
  17. Szkoły Podstawowe | Gmina Miejska Starogard Gdański - Biuletyn Informacji Publicznej, bip.starogard.pl [dostęp 2017-12-29] (pol.).
  18. Gimnazja | Gmina Miejska Starogard Gdański - Biuletyn Informacji Publicznej, bip.starogard.pl [dostęp 2017-12-29] (pol.).
  19. Jednostki Organizacyjne Powiatu Starogardzkiego | Biuletyn Informacji Publicznej Starostwa Powiatowego w Starogardzie Gdańskim, bip.powiatstarogard.pl [dostęp 2017-12-29] (pol.).
  20. zsk.stg.pl
  21. Pomorska Szkoła Wyższa, www.psw.stg.pl [dostęp 2017-12-29] (pol.).
  22. KP Starogard [dostęp 2017-12-22] (pol.).
  23. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 30 VI 2013 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2013-06-30. ISSN 1734-6118.
  24. http://www.polskawliczbach.pl/Starogard_Gdanski, w oparciu o dane GUS.
  25. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2015-04-05].
  26. a b Uchwała Nr XVII/116/91 Rady Miejskiej Starogardu Gdańskiego z dnia 9 lipca 1991 r. o nadanie honorowego obywatelstwa miasta Starogard Gdański.
  27. Uchwała Nr IV/26/2007 Rady Miejskiej w Starogardzie Gdańskim z dnia 17 stycznia 2007 r. w sprawie nadania honorowego obywatelstwa miasta Starogardu Gdańskiego.
  28. Uchwała Nr VI/44/2007 Rady Miejskiej w Starogardzie Gdańskim z dnia 28 lutego 2007 r. w sprawie nadania honorowego obywatelstwa miasta Starogardu Gdańskiego.
  29. Uchwała Nr LXIII/543/2010 Rady Miasta Starogard Gdański z dnia 27 października 2010 r. w sprawie  pośmiertnie honorowego obywatelstwa Miasta Starogard Gdański.
  30. Uchwała Nr XXXIV/308/2008 Rady Miasta Starogard Gdański z dnia 22 grudnia 2008 r. w sprawie nadania honorowego obywatelstwa miasta Starogardu Gdańskiego.

Linki zewnętrzneEdytuj