Kruszwica

miasto w województwie kujawsko-pomorskim

Kruszwica (niem. Kruschwitz[3]) – miasto w Polsce, w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie inowrocławskim, nad jeziorem Gopło. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Kruszwica. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa bydgoskiego. Miasto należy do Związku Miast Polskich.

Kruszwica
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Kolegiata św. Piotra i Pawła
Herb Flaga
Herb Flaga
Dewiza: Legendarna Stolica Polski
Państwo

 Polska

Województwo

 kujawsko-pomorskie

Powiat

inowrocławski

Gmina

Kruszwica

Data założenia

VI wiek

Prawa miejskie

1422

Burmistrz

Dariusz Witczak

Powierzchnia

6,64 km²

Wysokość

75–84[1] m n.p.m.

Populacja (31.12.2022)
• liczba ludności
• gęstość


9161[2]
1379,7 os./km²

Strefa numeracyjna

52

Kod pocztowy

88-150

Tablice rejestracyjne

CIN

Położenie na mapie gminy Kruszwica
Mapa konturowa gminy Kruszwica, blisko centrum na lewo u góry znajduje się punkt z opisem „Kruszwica”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, blisko centrum u góry znajduje się punkt z opisem „Kruszwica”
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego
Mapa konturowa województwa kujawsko-pomorskiego, na dole znajduje się punkt z opisem „Kruszwica”
Położenie na mapie powiatu inowrocławskiego
Mapa konturowa powiatu inowrocławskiego, blisko centrum na dole znajduje się punkt z opisem „Kruszwica”
Ziemia52°40′27″N 18°19′35″E/52,674167 18,326389
TERC (TERYT)

0407064

SIMC

0929380

Urząd miejski
ul. Nadgoplańska 4
88-150 Kruszwica
Strona internetowa
BIP

Kruszwica jest ważnym ośrodkiem gospodarczym, handlowym i kulturalnym regionu. Znajdują się tu zakłady przemysłu spożywczego. Ogromną rolę w życiu miasta odgrywa turystyka, związana z początkami polskiej państwowości.

Według danych GUS z 31 grudnia 2022 r. Kruszwica liczyła 9161 mieszkańców[2].

Położenie edytuj

Miasto królewskie Kruszwica położone było w II połowie XVI wieku w powiecie kruszwickim województwa brzeskokujawskiego i należało do starostwa kruszwickiego[4].

Pod względem historycznym Kruszwica leży na Kujawach i była pierwszą ich stolicą[5].

Miasto położone jest na północnym brzegu jeziora Gopło, w miejscu wypływania z niego rzeki Noteci.

Według regionalizacji fizycznogeograficznej Polski Kruszwica leży na pograniczu dwóch mezoregionów: Pojezierza Żnińsko-Mogileńskiego i Równiny inowrocławskiej, stanowiących część makroregionu Pojezierza Wielkopolskiego[6].

Historia edytuj

Osobny artykuł: Historia Kruszwicy.

Najstarsze ślady osadnictwa pochodzą z neolitu – ok. 3900–1800 p.n.e. Na ok. 500 rok p.n.e. datuje się gród na Ostrowie Rzępowskim (obecnie Półwysep Rzępowski). Osadnictwo na tym terenie było podyktowane żyznością gleb, bogactwami naturalnymi i dogodnym położeniem geograficznym. Rozwojowi Kruszwicy sprzyjało położenie na „szlaku bursztynowym” i na szlaku z Wielkopolski na Ruś. Szlak wodny prowadzący od Warty, poprzez jezioro Gopło do Wisły był dodatkowym atutem Kruszwicy.

Kruszwica w tym czasie była niewielką osadą o charakterze otwartym. Najprawdopodobniej głównym grodem plemienia Goplan była silnie broniona osada w Mietlicy, położona ok. 20 km w kierunku południowym od Kruszwicy. W IX wieku plemię Goplan zostało włączone do państwa Polan. Dlatego w X i XI wieku Kruszwica stała się znaczącym ośrodkiem miejskim z grodem na wyspie, gdzie rezydowali polscy królowie i książęta. Bujny rozkwit zachwiało spalenie miasta przez księcia Władysława Hermana w 1096, kiedy to gród uwikłany był w konflikt, udzielając schronienia zbuntowanemu Zbigniewowi. Jednak w XII i do połowy XIII wieku nastąpiły ponowny rozwój miasta i wzrost liczby mieszkańców.

Od końca XII wieku gród był siedzibą kasztelanii kruszwickiej. Zbudowano wtedy romańską kolegiatę św. Piotra i Pawła oraz kościół grodowy św. Wita. W XII wieku powstały także kolejne kościół szpitalny pod wezwaniem św. Gotarda i miejski św. Klemensa. W tym samym czasie Kruszwica była najprawdopodobniej siedzibą biskupa kujawskiego. Biskupstwo to ustanowiono około lat 1123–1124 podczas legacji Idziego z Tuskulum. Pierwszym biskupem noszącym przydomek „kruszwicki” był pochodzący z Niemiec Świdgier. Czasy Bolesława Krzywoustego i Bolesława Kędzierzawego były pomyślne dla Kruszwicy.

Od 1271 roku następuje upadek grodu. W tym samym roku Kruszwica zostaje spalona przez Bolesława Pobożnego. W latach 1332–1337 gród wszedł we władanie Krzyżaków. W latach 1350–1355 z rozkazu Kazimierza Wielkiego wzniesiono zamek (z „Mysią Wieżą”) – siedzibę kasztelani i starostwa. W XIV w. Kruszwica stała się siedzibą sądów: ziemskiego i grodzkiego[7]. Władysław Jagiełło w 1422 roku nadał Kruszwicy magdeburskie prawa miejskie[8]. Poprzednia lokacja miasta na zachodnim brzegu Gopła dokonana prawdopodobnie w 1303 przez księcia kujawskiego i łęczyckiego nie powiodła się.

 
Kruszwica na litografii Napoleona Ordy (1880)[9]

Potop szwedzki, mający miejsce w latach 1655-1660 spowodował zniszczenie miasta i spalenie jego zamku.

W wyniku I rozbioru polski Kruszwica 5 sierpnia 1772 została włączona do zaboru pruskiego. Przez cały okres panowania pruskiego piastowski gród był dla Polaków symbolem patriotyzmu i polskości[potrzebny przypis].

Miasto systematycznie, lecz powoli rozwijało się. Koniec XIX w. był dla Kruszwicy zdecydowanie korzystny, gdyż oddano do żeglugi uregulowaną Noteć, która połączyła Kruszwicę z Kanałem Bydgoskim. W mieście wybudowano także cukrownię[potrzebny przypis].

Okres międzywojenny to dalszy rozwój miasta, w szczególności poczyniono duże inwestycje w sektorze rolno-spożywczym. Tendencja została zachowana i w latach 1952–1956 wybudowano zakłady przemysłu tłuszczowego oraz Wytwórnię Win i Przetworów Owocowo-Warzywnych[10], które w 1976 roku otrzymały największą w Polsce olejarnię (90 000 ton oleju rocznie)[11].

W czerwcu 1960 r. odbyły się w Kruszwicy uroczystości, które inaugurowały ogólnokrajowe obchody Tysiąclecia Państwa Polskiego.

W 2022 roku miasto obchodziło jubileusz 600-lecia nadania praw miejskich[12][13].

Legendy edytuj

Legendy związane z Kruszwicą:

Zabytki edytuj

Demografia edytuj

Zmiany liczby ludności Kruszwicy na przestrzeni ostatnich 90 lat.

  • Piramida wieku mieszkańców Kruszwicy w 2014 roku[16].


 

Według danych GUS z 30.06.2015 roku miasto miało 9035 mieszkańców[17].

Części miasta edytuj

 
Osiedle Zagople

Osiedla kruszwickie:

1 stycznia 2021 roku powiększono obszar miasta, w wyniku czego wieś Łagiewniki oraz Osady Tryszczyńskie, Szosa Radziejowska i Szosa Tryszczyńska, będące wcześniej częściami wsi Grodztwo, stały się częściami miasta[18].

Gospodarka edytuj

 
Zakłady Tłuszczowe w Kruszwicy
 
Cukrownia Kruszwica

Kruszwica jest ośrodkiem przemysłowo-rolniczym z dobrze rozwiniętym przemysłem spożywczym. Położenie miasta w czystym rejonie o dobrze rozwiniętym rolnictwie spowodowało znaczny rozwój przemysłu spożywczego opartego o miejscowe rolnictwo. Ogółem zarejestrowanych jest ponad 1095 podmiotów gospodarczych. W mieście do większych zakładów należą:

W części miejscowości działało Państwowe Gospodarstwo Rybackie Kruszwica[19].

Miasto posiada rozwiniętą infrastrukturę komunalną, jest zgazyfikowane, zelektryfikowane, istnieją wodociągi, oczyszczalnia ścieków. W mieście istnieją rozwinięte handel oraz usługi, znajdują się sklepy, hurtownie, warsztaty, biura. Istnieją dwie placówki poczty, komenda policji, hotele, restauracje, apteki, stacje benzynowe, stacje obsługi samochodów, kafejki, puby, kluby, pizzerie, bary. W Kruszwicy jest ulokowanych wiele marketów. Znajdują się tu dwa sklepy sieci Delikatesy Centrum, Biedronka oraz market Lidl, do tego wiele innych średnich i mniejszych sklepów. Miasto jest zapleczem usługowo-handlowym dla całej gminy Kruszwica oraz okolicznych gmin.

Transport edytuj

Kruszwica jest położona na ważnych szlakach komunikacyjnych. Linia kolejowa nr 231 jest eksploatowana tylko na odcinku Inowrocław Rąbinek – Kruszwica. W mieście od lat 90. XX wieku nie zatrzymują się pociągi pasażerskie (z wyjątkiem kursów turystycznych).

Przez miasto przebiegają następujące drogi:

W roku 2023 w mieście przeprowadzono przebudowę drogi krajowej nr 62, w ramach której pod mostem na Gople powstała kładka pieszo-rowerowa[20][21].

Osobny artykuł: Kruszwica (stacja kolejowa).

Przez Kruszwicę lub w jej najbliższym sąsiedztwie przebiegają następujące linie kolejowe:

Z miasta można dojechać bezpośrednim autobusem do Inowrocławia, Bydgoszczy, Torunia, Warszawy, Gdyni, Zakopanego i wielu innych dużych miast w całym kraju. Wiele z połączeń zapewnia kruszwicki przewoźnik: „Nadgoplańska Komunikacja Autobusowa”.

Bezpieczeństwo edytuj

 
Komisariat Policji oraz OSP Kruszwica

Instytucje dbające o porządek publiczny i bezpieczeństwo w mieście:

Kruszwicka Straż Pożarna odnotowała w 2011 roku 379 wyjazdów alarmowych[22][23].

Edukacja edytuj

 
Szkoła Podstawowa nr 2 im. Tysiąclecia Państwa Polskiego

Kruszwica jest centrum edukacyjnym dla okolicznych miejscowości. W mieście istnieją cztery zespoły szkół.

Zespół Szkół Samorządowych nr 1 w Kruszwicy (ZSS nr 1)

  • Przedszkole Samorządowe nr 1 „Nad Gopłem” w Kruszwicy
  • Gimnazjum nr 1 im. Mikołaja Kopernika w Kruszwicy (do końca roku szkolnego 2018/2019, likwidacja wskutek reformy edukacji)
  • Szkoła Podstawowa nr 1 im. Jana Kasprowicza w Kruszwicy

Zespół Szkół Ogólnokształcących w Kruszwicy

  • Przedszkole Samorządowe nr 3 w Kruszwicy
  • Gimnazjum nr 2 im. PCK w Kruszwicy (do końca roku szkolnego 2018/2019, likwidacja wskutek reformy edukacji)
  • Szkoła Podstawowa nr 2 im. Tysiąclecia Państwa Polskiego w Kruszwicy
  • Liceum Ogólnokształcące im. Juliusza Słowackiego w Kruszwicy

Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych im. Kazimierza Wielkiego w Kruszwicy

Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych w Kobylnikach (województwo kujawsko-pomorskie)

Kultura edytuj

Kruszwica jest centrum kulturalnym dla okolicznych miejscowości. W mieście istnieje kilka placówek kulturalnych, które wypełniają ofertę kulturalną miasta.

  • Centrum Kultury i Sportu „Ziemowit” – Przedmiotem działania CKiS jest zaspokojenie potrzeb kulturalnych społeczeństwa poprzez tworzenie i upowszechnienie różnych dziedzin kultury. Zadaniami Centrum są tworzenie warunków dla rozwoju amatorskiego ruchu artystycznego, a także edukacja kulturalna i wychowanie przez sztukę. Inne równie ważne funkcje to między innymi organizacja wystaw, konkursów, koncertów, przeglądów i festiwali oraz imprez kulturalnych. Działają tutaj: zespoły muzyczne, taneczne, folklorystyczne oraz sekcje: wokalna, teatralna, plastyczna, rękodzielnictwa artystycznego i nauki gry na gitarze. CKiS posiada również bazy noclegową i sportową (boiska piłkarskie, korty). CKiS co roku zajmuje się organizacją takich imprez jak Dni Kruszwicy czy Majówka z CKiS.
  • Galeria Ewy Lewańskiej – mieści się w budynku Przedszkola Samorządowego nr 3 im. Ewy Lewańskiej przy ul. Niepodległości. Zbiór liczy 47 obrazów. W przedszkolu znajduje się także salonik, wraz z meblami i bibelotami z okresu życia malarki. W roku 2000 stworzono ścieżkę edukacyjną „Ewa Lewańska – kruszwicka malarka”, której celem jest przybliżenie społeczeństwu postaci artystki.
  • Nadgoplański Zespół Folklorystyczny.
  • Miejsko-Gminna Biblioteka Publiczna im. Stanisława Przybyszewskiego, wraz z filiami m.in. Filia „Zagople” w Kruszwicy, bierze udział w programie „Ikonka”, który ma za zadanie udostępnianie zasobów biblioteki w formie elektronicznej.

W Kruszwicy od kilku lat organizowane są również dwa duże wydarzenia: Kujawskie Nowalijki i Kujawskie Misterium Męki Pańskiej.

Baza noclegowa edytuj

 
Pałac pełniący rolę luksusowego hotelu

Kruszwica jest miastem, które dużą szansę na rozwój widzi w turystyce. W mieście istnieją: Centrum Kultury i Sportu „Ziemowit” z miejscami noclegowymi, z zadbanym stadionem oraz kortami tenisowymi, Hotel „U Piasta Kołodzieja” przy restauracji „Zajazd u Piasta Kołodzieja" pod Mysią Wieżą, Hotel „Magdalenka” usytuowany nad samym Jeziorem Gopło, a w dzielnicy Kobylniki znajduje się pałac wybudowany w stylu francuskim pełniący funkcje hotelu. W Kruszwicy znajdują się też domki letniskowe i pola namiotowe.

Turystyka edytuj

 
Statek wycieczkowy „Rusałka

Miasto jest dobrze przygotowane do przyjęcia turystów, których z roku na rok przybywa coraz więcej, w tym coraz liczniejszą grupę stanowią cudzoziemcy. Miasto posiada rozwiniętą sieć gastronomiczną w tym 4 pizzerie, 3 bary, 3 restauracje i wiele innych. W Kruszwicy czekają na turystów także rejsy statkiem po jeziorze, wypożyczalnie jachtów, kajaków oraz rowerów wodnych, stadnina koni i przejażdżki bryczką po okolicy, plaże i kąpieliska, tarasy widokowe na jezioro i inne atrakcje.

Po jeziorze pływa od 1971 roku statek wycieczkowy „Rusałka”, dawny szczeciński tramwaj wodny „Margitka”[24]

W Kruszwicy co roku organizowane są regaty wioślarskie o puchar Europy i Polski, a także kilku mniejszych kategorii.

Media edytuj

Działa tu kilka internetowych serwisów informacyjnych o charakterze prasowym. Należą do nich założona w grudniu 2014 roku MojaKruszwica.pl[25] oraz serwis informacyjny Kurier Kruszwicki[26]. Jedynym obecnie wydawanym pismem lokalnym jest Panorama Kruszwicka. Miesięcznik samorządowy istnieje od 1992 roku[27]. Istnieje również portal FaktyKruszwica, który powstał w 2018 roku.[28]. Najnowszym portalem założonym w 2022 roku jest portal Kruszwica.net (dawny portal twojakruszwica.tk, który należy do jednych z pierwszych portali i założony został w roku 2009).[29]

Sport edytuj

W Kruszwicy znajduje się kilka klubów reprezentujących różne dyscypliny sportowe. Są to:

  • Klub Piłkarski „Gopło”
  • Klub Wioślarski Gopło Kruszwica
  • Klub UKS Basket 2010 Kruszwica
  • Piast Kruszwica – tenis stołowy,
  • Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół Nadgoplański”
  • Liga Obrony Kraju – sekcje:
    • Strzelectwo – Kobylniki
    • Modelarstwo Kartonowe – Kobylniki
    • Klub Żeglarski „Popiel”
  • Zrzeszenie Ludowe Zespoły Sportowe w Kruszwicy obejmuje kilka sekcji, m.in.:
    • LIUKS Kruszwica – sekcja LA
    • LZS Zjednoczeni Szarlej, LZS Fregata Polanowice, LZS Kujawiak Sukowy – piłka nożna
    • LZS Sławsk Wielki, LZS „Piast” Kobylniki – sekcja siatkówki

Od 2017 organizowany jest tu również „Aquathlon” – wydarzenie sportowe, podczas którego zawodnicy muszą wykazać się formą w bieganiu oraz pływaniu. Nadzór nad imprezą co roku sprawują Gmina Kruszwica i Nadgoplańskie Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe[30][31].

Wspólnoty wyznaniowe edytuj

 
Kościół św. Teresy od Dzieciątka Jezus w Kruszwicy

Kościół rzymskokatolicki:

Miasto jest siedzibą Dekanatu Kruszwickiego.

Świadkowie Jehowy:

Zieleń miejska edytuj

 
Jezioro Gopło

Najbardziej zielonym i odpowiednim do wypoczynku miejscem w mieście jest Półwysep Rzępowski na jezorem Gopło. Został on zrewitalizowany w 2012 roku.

Zlokalizowany jest tu Nadgoplański Park Tysiąclecia. Jest to park krajobrazowy, który ma w dalekiej przyszłości stać się parkiem narodowym.

Książki, których akcja toczy się w Kruszwicy edytuj

Zobacz też edytuj

Przypisy edytuj

  1. Mapa wysokości i głębokości, wysokosc.mapa.info.pl [dostęp 2020-08-04] (pol.).
  2. a b GUS, Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 grudnia 2022 r., stat.gov.pl [dostęp 2023-05-13] (pol.).
  3. Provinz Posen, Kreis Strelno. geschichte-on-demand.de. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-13)].
  4. Zenon Guldon, Rozmieszczenie własności ziemskiej na Kujawach w II połowie XVI w., Toruń 1964, s. 67.
  5. DIALEKTOLOGIA POLSKA, www.dialektologia.uw.edu.pl [dostęp 2023-06-23].
  6. Regiony fizycznogeograficzne Polski po zmianach w 2018 r., warmaz.pl, 2018 [dostęp 2023-06-23] (pol.).
  7. M. Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012, tenże, Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012.
  8. Dokument lokacyjny Kruszwicy – Korzenie.org, korzenie.org [dostęp 2017-11-24] [zarchiwizowane z adresu 2017-08-13] (pol.).
  9. Napoleon Orda, Album widoków historycznych Polski. Poswięcony rodakom. Seria 5, Album widoków przedstawiających miejsca historyczne Księstwa Poznańskiego i Prus Zachodnich, W Warszawie: lit. M. Fajansa, 1880.
  10. Wojciech Jankowski, Mały przewodnik po Polsce, Wydawnictwo Sport i Turystyk Warszawa 1983 ISBN 83-217-2329-2, s. 170.
  11. Bogusław Mansfeld „Toruń i okolice. Przewodnik”, Sport i Turystyka 1977, s. 139.
  12. Kruszwica świętuje 600-lecie nadania praw miejskich. gminakruszwica.pl, 2022-06-10. [dostęp 2023-01-26]. [zarchiwizowane z tego adresu (2023-01-26)].
  13. 600-lecie Kruszwicy. archidiecezja.pl. [dostęp 2023-01-26]. [zarchiwizowane z tego adresu (2023-01-26)].
  14. Dostępne do zwiedzania.
  15. Uroczyste otwarcie nowej siedziby Nadgoplańskiego Parku Tysiąclecia w Kruszwicy. Zobaczcie zdjęcia, Inowrocław Nasze Miasto, 18 czerwca 2021 [dostęp 2023-06-23] (pol.).
  16. Kruszwica w liczbach, Polska w liczbach [dostęp 2016-01-09] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  17. GUS, gus.pl [dostęp 2020-10-25] (pol.).
  18. Dz.U. z 2020 r. poz. 1332 Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 31 lipca 2020 r. w sprawie ustalenia granic niektórych gmin i miast, nadania niektórym miejscowościom statusu miasta, zmiany nazwy gminy oraz siedziby władz gminy.
  19. M.P. z 1967 r. nr 53, poz. 263.
  20. DK62 w Kruszwicy będzie przebudowana. Drogowcy wybrali wykonawcę
  21. Przebudowa drogi krajowej nr 62 na terenie Kruszwicy zakończona. Kto skorzysta?
  22. Komenda Powiatowa Państwowej Straży Pożarnej w Inowrocławiu, kppsp.inowroclaw.pl [dostęp 2017-11-24] (pol.).
  23. UWAGA! Numery Jednostek Operacyjno-Technicznych zostały dodane, aby nie wypisywać pełnych nazw (każda jednostka ma inną) i dla przejrzystości artykułu. Jednostki te oficjalnie nie mają numerów!
  24. Damian Michał Rybak: Statek „Rusałka” pływa już 50 lat po legendarnym Gople. [w:] dziedzictworegionu.pl [on-line]. 2021-07-23. [dostęp 2023-01-24].
  25. Aktualności – MojaKruszwica.pl. mojakruszwica.pl. [dostęp 2015-11-06].
  26. Home. kurierkruszwicki.pl. [dostęp 2015-11-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-11-18)].
  27. Centrum Kultury i Sportu Ziemowit. ckis-ziemowit.pl. [dostęp 2015-11-06].
  28. Fakty Kruszwica [dostęp 2023-06-28].
  29. Kruszwica.net, Kruszwica.net [dostęp 2023-06-28] (pol.).
  30. Aquathlon w Kruszwicy? Zobacz co nowego planuje się w gminie, mojakruszwica.pl [dostęp 2022-11-01] (pol.).
  31. Aquathlon | Oficjalna strona Urzędu Miejskiego w Kruszwicy, www.gminakruszwica.pl [dostęp 2022-11-01].
  32. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2015-01-06].

Linki zewnętrzne edytuj