Zabór pruski

ziemie dawnej Rzeczypospolitej, zajęte w wyniku rozbiorów przez Królestwo Prus

Zabór pruski, Zabór niemiecki – ziemie dawnej Rzeczypospolitej zajęte w wyniku rozbiorów przez Królestwo Prus.

Mapa językowa ziem zaboru pruskiego, dawnych Prus Książęcych i pruskiej części Górnego Śląska oraz niektórych terenów Dolnego Śląska i Pomorza Zachodniego (tereny nie należące do zaboru pruskiego) na podstawie urzędowego pruskiego spisu ludności z 1910 r. (w spisie deklarowało się używany język, a nie narodowość). Sporządzona przez Józefa Kostrzewskiego i Ireneusza Rajewskiego 1919
Ziemie Rzeczypospolitej po rozbiorach w latach 1795–1806
Obwieszczenie o II zaborze pruskim, 1793

Obszar ziem dawnej Rzeczypospolitej pod władztwem króla pruskiego zmieniał się na przestrzeni lat, tj. od pierwszego rozbioru w 1772 r. do chwili odzyskania niepodległości przez Polskę w 1918 r.

Po III rozbiorze Polski (1795) obszar zaboru pruskiego stanowił ponad połowę terytorium Królestwa Prus, zaś osoby polskojęzyczne stanowili blisko połowę ludności jego ludności[1].

I rozbiór Polski – rok 1772Edytuj

W jego wyniku Prusy zajęły: Pomorze Gdańskie i ziemię chełmińską (bez Gdańska i Torunia), Warmię oraz większość Kujaw i północną Wielkopolskę (ok. 36 tys. km² i 580 tys. ludzi).

II rozbiór Polski – rok 1793Edytuj

Zostały zagarnięte pozostałe ziemie Wielkopolski z Poznaniem i Kaliszem, zachodniego Mazowsza z Płockiem, ziemią sieradzką i okolice Częstochowy, pozostałą część Kujaw, ziemię dobrzyńską oraz Gdańsk i Toruń (ok. 57 tys. km² i ponad 1 milion ludzi).

III rozbiór Polski – rok 1795Edytuj

Trzeci rozbiór objął: większość Mazowsza z Warszawą, Podlasie, Suwalszczyznę, część dawnego województwa trockiego i księstwa żmudzkiego oraz fragment województwa krakowskiego (m.in. dawne Księstwo siewierskie; własność biskupów krakowskich; ok. 48 tys. km² i 1 milion ludzi).

Późniejsze zmianyEdytuj

Po zawarciu w 1807 pokoju w Tylży Królestwo Prus utraciło na rzecz Imperium Rosyjskiego (zaboru rosyjskiego) obwód białostocki, a z ziem całości II i III oraz części I zaboru pruskiego (Kujawy, Pomorze nadnoteckie) utworzono Księstwo Warszawskie. Gdańsk stał się wolnym miastem pod protektoratem Francji. Wpływ na późniejszy kształt wschodniej granicy Królestwa Prus miała zachodnia granica Królestwa Polskiego (czyli zachodnia granica Imperium Rosyjskiego, gdyż Królestwo Polskie było jego częścią), którą w 1815 na kongresie wiedeńskim ustalono na Prośnie (Kalisz pozostał po stronie Królestwa Polskiego w zaborze rosyjskim), później granica biegła przez Kujawy, które także przedzielono granicą – wschodnie Kujawy znalazły się w zaborze rosyjskim, a zachodnie Kujawy w zaborze pruskim, w dalszym etapie granica biegła między ziemią dobrzyńską (po stronie rosyjskiej) a ziemią chełmińską (po stronie niemieckiej), następnie biegła między Mazowszem (po stronie rosyjskiej) a Mazurami (po stronie niemieckiej), a później między Podlasiem, Suwalszczyzną (oba po stronie rosyjskiej) a Mazurami (po stronie niemieckiej). Zabór pruski wraz z resztą Królestwa Prus i Wielkim Księstwem Poznańskim stało się suwerennym członkiem konfederacji II Rzeszy[potrzebny przypis].

Po I wojnie światowej nowo utworzona II Rzeczpospolita uzyskała od Niemiec[potrzebny przypis]:

Polska uzyskała wówczas także terytoria Rzeszy Niemieckiej, które nie należały do I Rzeczypospolitej przed rozbiorami:

Okres napoleoński i jego skutkiEdytuj

Wkroczenie wojsk napoleońskich na ziemie polskie doprowadziło w Wielkopolsce do wybuchu powstania skierowanego przeciw Prusakom. Osiągnięciem Polaków było utworzenie z części ziem zaboru pruskiego państwa o nazwie Księstwa Warszawskiego. Wkrótce potem upadek Napoleona, a następnie decyzje kongresu wiedeńskiego przywracające w Europie porządek sprzed czasów napoleońskich, doprowadziły do powstania Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Jego powierzchnia liczyła około 29 tysięcy km. Obszar ten zamieszkiwało 776 tysięcy mieszkańców. Wielki książę poznański, Fryderyk Wilhelm III, wydał dekret mówiący o równouprawnieniu ludności polskiej i niemieckiej w dostępie do urzędów i używaniu języka polskiego w szkołach, sądach i administracji[potrzebny przypis]. Namiestnikiem Wielkiego Księstwa był Polak – książę Antoni Henryk Radziwiłł, ożeniony z księżniczką pruską. W 1823 roku rząd pruski wydał rozporządzenie dotyczące przeprowadzenia reformy uwłaszczeniowej nadającej chłopom Poznańskiego ziemię. Prusy i Rosja zawarły 3 maja 1815 roku traktat specjalny, który głosił min., że Polacy, poddani obu stron kontrahujących, otrzymają instytucje, zapewniające zachowanie ich narodowości podług form ustroju politycznego, jaki im nadać każdy z rządów uzna za stosowne[2].

Po upadku powstania listopadowegoEdytuj

Po upadku powstania listopadowego, swobody jakimi dotychczas cieszyli się Polacy w tym zaborze, zaczęto systematycznie ograniczać. Na miejsce polskiego namiestnika powołano prusaka, Eduarda Flottwella, któremu nadano tytuł naczelnego prezesa Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Rozpoczął się proces usuwania języka polskiego z instytucji publicznych, oraz unifikacji językowej królestwa. Polakom odebrano wiele majątków, oskarżając ich o współpracę z powstańcami, przekazując je w ręce Prusaków. Od 1832 roku w urzędach zaczął obowiązywać język niemiecki. W roku 1840 Flottwell został odwołany przez nowego króla pruskiego, Fryderyka Wilhelma IV. Nastąpiła pewna zmiana kursu polityki wobec osób polskojęzycznych[potrzebny przypis].

Walka z zaborcą przebiegała na wielu płaszczyznach i przybierała rozmaite formy – od kultywowania narodowych zwyczajów i pieczołowitej ochrony dóbr kultury poprzez organizowanie tajnego nauczania w języku polskim aż po starcia zbrojne. Klęska powstania listopadowego spowodowała, iż bogate warstwy społeczeństwa chwilowo porzuciły myśl o walce powstańczej. Przedstawiciele inteligencji i ziemiaństwa szczególny nacisk położyli na podniesienie poziomu gospodarczego i kulturalnego kraju. W II połowie XIX wieku działalność tę zaczęto określać mianem pracy organicznej. Rozwijała się ona zwłaszcza w regionie poznańskiem. Rezultatem współpracy ziemiaństwa z mieszczaństwem było np. zorganizowanie przez ziemianina – Gustawa Potworowskiego – Kasyna w Gostyniu, które pracowało nad podniesieniem poziomu kultury, gospodarki i oświaty polskiej. Karol Marcinkowski założył Towarzystwo Naukowej Pomocy dla Młodzieży Wielkiego Księstwa Poznańskiego (1841), zajmujące się zbieraniem pieniędzy, z których fundowano stypendia dla kształcącej się polskiej młodzieży. W tym samym roku wybudowano w Poznaniu „Bazar”, mieszczący hotel, kasyno, sklepy i warsztaty rzemieślnicze. Pracy organicznej patronował również Hipolit Cegielski – polonista, nauczyciel gimnazjalny, a następnie twórca fabryki narzędzi i maszyn rolniczych (1846).

Wiosna LudówEdytuj

W 1848 roku na teren zaboru pruskiego zaczęły przenikać ruchy rewolucyjne, powodujące wybuch walk w Europie. Określa się je mianem Wiosny Ludów. Ich przywódcą w Wielkim Księstwie Poznańskim został Ludwik Mierosławski. Przybył on do Poznania po wypuszczeniu z więzienia berlińskiego. Jego obecność wywołała ogromny wpływ na tutejszą ludność, która zaczęła siłą usuwać urzędników pruskich ze stanowisk. W trakcie negocjacji Prusacy obiecali Księstwu autonomię. Gdy nie dotrzymali przyrzeczenia, doszło do wybuchu walk. Toczyły się one pod Książem Wielkopolskim, gdzie oddziały polskie poniosły klęskę. Zwycięskie bitwy miały miejsce m.in. pod Miłosławiem oraz we wsi Sokołowo, niedaleko Wrześni. Później jednak oficerowie powstańczy, nie wierząc w możliwość ostatecznego zwycięstwa, zaczęli opuszczać szeregi. 9 maja Mierosławski zrzekł się dowództwa, a następnie podpisano akt kapitulacji. Ostatecznie po upadku powstania z roku 1848 zlikwidowano Wielkie Księstwo Poznańskie, a jego tereny przemianowano na Prowincję Poznańską stając się jedną z pruskich (a później niemieckich) prowincji bez żadnej autonomii[3].

GermanizacjaEdytuj

Pruska polityka germanizacji językowej ludności polskojęzycznej rozpoczęła się jeszcze na długo przed rozbiorami I Rzeczypospolitej, nasilając się od zajęcia w 1740 roku przez króla pruskiego Fryderyka II Wielkiego niemal całości obszaru ziem Górnego Śląska (odbicie z rąk monarchii Habsburgów podczas wojny o charakterze walk katolików przeciw protestantom[potrzebny przypis]). W momencie wkraczania wojsk pruskich na te tereny przeważała na nich znacząco ludność polskojęzyczna, świadczą o tym chociażby zapiski urzędników pruskich, którzy notowali panujące ówcześnie na tym obszarze warunki językowo-obyczajowe. Już w 1744 roku zaprowadzono na terenie Śląska nakaz stosowania języka niemieckiego w sądownictwie. W 1754 roku wprowadzono zakaz zatrudniania w szkołach nauczycieli bez znajomości urzędowego języka niemieckiego, a w 1763 powszechny obowiązek nauczania tego języka we wszystkich szkołach podstawowych, rok później zwolniono wszystkich nauczycieli, którzy nie rozumieli mowy niemieckiej. Ważną rolę w germanizacji Górnego Śląska odegrała także akcja osadnicza, tak zwana kolonizacja fryderycjańska. Germanizacja językowa nie ustała po dokonaniu rozbiorów I RP. W 1810 roku wydano nakaz używania języka niemieckiego na nabożeństwach odprawianych w kościołach ewangelickich[4][5].

W 1876 roku wycofano ostatecznie język polski z sądownictwa i urzędów na całym obszarze ziem zaboru pruskiego[potrzebny przypis].

W latach 1872–1874 prawie całkowicie wyrugowano język polski ze szkół. Nauczycieli nie znających niemieckiego usuwano, a na ich miejsce zatrudniano osoby niemieckojęzyczne, bądź dwujęzyczne[potrzebny przypis].

Konflikt z kościołemEdytuj

 
Nabytki ziemskie Komisji Kolonizacyjnej w latach 1886-1913.

Na ziemiach polskich zagarniętych przez Królestwo Prus, Kościół został całkowicie podporządkowany państwu, a klasztory skasowane. Nastąpiło to zgodnie z polityką sekularyzacji (czyli zmniejszeniu roli religii dla społeczeństwa) prowadzoną przez państwo pruskie wobec całej ludności. Główny nacisk został położony na odizolowanie Kościoła katolickiego od Stolicy Apostolskiej. Majątek kościelny został odebrany i przejęty przez zaborcę, a biskupi katoliccy zmuszeni do składania przysięgi na wierność królowi pruskiemu. Rząd pruski podjął na szeroką skalę akcję germanizacj językoweji i protestantyzacji ziem polskich, polegającą m.in. na sprowadzaniu z głębi Prus kolonistów niemieckojęzycznych różnego pochodzenia, w większości protestantów, i osiedlaniu ich na anektowanych terenach Rzeczypospolitej w Wielkopolsce i Pomorzu[6]. Zajścia te jednoczyły Polaków mieszkających w Wielkopolsce i na Pomorzu, ale także i na Górnym Śląsku.

Także późniejsza sytuacja Wielkiego Księstwa Poznańskiego w II połowie XIX wieku była bardzo trudna. W 1867 roku zostało ono włączone do Związku Północnoniemieckiego. Objęcie stanowiska kanclerza Rzeszy przez Ottona von Bismarcka spowodowało kolejne zaostrzenie polityki germanizacyjnej na polskich ziemiach. Skierowana ona była przeciw Kościołowi (tzw. Kulturkampf, czyli walka o czystość kultury II Rzeszy, rozpoczęta w 1871 roku na terenie całej konfederacji). Walka przeciw Kościołowi miała za zadanie osłabienie jego wpływu na społeczeństwo na terenie całej Rzeszy. Arcybiskup Mieczysław Ledóchowski starał się nie dopuścić do pogorszenia stosunków z władzami niemieckimi. Na skutek prześladowań duchowieństwa doszło jednak do konfliktu. Ledóchowskiego uwięziono (1874), ponieważ sprzeciwił się ustawie z 1873 roku uzależniającej Kościół od państwa. W 1885 roku rozpoczęto tzw. rugi pruskie, zarządzenia polecające opuszczenie wschodnich prowincji państwa wszystkim osobom, nie posiadającym obywatelstwa niemieckiego. Dotknęły one około 26 tys. ludzi, przede wszystkim robotników i rzemieślników kontraktowych. W 1886 roku rząd pruski utworzył Komisję Kolonizacyjną, która zajęła się wykupywaniem ziemi z rąk obywateli polskojęzycznych i osiedlaniem na niej osób niemieckojęzycznych różnego pochodzenia. Proces germanizacji jeszcze się nasilił. Powołano do życia Towarzystwo dla Popierania Niemczyzny na Kresach Wschodnich (1894). Pod koniec XIX wieku zmieniło ono nazwę na Niemiecki Związek Kresów Wschodnich. Popularnie określany był Hakatą – od pierwszych liter nazwisk jego założycieli: Hansemanna, Kennemanna i Tidemanna. Zadaniem związku było ograniczanie języka polskiego na terenach zaboru pruskiego, oraz krytyka jego użytkowników. Działalność Hakaty cieszyła się poparciem nowego kanclerza Rzeszy – Bernharda von Bülowa. W skład tej organizacji wchodziło ponad 25% mieszkańców Wielkopolski[potrzebny przypis].

Reakcje na germanizacjęEdytuj

Po upadku powstania w Wielkopolsce i po klęsce styczniowej 1864 roku odżyły hasła organicznikowskie. Okres ten, przeciwstawiający romantyzmowi kult pracy i wiarę w zdobycze nauki, charakteryzujący się nasileniem dążeń do gospodarczej i kulturalnej odbudowy kraju, nazywamy pozytywizmem.

Podtrzymując tradycję zapoczątkowana przez Karola Marcinkowskiego, angażowano siły w rozwój gospodarki i oświaty Wielkiego Księstwa. Programem „pracy u podstaw” objęto chłopów i zawiązano w Piasecznie koło Gniewa pierwsze w Polsce Towarzystwo Rolnicze. Wśród ludności miast powstawały spółki zarobkowe udzielające pożyczek. W 1871 roku utworzono też Związek Spółek Rolniczych, na którego czele stanął ksiądz Piotr Wawrzyniak.

Funkcjonowało Towarzystwo Pomocy Naukowej. Przez długie lata kierował nim Hipolit Cegielski. W 1872 roku w Poznaniu rozpoczęło swoją działalność Towarzystwo Oświaty Ludowej, mające za zadanie zakładanie bibliotek na wsiach. Gdy władze pruskie rozwiązały tę organizację, pojawiła się ona ponownie w 1880 roku – tym razem pod nazwą Towarzystwa Czytelni Ludowych.

Władze zaborcze wydały ustawy skierowane przeciwko zakładaniu przez osoby deklarujące język polski nowych gospodarstw oraz zakazały używania języka polskiego na zebraniach. Osoby te stawiały opór zaborcy, czego przykładem jest strajk szkolny we Wrześni w 1901 roku. Powodem jego ogłoszenia była zmiana języka polskiego na niemiecki na lekcjach religii. W historiografii polskiej zapisała się postać Michała Drzymały, któremu władze pruskie nie pozwoliły wybudować domu (1904). Nabył on ziemię we wsi Podgradowice i zamieszkał w wozie cyrkowym. Władze zaborcze „ze względów bezpieczeństwa” kazały mu usunąć wóz, ale dzięki składkom ludzi zakupiono nowy. Po pięciu latach Prusacy zmusili Drzymałę do opuszczenia także i tego lokum. Osiedlił się wówczas w ziemiance. Jego postawa stała się symbolem walki z germanizacją.

Pojęcie „zaboru pruskiego”Edytuj

Osobny artykuł: Kresy Zachodnie.

Pojęcie zabór pruski nie obejmuje obszaru Górnego Śląska i innych ziem, które przed rozbiorami nie znajdowały się w granicach dawnej I Rzeczypospolitej, a po odzyskaniu niepodległości przez Polskę znalazły się w jej granicach. Sytuacja na Górnym Śląsku jest często omawiana łącznie z sytuacją w zaborze pruskim, ze względu na liczną obecność osób polskojęzycznych i osób w różny sposób identyfikujących się z Polską, oraz na istnienie polskich organizacji niepodległościowych, działających na na terenie Górnego Śląska (działaczami byli np. Wojciech Korfanty, Karol Miarka, Józef Lompa, Juliusz Ligoń, Jan Ligoń i wiele innych osób), co po odzyskaniu niepodległości przez Polskę skutkowało powstaniami śląskimi, plebiscytem i ostatecznie przyłączeniem do państwa polskiego. Już w XIX wieku dla Polaków mieszkających na Górnym Śląsku wydawano polskojęzyczne gazety, tak jak m.in. w Wielkopolsce czy na Pomorzu. Mimo że znaczna część Śląska nie zintegrowała się na stałe z państwem polskim po rozbiciu dzielnicowym, jakie nastąpiło po śmierci Bolesława Krzywoustego w 1138 roku, a państwo polskie formalnie zrzekło się praw do Górnego Śląska (a dokładniej do ówczesnych księstw śląskich) w XIV wieku za czasów panowania króla Kazimierza Wielkiego, ludność polska na tym obszarze zawsze stanowiła przeważający element etniczny, a sam Śląsk do XIV wieku opisywany był przez kronikarzy jako część Polski[5]. Osobną kwestią był Dolny Śląsk, Warmia i Mazury, ziemia lubuska czy Pomorze Zachodnie, które prócz wyjątków (Zagłębie Miedziowe, Szczecin), były zamieszkiwane niemal wyłącznie przez ludność o korzeniach polskich (prócz części Prus, gdzie istnieli potomkowie bałtów)[potrzebny przypis], to jednak zdecydowana większość mówiła po niemiecku, zaś ruchy niepodległościowe oceniały etniczność wyłącznie po języku. Regiony te nie były elementem zaborów, lecz ich bezpośrednim sprawcą i agresorem[potrzebny przypis].

Poziom rozwoju na terenie zaboru pruskiego w porównaniu do innych zaborówEdytuj

Tereny dawnego zaboru pruskiego charakteryzowały się zdecydowanie większym poziomem rozwoju gospodarczego i szkolnego niż obszar zaboru austriackiego i rosyjskiego. Przemysł i rolnictwo były o wiele bardziej rozwinięte, a odsetek analfabetów był niższy. I tak oto na ziemiach, które przed 1914 należały do Cesarstwa Niemieckiego, a w latach 1918–1921 znalazły się w granicach odrodzonej Polski można zauważyć, że były zdecydowanie lepiej rozwinięte niż ziemie, które przed 1914 należały do Imperium Rosyjskiego i Austro-Węgier. Tereny Wielkopolski, Górnego Śląska i Pomorza Gdańskiego (w tym ziem chełmińskiej) oraz zachodnich Kujaw miały wysoko rozwinięte rolnictwo czy przemysł, a poziom analfabetów nie przekraczał kilku procent. I choć na niektórych terenach dawnego zaboru rosyjskiego znajdowały się dość dobrze rozwinięte miejsca związane z rolnictwem i przemysłem, m.in. rolnictwo na wschodnich Kujawach, Lubelszczyźnie, Wołyniu, w przemysłowych okręgach łódzkim, warszawskim, białostockim czy staropolskim (okolice Kielc i Radomia), to nie było to aż na taką dużą skalę jak na terenach, które należały do Niemiec przed 1914, bo pozostała część terenów należących przed 1914 do Rosji była słabo rozwinięta i dość powszechny był analfabetyzm przez brak obowiązek szkolnictwa w zaborze rosyjskim, zaś rolnictwo w zaborze rosyjskim było związane raczej z miejscami, gdzie występowały gleby dobrej jakości, a tereny wiejskie były biedne mimo miejsc z rolnictwem z przemysłem. Teren zaboru austriackiego (Galicji) był jeszcze gorszy dla rolnictwa ze względu na wyżynno-rolnicze tereny i występował tylko przemysł naftowy, jedynie w zaborze austriackim analfabetyzm był niższy niż na terenie zaboru rosyjskiego ze względu na obowiązek szkolny. Dodatkowo na terenach należących do Niemiec przed 1914 rokiem na terenach wiejskich zdecydowanie domy murowane, w przeciwieństwie do terenów należących przed 1914 do Rosji i Austro-Węgier, gdzie dominowały domy drewniane na terenach wiejskich. Oświetlenie i elektryfikacja miast w zaborze pruskim były także lepsze niż w pozostałych, duży większy procent mieszkań i domostw miał dostęp do kanalizacji i bieżącej wody[7]. Pod względem rozwoju polskości i języka polskiego najlepsza sytuacja była w zaborze austriackim, zaś pod względem rozwoju gospodarczego w pruskim[7].

Największe miasta w zaborze pruskimEdytuj

 
Gdańsk, pocz. XX w.
 
Poznań, pocz. XX w.

Lista największych miast zaboru pruskiego w 1910 roku, oraz ich późniejsza przynależność państwowa:

miasto populacja prowincja województwo
(w 1771)
rok przyłączenia
do Prus
1930 2017
1. Gdańsk 170 337[8]   Prusy Zachodnie   pomorskie 1793, 1814[a]    
2. Poznań 156 696[9]   Poznańska   poznańskie 1793, 1815[b]    
3. Elbląg 58 636[10]   Prusy Zachodnie   malborskie 1772    
4. Bydgoszcz 57 696[11]   Poznańska   inowrocławskie 1772, 1815[b]    
5. Toruń 46 227[12]   Prusy Zachodnie   chełmińskie 1793, 1815[b]    
6. Grudziądz 40 325[13]   Prusy Zachodnie   chełmińskie 1772    
7. Olsztyn 33 077[14]   Prusy Wschodnie   Ks. warmińskie 1772    
8. Gniezno 26 900[15]   Poznańska   gnieźnieńskie 1793, 1815[b]    
9. Piła 26 126[16]   Poznańska   poznańskie 1772, 1815[b]    
10. Inowrocław 25 604[17]   Poznańska   inowrocławskie 1772, 1815[b]    
11. Leszno 17 156[18]   Poznańska   poznańskie 1793, 1815[b]    
12. Tczew 16 894[19]   Prusy Zachodnie   pomorskie 1772    
13. Sopot 15 015[20]   Prusy Zachodnie   pomorskie 1772    
14. Ostrów Wielkopolski 14 770[21]   Poznańska   kaliskie 1793, 1815[b]    
15. Braniewo 13 691[14]   Prusy Wschodnie   Ks. warmińskie 1772    
16. Malbork 13 095[22]   Prusy Zachodnie   malborskie 1772    
17. Krotoszyn 13 065[23]   Poznańska   kaliskie 1793, 1815[b]    
18. Chełmno 11 718[24]   Prusy Zachodnie   chełmińskie 1793, 1815[b]    
19. Starogard Gdański 10 419[25]   Prusy Zachodnie   pomorskie 1772    

Zobacz teżEdytuj

UwagiEdytuj

  1. Ponownie, po przejściu do Wolnego Miasta Gdańska w 1807 r.
  2. a b c d e f g h i j Ponownie, po przejściu do Księstwa Warszawskiego w 1807 r.

PrzypisyEdytuj

  1. Marian Kukiel: Dzieje Polski porozbiorowe (1795–1921). Londyn: Wydawnictwo „Puls”, 1993, s. 46. ISBN 1-85917-009-9.
  2. Ludwik Żychliński, Historya sejmów Wlk. KS. Poznańskiego do r. 1847, t. I, Poznań 1867, s. 7.
  3. Wielkopolska Historycznie, WielkopolskaHistorycznie.pl, 20 października 2021 [dostęp 2022-12-27] (pol.).
  4. Jan Drabina, Górny Śląsk, Wrocław 2002, s. 111–112.
  5. a b Dorota Borowicz, Mapy narodowościowe Górnego Śląska od połowy XIX wieku do II wojny światowej, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2004, s. 31, 34, 36, 40–41, ISBN 83-229-2569-7, OCLC 69318732.
  6. Florentyna Rzemieniuk, Unici Polscy 1596-1946, Siedlce 1998, s. 31–32.
  7. a b Adam Talarowski: O różnicach między zaborami, teologiapolityczna.pl [dostęp 2022-12-27] (pol.).
  8. Informationsseite – DENIC eG, www.verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2017-12-25] (niem.).
  9. Maria Trzeciakowska, Lech Trzeciakowski, W dziewiętnastowiecznym Poznaniu. Życie codzienne miasta 1815-1914, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1982, ISBN 83-210-0316-8, OCLC 69482194.
  10. Stadt und Landkreis Elbing. Deutsche Verwaltungsgeschichte. [dostęp 2013-12-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-01-16)].
  11. Stadt- und Landkreis Bromberg. Deutsche Verwaltungsgeschichte. [dostęp 2013-12-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-01-11)].
  12. Informationsseite – DENIC eG, www.verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2013-07-01] (niem.).
  13. Grudziądz – demografia. Wirtualny Sztetl. [dostęp 2013-05-28].
  14. a b Deutsches Städtebuch, Band I, Stuttgart 1939.
  15. Gniezno – demografia. Wirtualny Sztetl. [dostęp 2013-12-18].
  16. Geschichte der Stadt Schneidemühl, K. Boese.
  17. Inowrocław – demografia. Wirtualny Sztetl. [dostęp 2013-12-20].
  18. Statystyczne Vademecum Samorządowca 2016. Urząd Statystyczny w Poznaniu. [dostęp 2014-01-05].
  19. Tczew – demografia. Wirtualny Sztetl. [dostęp 2013-12-17].
  20. A. Jelonek, Ludność miast i osiedli typu miejskiego na ziemiach Polski od 1810 do 1960, „Dokumentacja Geograficzna”, zeszyt 3/4, Warszawa: Instytut Geografii Polskiej Akademii Nauk, 1967, tabela, s. 47 (s. 87 dokumentu PDF) [dostęp 2021-01-27].
  21. Ostrów Wielkopolski – demografia. Wirtualny Sztetl. [dostęp 2013-12-20].
  22. Malbork w liczbach, Polska w liczbach [dostęp 2016-04-17] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  23. Krotoschin/Krotoszyn (Fürstentum). Carl von Ossietzky Universität Oldenburg.
  24. Königlich Preußisches Statistisches Landesamt: Gemeindelexikon der Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln. Auf Grund der Volkszählung vom 1. Dezember 1910 und anderer amtlicher Quellen. Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, S. 6–7, Ziffer 1: Culm.
  25. Starogard Gdański – demografia. Wirtualny Sztetl. [dostęp 2013-12-19].

BibliografiaEdytuj