Polska w okresie rozbicia dzielnicowego

okres w historii Polski trwający po śmierci Bolesława Krzywoustego w 1138 roku do koronacji Władysława Łokietka w 1320 roku

Polska w okresie rozbicia dzielnicowego (inaczej Polska w okresie rozdrobnienia feudalnego) – okres w historii Polski trwający po śmierci Bolesława Krzywoustego w 1138 roku do koronacji Władysława Łokietka w 1320 roku.

Księstwo Polskie
(1138–1295, 1296–1300 i 1306–1320)
Królestwo Polskie
(1295–1296 i 1300–1306)
Ducatus Poloniae
Regnum Poloniae
1138–1320
Herb
Herb
Język urzędowy

łacina, polski

Stolica

Kraków (1138–1295), (1296–1320)
Poznań (1295–1296)

Ustrój polityczny

monarchia

Typ państwa

księstwo/królestwo

Pierwszy władca

Władysław II Wygnaniec

Ostatni władca

Władysław I Łokietek

Waluta

denar polski
kwartnik
grosz praski[a]

Podzielenie Polski zgodnie z Ustawą sukcesyjną po śmierci Bolesława Krzywoustego pomiędzy jego synów

1138

Koronacja Władysława Łokietka na króla Polski

1320

Religia dominująca

katolicyzm

Mapa
Podział ziem Bolesława III Krzywoustego:

     Dzielnica senioralna (wschodnia Wielkopolska, Małopolska, zachodnie Kujawy, ziemia wieluńska)

     Ziemia Władysława II (Księstwo śląskie)

     Ziemia Bolesława IV (Księstwo mazowieckie obejmujące Mazowsze, wschodnie Kujawy)

     Ziemie Mieszka III (Księstwo wielkopolskie (zachodnia Wielkopolska))

     Ziemie Henryka (Księstwo sandomierskie)

     Oprawa wdowia Salomei (prowincja / księstwo łęczyckie obejmujące ziemię łęczycką, ziemię sieradzką i trzy kasztelanie zapilickie / nadpilickie)

     Lenno Polski pod kontrolą princepsa (księstwo pomorskie)

Polska za czasów Kazimierza II Sprawiedliwego
Monarchia Henryków Śląskich 1201–1241
Kościół w Polsce w XII–XIII wieku
Polska w okresie 1275–1300
Polska w latach 1304–1333
Ekspansja niemczyzny w średniowieczu na ziemiach wschodnich (t.j. Austria, Połabie, Sudety i Prusy), w tym polskich (t.j. Śląsk, Ziemia lubuska, Pomorze, Małopolska i Wielkopolska) w latach:

     w 700 r.

     do ok. 1100 r.

     do ok. 1200 r.

     do ok. 1250 r.

     do ok. 1300 r.

     do ok. 1400 r.


     granice Państwa wschodniofrankijskiego w 843 roku

     granice Księstwa Polskiego w 1005 roku

     granice Księstwa Polskiego w 1138 roku

     granice I Rzeszy w ok. XIII wieku

Cechą charakterystyczną tego okresu jest postępujące rozdrobnienie państwa polskiego na coraz mniejsze w znacznej mierze niezależne władztwa terytorialne. Proces ten był związany z rozrastaniem się dynastii Piastów, której każdy członek, zgodnie z polskim prawem zwyczajowym, miał prawo do posiadania części ojcowizny. Podobne procesy zachodziły w dziejach państwa piastowskiego już wcześniej, jednak zwykle udawało się je w miarę szybko zahamować.

Geneza edytuj

Na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego Księstwo Polskie zostało podzielone na dzielnice. Seniorem sprawującym władzę zwierzchnią został najstarszy syn Władysław II Wygnaniec, który otrzymał Śląsk i Ziemię lubuską. Mazowsze przypadło Bolesławowi IV Kędzierzawemu, a zachodnia Wielkopolska Mieszkowi III Staremu. Po śmierci Krzywoustego ziemię sandomierską wydzielono Henrykowi Sandomierskiemu, a wdowie Salomei jako oprawę wdowią ziemię łęczycko-sieradzką.

Książę senior miał sprawować władzę w dzielnicy senioralnej, w skład której wchodziła ziemia krakowska, ziemia sandomierska, ziemia kaliska, ziemia łęczycko-sieradzka i Pomorze Gdańskie (ciągnący się południkowo na osi KrakówKaliszGnieznoGdańsk pas ziem, który łączył pozostałe dzielnice).

Przebieg rozbicia edytuj

Po śmierci Salomei Władysław II zwany Wygnańcem zajął jej dzielnicę wbrew woli braci. W wyniku wojny między nim i jego braćmi, Władysław II uciekł z kraju w 1146 roku i udał się do Niemiec prosić o pomoc cesarza. Dzielnicę senioralną objął Bolesław Kędzierzawy – w ten sposób to on stał się seniorem. Bolesław nie potrafił utrzymać suwerenności państwa i w wyniku wyprawy cesarskiej w 1157 roku musiał złożyć hołd cesarzowi Fryderykowi Barbarossie. Oddał państwo w lenno oraz zgodził się, aby po śmierci Władysława II Wygnańca jego synowie (Bolesław Wysoki, Mieszko Plątonogi) mogli powrócić do jego dzielnicy dziedzicznej – Śląska.

W roku 1173, po śmierci Bolesława Kędzierzawego, jego rolę jako seniora, księcia oraz pana Krakowa przejął trzeci syn Bolesława Krzywoustego – Mieszko Stary. Po czterech latach ponownie doszło do walki o tron. Mieszko został wygnany, a Kraków opanowany przez najmłodszego z braci, pogrobowca Bolesława III Krzywoustego: Kazimierza II Sprawiedliwego, co oznaczało złamanie zasady senioratu (władza zwierzchnia dla najstarszego z rodu). Kazimierz, w przeciwieństwie do Mieszka, nie próbował przeciwstawiać się możnowładztwu i Kościołowi.

Po śmierci Kazimierza w Krakowie rządził jego syn Leszek Biały. Wraz z jego śmiercią w Gąsawie w 1227 roku ostatecznie zanikła władza centralna (pryncypat). Stopniowo postępowało rozdrobnienie ziem Polski, powiązane z umacnianiem się separatyzmu księstw dzielnicowych. Nie istniały żadne ponaddzielnicowe urzędy ani prawa. Około połowy XIII wieku Polska składała się z kilkunastu księstw, bez żadnej władzy centralnej. Okres dzielnicowy był okresem walk wewnętrznych pomiędzy rywalizującymi książętami – o władzę i o terytorium.

Krótka charakterystyka okresu edytuj

W tym okresie kraj znalazł się w obliczu silnych zagrożeń zewnętrznych, rozbicie oznaczało osłabienie militarne. Wzmógł się napór książąt i margrabiów niemieckich na ziemie zachodnie oraz czeskich na Śląsk. Pomorze Zachodnie i Wielkopolska znalazły się w strefie ekspansji Marchii Brandenburskiej.

Okres dzielnicowy był czasem intensywnego rozwoju gospodarczego i istotnych przemian społecznych. W rolnictwie upowszechnił się system trójpolówki, używanie ugoru jako pastwiska. Zaczęto używać nowocześniejszych narzędzi rolniczych. Stworzono immunitety – zwolnienia dóbr od danin i posług, co zmieniało sytuację wolnych chłopów. Lokowano miasta na prawie niemieckim, skodyfikowano także inne normy osadnicze (prawo polskie, średzkie). Wykształciły się nowe lokalne władze wiejskie oraz reguły feudalnych.

Rozbicie dzielnicowe było charakterystyczne dla przemian ustroju feudalnego. Dochodziło do niego w poszczególnych krajach w różnych okresach ze względu na zróżnicowanie w przebiegu procesów zmian społeczno-gospodarczych.

W czasie rozbicia mimo podziału władzy istniał motyw grupujący wobec ziem dawnej domeny królewskiej, podobny w pewnym aspekcie do współczesnych idei „narodowości” (w późniejszych czasach identyfikowany jako „świadomość” narodowa) – określenie gens polonica – pojawia się u autorów miejscowych i obcych. Motyw odrębnego i jednolitego bytu poza np. pokrewieństwem językowym podtrzywała min. jedność organizacji kościelnej na zmieniać królestwa[1]. Funkcjonowało również w czasie rozbicia określenie Regnum Poloniae.

Skutki rozbicia dzielnicowego edytuj

Rozbicie dzielnicowe de facto poskutkowało przekształceniem Polski w luźną konfederację księstw, które łączyła jedynie wspólna głowa państwa oraz (w teorii) polityka zagraniczna. Po wygaśnięciu zasady pryncypatu „konfederacja” przekształciła się w kilkadziesiąt całkowicie niezależnych państewek.

Długi okres trwania rozbicia dzielnicowego przyczynił się do rozbudzenia partykularyzmów regionalnych, wzrostu znaczenia możnowładztwa oraz wyższego duchowieństwa. Brak silnego ośrodka decyzyjnego potrafiącego skupić w swych rękach siły całego królestwa, a także częsty brak współpracy między poszczególnymi książętami nie tylko zahamowania wszelkich ambicji ekspansjonistycznych, lecz także utraty, lub przejście pod zwierchność innych władców dużej części zachodnich terytoriów tytularnych dawnego królestwa (zob. Kresy Zachodnie).

Utrata ziem zachodnich edytuj

W okresie rozbicia dzielnicowego usamodzielniły się księstwa pomorskie, zachodnie w XIV wieku uległo wpływom margrabiów brandenburskich oraz cesarskich, a gdańskie w 1308 roku zostało wchłonięte przez państwo krzyżackie. Wcześniej Krzyżacy dzięki bulli papieskiej Grzegorza IX uzyskali w 1234 roku ziemie chełmińską. W 1250 roku Brandenburgia zajęła ziemię lubuską, a w późniejszych latach opanowała ziemie wzdłuż dolnej Warty, Noteci, Drawy i Gwdy; oddzielając Pomorze Zachodnie od Wielkopolski i organizując na tych terenach na przełomie XIV/XV wieku Nową Marchię[2]. W latach 1327–1331 większość władców księstw śląskich złożyła hołd lenny czeskiemu królowi Janowi Luksemburskiemu. Ostatecznie cały obszar pierwotnego piastowskiego śląska znalazł się dużej mierze w krąg zależności od Królestwa Czeskiego (później od Korony Czeskiej) na mocy Układu w Trenczynie w 1335 roku.

Zarówno Brandenburgia, Czechy jak i Państwo Krzyżackie wchodziły w skład Świętego Cesarstwa Rzymskiego, więc terytoria zajmowane przez te państwa z automatu stawały się częścią Rzeszy, na których z czasem zaczęła dominować ludność niemieckojęzyczna wskutek tzw. Ostsiedlung. Większość ziem zachodnich, takich jak Ziemia lubuska, Pomorze Zachodnie czy Dolny Śląsk, nie powróciły do Polski po zjednoczeniu monarchii piastowskiej, pozostawały integralną częścią Rzeszy Niemieckiej aż do 1945 roku, kiedy na Konferencji poczdamskiej, w ramach rekompensaty za utracone ziemie wschodnie na rzecz ZSRR, zostały przyznane Polsce (zob. Ziemie Odzyskane).

Książęta i królowie polscy w okresie rozbicia dzielnicowego edytuj

Niżej wymienieni książęta sięgnęli po władzę w Krakowie. Od 1138 roku do 1227 tron w Krakowie był związany z władzą zwierzchnią w Polsce.

Portret Imię Data panowania Dynastia
  Władysław II Wygnaniec 1138–1146 Piastowie
  Bolesław IV Kędzierzawy 1146–1173 Piastowie
  Mieszko III Stary 1173–1177 Piastowie
  Kazimierz II Sprawiedliwy 1177–1191 Piastowie
  Mieszko III Stary 1191 Piastowie
  Kazimierz II Sprawiedliwy 1191–1194 Piastowie
  Leszek Biały 1194–1195 Piastowie
  Mieszko III Stary 1195 Piastowie
  Leszek Biały 1195–1199 Piastowie
  Mieszko III Stary 1199–1202 Piastowie
  Władysław III Laskonogi 1202 lub 1202–1206 Piastowie
  Leszek Biały 1202 (1206) –1210 Piastowie
  Mieszko IV Plątonogi 1210–1211 Piastowie
  Leszek Biały 1211–1227 Piastowie
  Władysław III Laskonogi 1227–1228 Piastowie
  Henryk I Brodaty 1228–1229 Piastowie
  Konrad I Mazowiecki 1229–1230 Piastowie
  Władysław III Laskonogi 1230 Piastowie
  Konrad I Mazowiecki 1230–1232 Piastowie
  Henryk I Brodaty 1232–1238 Piastowie
  Henryk II Pobożny 1238–1241 Piastowie
  Bolesław II Rogatka 1241 Piastowie
  Konrad I Mazowiecki 1241–1243 Piastowie
  Bolesław V Wstydliwy 1243–1279 Piastowie
  Leszek Czarny 1279–1288 Piastowie
  Henryk IV Prawy 1288–1290 Piastowie
  Przemysł II 1290–1291 Piastowie
  Władysław I Łokietek 1291 Piastowie
  Wacław II 1291–1305 Przemyślidzi
  Przemysł II 1295–1296[b] Piastowie
  Wacław III 1305–1306 Przemyślidzi
  Władysław I Łokietek 1306–1320 Piastowie

Listy książąt dzielnicowych na terenach polskich edytuj

Zobacz też edytuj

Uwagi edytuj

  1. w miastach i wsiach na prawie niemieckim (magdeburskim)
  2. Przemysł II koronował się na króla Polski w 1295, ale w skład ziem, którymi zarządzał wchodziły: Wielkopolska i Pomorze Gdańskie, w tym czasie bowiem księciem krakowskim był Wacław II (stąd 1291 – 1305, bez przerywania okresu panowania), który koronował się na króla Polski w 1300 r.

Przypisy edytuj

  1. Ewa Trzeciak, Hanna Cierlińska, Instytut Historii (Polska Akademia Nauk), Panorama dziejów Polski, Warszawa: Wyd. Interpress, 1983, s. 35, ISBN 83-223-1969-X, OCLC 19737244.
  2. Polska 1138-1320 [online], homo historicus, 5 maja 2013 [dostęp 2023-01-19] (pol.).

Bibliografia edytuj