Ziemia wieluńska

jednostka podziału terytorialnego w województwie sieradzkim (I Rzeczpospolita)

Ziemia wieluńska (łac. Terra Velumensis), początkowo ziemia rudzkaziemia Królestwa Polskiego ze stolicą w Wieluniu, suwerenna część województwa sieradzkiego; od końca XVIII wieku część Kaliskiego.

Herb ziemi wieluńskiej z 1410
Chorągiew ziemi wieluńskiej z bitwy pod Grunwaldem (1410)

HistoriaEdytuj

Powstała w miejscu należącej do Wielkopolski starej kasztelanii rudzkiej, która była wymieniona w bulli gnieźnieńskiej z 1136 roku. Kasztelania ta w okresie rozbicia dzielnicowego należała do dzielnicy senioralnej. Pod koniec XII wieku ziemię rudzką dostał książę Władysław Odonic, którego wypędził w 1217 roku jego stryj Władysław III Laskonogi. Po nim władali nią piastowscy książęta śląscy z dzielnicy opolskiej: Kazimierz I opolski, którego żona Wiola tytułowała się księżną rudzką, i Henryk I Brodaty. Ponownie przyłączył do Wielkopolski Ziemię rudzką książę Przemysł I. Pomiędzy 1259 – 1261 w czasach władania nią księcia kaliskiego Bolesława Pobożnego, Ziemia rudzka powiększyła się od strony południowej o Mykanów, Rybno, Kruszynę i Kłomnice. Po upadku grodu w Rudzie i zwiększeniu się gospodarczego znaczenia Wielunia, w 1281 roku przeniesiono siedzibę kasztelanii do Wielunia i odtąd w źródłach historycznych ziemia rudzka zastąpiona jest nową nazwą – ziemia wieluńska. W latach 1370–1391 w ziemi wieluńskiej i w pobliskiej Częstochowie rządy sprawował Władysław Opolczyk. W 1391 r. ziemię wieluńską przyłączył ostatecznie do Królestwa Polski król Władysław II Jagiełło; ze względu na skromne rozmiary oraz brak pełnej hierarchii urzędniczej otrzymała wówczas status ziemi, a ok. 1420 r. została włączona do województwa sieradzkiego[1].

Ziemia wieluńska rządziła się osobno, mając własnych urzędników ziemskich (począwszy od podkomorzego) i sądowych. Wybierała jednego senatora mniejszego, którym był kasztelan wieluński. Miała starostwa grodowe: wieluńskie i ostrzeszowskie, i niegrodowe: bolesławskie i grabowskie. Na własnych sejmikach odbywanych w Wieluniu obierano 2 posłów. Wojewoda sieradzki mianował podwojewodziego wieluńskiego i dowodził pospolitym ruszeniem tej ziemi.

Ziemia wieluńska miała własny herb w postaci baranka z chorągiewką i krzyżem, podczas gdy herb województwa przedstawiał pół orła czarnego w czerwonym polu i pół lwa czerwonego w żółtym polu, w koronie złotej, pokrywającej obie głowy. Jan Długosz o chorągwi sieradzkiej w bitwie pod Grunwaldem napisał następująco:

... w której jednej połowie znajdowało się pół orła białego na czerwonym polu, a w drugiej połowie pół płomienistego lwa na białym polu.

Herb ziemi wieluńskiej znajduje się na nagrobku Władysława II Jagiełły na Wawelu. Zlokalizowany jest na boku tumby, pod stopami postaci symbolizującej monarchę, na pamiątkę przyłączenia tej ziemi do Królestwa Polski.

Województwa łęczyckie i sieradzkie za swój mundur obywatelski przyjęły kontusz karmazynowy, wyłogi granatowe i żupan biały.

Spadkobiercą ziemi wieluńskiej są dzisiejsze powiaty: wieluński, ostrzeszowski, kępiński, wieruszowski oraz część oleskiego i pajęczańskiego.

W XVII wieku w ziemi wieluńskiej szlachta stanowiła 2,45% mieszkańców[2].

Miasta ziemi wieluńskiejEdytuj

W ziemi wieluńskiej leżą następujące miasta:

Lp. Miasto Liczba mieszkańców[3] Dawny powiat[4] Obecne województwo
1   Wieluń 21 892 wieluński   łódzkie
2   Ostrzeszów 13 964 ostrzeszowski   wielkopolskie
3   Kępno 13 889 ostrzeszowski   wielkopolskie
4   Wieruszów 8446 wieluński   łódzkie
5   Praszka 7515 wieluński   opolskie
6   Działoszyn 5746 wieluński   łódzkie
7   Lututów 2241 wieluński   łódzkie
8   Grabów nad Prosną 1912 ostrzeszowski   wielkopolskie
9   Mikstat 1812 ostrzeszowski   wielkopolskie

PrzypisyEdytuj

  1. Marek Koter, Historyczno-geograficzne podstawy oraz proces kształtowania się regionu łódzkiego., [w:] T. Marszał (red.), Miasto – region – gospodarka w badaniach geograficznych. W stulecie urodzin Profesora Ludwika Straszewicza, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2016, s. 131–161.
  2. Jolanta Choińska-Mika, Między społeczeństwem szlacheckim a władzą. Problemy komunikacji: społeczności lokalne – władza w epoce Jana Kazimierza, Warszawa 2002, s. 20.
  3. Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym (stan w dniu 31.12.2020) (pol.). stat.gov.pl, 30 kwietnia 2021. [dostęp 2021-07-22].
  4. Atlas historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku, t. 5: Województwo sieradzkie i województwo łęczyckie w drugiej połowie XVI wieku, cz. 2: Komentarz, indeksy, red. Stanisław Trawkowski, Wydawnictwo Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 1998, ​ISBN 83-86301-75-9​.

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj