Prusy (kraina historyczna)

region historyczny w Europie środkowej

Prusy (łac. Borussia, Prutenia, Prussia; niem. Preußen, Preußenland; prus. Prūsa), w historiografii Prusy właściwe, Prusy Wschodnie[1][2][3] lub dawniej Stare Prusy (niem. Altpreußen)[a]region historyczny położony nad Morzem Bałtyckim pomiędzy dolnym Niemnem a dolną Wisłą. Za czasów Prus Książęcych był w dużej mierze tożsamy z historycznym państwem o nazwie Prusy lecz ekspansja terytorialna państwa Hohenzollernów, ostatecznie doprowadziła do separacji pojęć.

Prusy
Prūsa, Borussia, Prutenia, Prussia
Państwa

 Polska
 Rosja
 Litwa

Ważniejsze miejscowości

Królewiec, Kłajpeda, Olsztyn, Elbląg

Położenie na mapie
Mapa Prus
Najstarszy opis ziem pruskich w duńskim kodeksie Liber Census Daniae (ok. 1210-1231 r.).
Pomorze i Prusy w XII wieku, rozgraniczała je dolna Wisła.
Prusy plemienne w XIII wieku.
Nowa Mapa Królestwa Prus Johna Carry’ego z 1799. Podział Prus na okręgi po rozbiorach Polski.
Mapa Prus z polskimi nazwami (lata 20. XX wieku).

Położenie edytuj

Region ten obecnie znajduje się w granicach 3 państw: Polski, w województwach: głównie w warmińsko-mazurskim oraz częściowo pomorskim i kujawsko-pomorskim (1 600 000 mieszk., 24 000 km²)[4], Rosji: cały obwód królewiecki (900 000 mieszk., 15 000 km²)[4] oraz częściowo Litwy (200 000 mieszk., 2000 km²)[4].

Podział na regiony edytuj

Prusy jako region historyczny dzieli się na mniejsze regiony. Część z nich sięga korzeniami plemion pruskich, a część z nich ma granice historyczne z czasów państwa krzyżackiego. Istnieją również regiony etnograficzne. Obszary homonimiczne w tych trzech podziałach nie zawsze się ze sobą pokrywają.

Terytoria plemion pruskich edytuj

Krainy historyczne edytuj

Regiony etnograficzne edytuj

Historia edytuj

W średniowieczu Prusy zasiedlone były przez lud Prusów i blisko spokrewnionych z nimi Jaćwingów.

W XIII wieku Prusy zostały podbite przez zakon krzyżacki, a w następnych stuleciach uległy przekształceniom etnicznym: mieszkańcy składali się z ludności napływowej z Niemiec, Polski i Litwy (także w małym stopniu Ślązacy, Czesi, Rusini, Holendrzy, Szwedzi, Duńczycy, Szwajcarzy, Francuzi, Salzburczycy i inni) oraz resztek zasymilowanych autochtonów. Język pruski przetrwał najdłużej do 1627 roku na Sambii[5].

Prusy dzieliły dzieje państwa zakonnego: w 1466 (pokój toruński) część zachodnią (Warmia i ziemia malborska) wcielono do Korony, a reszta (Prusy Zakonne, od 1525 Prusy Książęce) stała się jej lennem. W 1701 Fryderyk I uzyskał tytuł króla w Prusach.

W 1772 całość weszła w skład monarchii Hohenzollernów (prowincja Prusy Wschodnie i wschodnie powiaty prowincji Prusy Zachodnie). W 1923 Kłajpeda została przyłączona do Litwy, a w 1945 pozostałą część podzielono między Polskę a Rosję (wówczas republikę ZSRR).

Miasta edytuj

Do największych miast Prus (powyżej 20 tys. mieszkańców) należą:

Lp. Miasto Państwo Populacja Powierzchnia Jednostka administracyjna Terytorium plemienne Region historyczny Region etnograficzny
1.   Królewiec   493 256 224,7 km²   obwód królewiecki Sambia Prusy Dolne -
2.   Kłajpeda   172 272 110 km²   okręg kłajpedzki -[c] Prusy Dolne Litwa Pruska
3.   Olsztyn   170 622 88,33 km²   województwo warmińsko-mazurskie Galindia Warmia -
4.   Elbląg   117 952 79,82 km²   województwo warmińsko-mazurskie Pogezania Prusy Górne Powiśle
5.   Ełk   61 903 21,05 km²   województwo warmińsko-mazurskie Jaćwież Prusy Dolne Mazury
6.   Sowieck   38 963 44,4 km²   obwód królewiecki Skalowia Prusy Dolne Litwa Pruska
7.   Kwidzyn   38 179 21,54 km²   województwo pomorskie Pomezania Prusy Górne Powiśle
8.   Malbork   37 898 17,2 km²   województwo pomorskie Pomezania Prusy Górne Powiśle
9.   Czerniachowsk   35 398 58 km²   obwód królewiecki Nadrowia Prusy Dolne Litwa Pruska
10.   Bałtyjsk   33 658 49,1 km²   obwód królewiecki Sambia Prusy Dolne -
11.   Ostróda   33 216 14,15 km²   województwo warmińsko-mazurskie Ziemia Sasinów Prusy Górne Mazury
12.   Iława   33 128 21,88 km²   województwo warmińsko-mazurskie Pomezania Prusy Górne Powiśle
13.   Giżycko   29 642 13,72 km²   województwo warmińsko-mazurskie Galindia Prusy Dolne Mazury
14.   Gusiew   28 484 16,25 km²   obwód królewiecki Nadrowia Prusy Dolne Litwa Pruska
15.   Kętrzyn   27 629 10,35 km²   województwo warmińsko-mazurskie Barcja Prusy Dolne Mazury
16.   Bartoszyce   23 810 11,79 km²   województwo warmińsko-mazurskie Barcja Prusy Dolne -
17.   Szczytno   23 166 9,96 km²   województwo warmińsko-mazurskie Galindia Prusy Górne Mazury
18.   Swietłyj   21 441 24 km²   obwód królewiecki Sambia Prusy Dolne -
19.   Działdowo   21 370 11,47 km²   województwo warmińsko-mazurskie Ziemia Sasinów Prusy Górne Mazury
20.   Mrągowo   21 302 14,81 km²   województwo warmińsko-mazurskie Galindia Prusy Dolne Mazury

Zobacz też edytuj

Uwagi edytuj

  1. Tak np. w traktacie w Tylży, dla odróżnienia od państwa pruskiego. W niemieckiej historiografii nazwa Altpreußen ma kilka znaczeń, odnosi się min. do krainy historycznej, dawnych Prusów lub pierwszych państw pruskich.
  2. Niekiedy Jaćwież jest traktowana jako osobna kraina. W związku z tym nie zawsze jest zaliczana do Prus.
  3. Pierwotnie okolice Kłajpedy znajdowały się na pograniczu ziemi Kurów i Żmudzi. Jednak po przyłączeniu ich do Prus Dolnych (po 1328 r.) z czasem zaczęto je zaliczać do ziemi pruskiej.

Przypisy edytuj

  1. Marian Biskup Rozkwit państwa krzyżackiego w Prusach, w: M. Biskup, G. Labuda, Dzieje zakonu krzyżackiego w Prusach, wyd. 2, Gdańsk 1988, s. 277 i nast.
  2. Marian Biskup Etniczno-demograficzne przemiany Prus Krzyżackich w rozwoju osadnictwa w średniowieczu, Kwartalnik Historyczny R.98 nr 2 (1991), s. 45-61
  3. Radosław Biskup, Krzysztof Kwiatkowski, Słownik historyczno-geograficzny Prus w średniowieczu, Roczniki Historyczne, Toruń, Rocznik LXXXVII — 2021, s. 189-190
  4. a b c Prusy - Przewodnik - Dioblina, www.dioblina.eu [dostęp 2022-08-08].
  5. Damian S, Rozwój terytorialny państwa pruskiego 1618-1701, Historia, historia wojskowości, historia Polski, nauczyciel historii, historia,, 27 listopada 2011 [dostęp 2022-08-08] (pol.).

Linki zewnętrzne edytuj