Otwórz menu główne

Zabór rosyjski

część terytorium państwowego I Rzeczypospolitej zajęta przez Imperium Rosyjskie w wyniku rozbiorów Polski
Ziemie Rzeczypospolitej po rozbiorach

Zabór rosyjski – część terytorium państwowego I Rzeczypospolitej zajęta przez Imperium Rosyjskie w wyniku rozbiorów Polski (1772–1795); obejmował ziemie zabrane i Królestwo Polskie.

Obszar ziem dawnej Rzeczypospolitej pod władzą cesarza rosyjskiego zmieniał się na przestrzeni lat od I rozbioru w 1772 r. do chwili odzyskania niepodległości przez Polskę w 1918 r. Po kongresie wiedeńskim na terenach byłego Księstwa Warszawskiego (oprócz departamentu bydgoskiego i poznańskiego) utworzono Królestwo Polskie połączone z Rosją unią personalną. Cesarz Aleksander I oktrojował konstytucję, lecz po jakimś czasie przestała ona być przestrzegana, co było jednym z powodów wybuchu powstania listopadowego w 1830 r.

I rozbiór Polski – rok 1772Edytuj

Osobny artykuł: I rozbiór Polski.

W jego wyniku Rosja zajęła: polskie Inflanty, północną część województwa połockiego oraz województwa: witebskie, mścisławskie i południowo-wschodnią część mińskiego (ok. 92 tys. km²; 1,3 mln ludzi).

II rozbiór Polski – rok 1793Edytuj

Osobny artykuł: II rozbiór Polski.

Zostały zagarnięte ziemie ukraińskie i białoruskie na wschód od linii DrujaPińskZbrucz, tj. województwa: kijowskie, bracławskie, część podolskiego, wschodnią część wołyńskiego i brzeskiego, mińskie i część wileńskiego (ok. 250 tys. km²).

III rozbiór Polski – rok 1795Edytuj

Osobny artykuł: III rozbiór Polski.

Trzeci rozbiór objął ziemie litewskie, białoruskie i ukraińskie na wschód od Bugu i linii NiemirówGrodno (ok. 120 tys. km²). Po III rozbiorze Polska zniknęła z mapy Europy na 123 lata.

Późniejsze zmianyEdytuj

W 1807 r. zabór rosyjski objął uzyskany od Prus obwód białostocki. Na ostateczne ukształtowanie granic zaboru rosyjskiego miało wpływ utworzenie Księstwa Warszawskiego (istniało w latach 1807–1814), a po jego upadku utworzenie w 1815 r. Królestwa Polskiego, będącego częścią Rosji.

Zabór rosyjski obejmował w 1815 r. 82% terytorium dawnej Rzeczypospolitej w granicach z 1772, tj. ziemie litewsko-ruskie (tzw. ziemie zabrane) oraz inne ziemie rdzennie polskie. Utworzone na części terytorium zaboru Królestwo Polskie straciło swą autonomię w wyniku powstań narodowych 1830 i 1863 r.

Po I wojnie światowej i pokoju ryskim (w 1921 r.), kończącym wojnę polsko-bolszewicką, znaczna część ziem dawnego zaboru rosyjskiego pozostała przy ZSRR bądź znalazła się w granicach Litwy i Łotwy.

Początki zaboruEdytuj

Spośród trzech zaborców Rosja odegrała rolę decydującą nie tylko jako sprawca (wraz z Prusami) rozbiorów, ale również ze względu na wielkość zagarniętego przez siebie obszaru. Po III rozbiorze (1795) zaanektowała ponad 60% ówczesnego terytorium Rzeczypospolitej z połową jej ludności.

W dużej mierze przyczyniła się do tego władczyni Rosji – cesarzowa Katarzyna II. Prowadząc początkowo wobec Polski politykę uzależnienia, ostatecznie przyłączyła do Rosji ziemie białoruskie, ukraińskie i litewskie należące do Rzeczypospolitej i wraz z innymi zaborcami wymazała z mapy jej przedrozbiorowe granice. Sytuacja uległa krótkotrwałej zmianie po śmierci w 1796 roku. Nowym carem został syn Katarzyny, Paweł I, przychylnie nastawiony do Polaków. Wyraził on zgodę na wypuszczenie przebywającego w więzieniu petersburskim Tadeusza Kościuszki i jego towarzyszy.

Czasy ponapoleońskieEdytuj

Wyprawa wojsk francuskich do Rosji w 1812 roku zakończyła czasy potęgi Napoleona w Europie. O dalszych losach ziem polskich radzono na kongresie wiedeńskim w 1814 i 1815 roku. Omawiano wówczas problemy związane ze zmianami granic państw. Decydującą rolę podczas kongresu odegrał car Aleksander I. Zaproponował utworzenie z terenów byłego Księstwa Warszawskiego – Królestwa Polskiego (zwanego później Kongresówką). Liczyło ono 127 tysięcy km² i 3,3 miliona mieszkańców. 27 listopada 1815 roku car nadał Królestwu konstytucję, w której tworzeniu pomagał mu Polak – książę Adam Jerzy Czartoryski. Do najważniejszych postanowień w niej zawartych należały:

  • związanie Polski z Rosją poprzez osobę cara, który był jednocześnie królem polskim
  • zapewnienie wolności osobistej i majątkowej obywatelom
  • rozporządzenie o posługiwaniu się językiem polskim w urzędach.

Namiestnikiem, czyli zastępcą cara na obszarze Królestwa Polskiego, został gen. Józef Zajączek. Naczelnym wodzem mianowano wielkiego księcia Konstantego, brata cara. Kongresówka nie była jednak niepodległym państwem, toteż idee narodowowyzwoleńcze pozostawały wciąż żywe. Pierwsze tajne związki zaczęto organizować w środowisku oficerskim. Z inicjatywy majora Waleriana Łukasińskiego powstało Wolnomularstwo Narodowe (1819). Dążyło ono do przyłączenia reszty terenów polskich do Królestwa Polskiego oraz do utrzymania tożsamości narodowej. Tajne stowarzyszenia tworzyły się również w środowisku młodzieżowym. Zaliczyć do nich należy organizację Panta Koina (gr. wszystko wspólne), której głównym celem było podniesienie poziomu umysłowego i moralnego młodego pokolenia.

Powstanie listopadoweEdytuj

Osobny artykuł: Powstanie listopadowe.

Pod koniec 1828 roku, powstała tajna organizacja przy Szkole Podchorążych Piechoty w Warszawie. Za zadanie postawiła sobie wywołanie powstania. Przewodził jej ppor. Piotr Wysocki. Podchorążówka dopięła celu, rozpoczynając wieczorem 29 listopada 1830 roku powstanie. Na rozkaz Wysockiego cywilni spiskowcy zaatakowali Belweder – siedzibę wielkiego księcia Konstantego, któremu jednak udało się zbiec. Wojskowi podążyli ulicami Warszawy pod Arsenał, gdzie zdobyli broń. Władzę w mieście objęła Rada Administracyjna, która prowadziła rozmowy pokojowe z Konstantym. Wkrótce przekształciła się w Rząd Tymczasowy. Jego członkiem był m.in. Joachim Lelewel. 5 grudnia 1830 roku nowy rząd powierzył gen. Józefowi Chłopickiemu funkcję dyktatora. Ponieważ prowadził on politykę mającą na celu porozumienie z Rosją, 18 stycznia 1831 roku musiał podać się do dymisji. Sejm powołał Rząd Narodowy. Jego prezesem został książę Adam Jerzy Czartoryski, zaś na czele armii stanął gen. Michał Radziwiłł. Regularne działania wojenne rozpoczęły się na początku lutego 1831 roku. Licząca 115 tysięcy ludzi armia rosyjska pod dowództwem Iwana Dybicza wkroczyła do Królestwa, kierując się na stolicę. Wojsko polskie składało się z 50 tysięcy żołnierzy. Pierwszą zwycięską potyczkę stoczono pod Stoczkiem (14 lutego), gdzie dowodził gen. Józef Dwernicki, a generalną bitwę o Olszynkę Grochowską (25 lutego 1831). Sprawujący wówczas faktyczne dowództwo gen. Józef Chłopicki został ciężko ranny. Kolejnym naczelnym wodzem mianowano gen. Jana Skrzyneckiego. Na szefa sztabu powołano natomiast gen. Ignacego Prądzyńskiego. Wkrótce polskie wojska stoczyły trzy zwycięskie bitwy: pod Iganiami, Wawrem i Dębem Wielkim. Skrzynecki nakazał jednak wstrzymać ofensywę i wycofał wojska.

26 maja 1831 roku doszło do starcia pod Ostrołęką, w którym Polacy ponieśli duże straty i tylko odważny atak artylerii Józefa Bema pozwolił im wycofać się pod Warszawę. W czerwcu zmarł głównodowodzący wojskami rosyjskimi. Stanowisko to objął Iwan Paskiewicz. Nie udało się zmusić Rosjan do wyprowadzenia wojsk z Królestwa. Działania powstańcze na Litwie również zakończyły się niepowodzeniem. Opinia publiczna domagała się ustąpienia Skrzyneckiego, co też nastąpiło 11 sierpnia. Naczelnym wodzem mianowano gen. Henryka Dembińskiego. Zmiana ta nie zadowoliła społeczeństwa. Doszło do manifestacji ludności Warszawy. Władzę przekazano gen. Janowi Krukowieckiemu, który pełnił ją jako dyktator. Jednak pobłażliwość wobec wroga doprowadziła do jego dymisji. Po krwawych walkach wojska rosyjskie 8 września 1831 roku wkroczyły do Warszawy. Powstanie listopadowe upadło. Jego klęska stała się powodem emigracji około 10 tysięcy Polaków. Większość wyjeżdżających z kraju stanowiła szlachta, choć znajdowali się wśród nich także chłopi i mieszczanie. Kierowano się do Francji, Belgii, Wielkiej Brytanii, a nawet Stanów Zjednoczonych.

Zabór rosyjski po powstaniu listopadowymEdytuj

Za granicą toczono dyskusje nad przyczynami klęski powstania i metodami dalszej walki o niepodległość Polski. Doprowadziło to do rozłamu wśród emigrantów. Niesnaski przybierały formę ostrych sporów. Dochodziło do nich zwłaszcza we Francji. Jednym ze stronnictw był działający tam obóz złożony z arystokracji, skupiający się wokół księcia Adama Jerzego Czartoryskiego, z siedzibą w Hôtel Lambert. Program stronnictwa zakładał odzyskanie niepodległości na drodze powstania zbrojnego. Liczono na poparcie Wielkiej Brytanii i Francji. Dostrzegano też potrzebę zniesienia pańszczyzny i równouprawnienia zamożnego mieszczaństwa ze szlachtą. Inne poglądy głosiło Towarzystwo Demokratyczne Polskie. Powstało ono 17 marca 1832 roku również na terenie Francji. Na jego czele stanął Tadeusz Krępowiecki. Program Towarzystwa zawierał hasła walki o niepodległość w oparciu o lud i rewolucjonistów z innych krajów. Zakładał również uwłaszczenie chłopów. W Wielkiej Brytanii tworzono Gromady Ludu Polskiego (Grudziąż, Humań, Praga). Występowały one przeciwko szlachcie i burżuazji.

W kraju następstwem klęski powstania listopadowego były liczne represje. Namiestnikiem Królestwa został Iwan Paskiewicz. Jego okrutne rządy zaznaczyły się wzniesieniem Cytadeli warszawskiej, miejsca więzienia i straceń powstańców. Mimo to Polacy nie rezygnowali z dążeń niepodległościowych. Ważną rolę w działaniach konspiracyjnych odegrali m.in. Józef Zaliwski, Szymon Konarski i Piotr Ściegienny. Na początku lat 60. XIX wieku ruch narodowy przekształcił się w akcję spiskową. Była to odpowiedź Polaków na brutalne działania wojsk rosyjskich wymierzone w pokojowe manifestacje patriotyczne.

Powstanie stycznioweEdytuj

W Warszawie powstało stronnictwo „czerwonych”. Składało się ono z inteligencji, rzemieślników, oficerów w służbie rosyjskiej i studentów. Zwolennicy pełnej autonomii Królestwa na powołanie tej organizacji odpowiedzieli utworzeniem stronnictwa „białych”. Działalność „czerwonych”, przygotowujących powstanie, została wykryta przez władze carskie. Aby uniemożliwić rozpoczęcie zrywu, margrabia Aleksander Wielopolski, powołany przez cara na stanowisko naczelnika rządu cywilnego, zwolennik ugody z carem, zaplanował brankę, czyli pobór młodych ludzi do wojska rosyjskiego. Jednak na wieść o krokach podjętych przez zaborcę przyspieszono wybuch powstania. Rozpoczęło się ono w nocy z 22 na 23 stycznia 1863 roku. Powołano do życia Rząd Narodowy ogłosił manifest wzywający do walki wszystkich Polaków. Wydał też dwa dekrety zapowiadające zniesienie pańszczyzny (projekt ten nie został jednak zrealizowany). Zabrakło silnego wodza, który poprowadziłby cały naród do walki ze znienawidzonym caratem. Na tym tle toczyły się spory między stronnictwami „białych” i „czerwonych”. Pierwszym przywódcą powstania został Stefan Bobrowski. Po nim funkcję tę pełnił Ludwik Mierosławski, a następnie Marian Langiewicz, ponownie Stefan Bobrowski i Karol Majewski. Wojna od początku przybrała charakter partyzancki. Stoczono około tysiąca potyczek. Do ważniejszych należy zaliczyć starcia pod Węgrowem, Małogoszczem, Miechowem i Siemiatyczami. W październiku 1863 roku władzę dyktatorską objął Romuald Traugutt. Wiosną następnego roku został aresztowany, a potem stracony. Ostatecznym ciosem dla powstania był ukaz uwłaszczeniowy z marca 1864 roku. Nadając chłopom ziemię, car odciągnął ich od walki. Powstanie styczniowe było ostatnim zrywem narodowowyzwoleńczym Polaków w XIX wieku. Podobnie jak poprzednie próby odzyskania niepodległości, zakończyło się przegraną. Tysiące Polaków wywieziono na Syberię, język polski usunięto ze szkół i urzędów, zlikwidowano odrębność Królestwa Polskiego, powołując na jego miejsce Kraj Nadwiślański. Przez następne lata, na znak żałoby narodowej, spora część społeczeństwa nosiła czarne stroje, a także biżuterię z symbolami narodowymi.

Druga połowa XIX wiekuEdytuj

W latach 70. XIX wieku na terenie zaboru rosyjskiego, obok stowarzyszeń wolnościowych, zaczęły powstawać organizacje socjalistyczne. Jednym z ich działaczy był Ludwik Waryński – założyciel partii Wielki Proletariat (1882). W roku 1892 socjaliści z zaboru rosyjskiego, których większość przebywała na emigracji, uchwalili w Paryżu szkic programu Polskiej Partii Socjalistycznej. W 1893 roku na czoło przywódców PPS wysunął się Józef Piłsudski. W 1906 roku doszło do podziału tej partii na PPS – Frakcję Rewolucyjną skupiającą zwolenników walki narodowowyzwoleńczej (działał tu Piłsudski) i PPS – Lewicę opowiadającą się przede wszystkim za rewolucją. W 1893 roku powstała Socjaldemokracja Królestwa Polskiego (później Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy). Głosiła ona jedność międzynarodowego ruchu robotniczego.

Osobny artykuł: Rewolucja 1905 roku.

W 1905 roku wybuchły w Rosji strajki, które zapoczątkowały rewolucję także na ziemiach polskich objętych zaborem rosyjskim. Trwała ona do 1907 roku i przyniosła robotnikom poprawę ich sytuacji materialnej. Dała także możliwość tworzenia organizacji związkowych. Język polski powrócił do urzędów i części szkół.

Największe miasta w zaborze rosyjskimEdytuj

 
Warszawa, ok. 1900
 
Łódź, ok. 1896
 
Wilno, 1888

Lista największych miast zaboru rosyjskiego w 1897 według danych ze spisu powszechnego oraz ich późniejsza przynależność państwowa:

miasto populacja gubernia województwo
(w 1771)
rok przyłączenia
do Rosji
1930 2014
1. Warszawa 683 692   warszawska   mazowieckie 1815/1831    
2. Łódź 314 020   piotrkowska   łęczyckie 1815/1831    
3. Wilno 154 532   wileńska   wileńskie 1795    
4. Mińsk 90 912   mińska   mińskie 1793    
5. Kowno 70 920   kowieńska   trockie 1795    
6. Dźwińsk (pol. Dyneburg) 69 675   witebska   inflanckie 1772    
7. Białystok 66 032   grodzieńska   podlaskie 1807    
8. Żytomierz 65 895   wołyńska   kijowskie 1793    
9. Witebsk 65 871   witebska   witebskie 1772    
10. Lipawa 64 489   kurlandzka   Ks. Kurlandii 1795    
11. Berdyczów 53 351   kijowska   kijowskie 1793    
12. Lublin 50 385   lubelska   lubelskie 1815/1831    
13. Grodno 46 919   grodzieńska   trockie 1795    
14. Brześć 46 568   grodzieńska   brzeskolitewskie 1795    
15. Częstochowa 45 045   piotrkowska   krakowskie 1815/1831    
16. Mohylew 43 119   mohylewska   mścisławskie 1772    
17. Homel 36 775   mohylewska   mińskie 1772    
18. Kamieniec Podolski 35 934   podolska   podolskie 1793    
19. Mitawa 35 131   kurlandzka   Ks. Kurlandii 1795    
20. Bobrujsk 34 336   mińska   mińskie 1793    
21. Piotrków 31 182   piotrkowska   sieradzkie 1815/1831    
22. Humań 31 016   kijowska   bracławskie 1793    
23. Winnica 30 563   podolska   bracławskie 1793    
24. Radom 29 896   radomska   sandomierskie 1815/1831    
25. Czerkasy 29 600   kijowska   kijowskie 1793    
26. Pińsk 28 368   mińska   brzeskolitewskie 1793    
27. Płock 26 966   płocka   płockie 1815/1831    
28. Pabianice 26 765   piotrkowska   sieradzkie 1815/1831    
29. Siedlce 26 234   siedlecka   lubelskie 1815/1831    
30. Łomża 26 093   łomżyńska   mazowieckie 1815/1831    

Zobacz teżEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj