Gubernia grodzieńska
Gubernia grodzieńska (ros. Гродненская губерния; biał. Гродзенская губерня lub Гарадзенская губэрня; lit. Gardino gubernija[1]) – jedna z guberni Imperium Rosyjskiego w latach 1801–1915 (część Kraju Północno-Zachodniego), utworzona na historycznej Grodzieńszczyznie, ziemiach zabranych I Rzeczypospolitej.
gubernia | |||
1801–1915 | |||
![]() | |||
| |||
Państwo | |||
---|---|---|---|
Siedziba | |||
Powierzchnia |
33 979 km² | ||
Populacja (1897) • liczba ludności |
| ||
• gęstość |
47,1 os./km² | ||
Szczegółowy podział administracyjny | |||
![]() | |||
Liczba ujezdów |
8 | ||
Położenie na mapie![]() |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a2/1820_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%93%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%B8_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.jpg/330px-1820_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%93%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%B8_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b1/Grodno_Governorate_in_1821.png/200px-Grodno_Governorate_in_1821.png)
Historia
edytujW 1796 roku powstała gubernia słonimska, która 12 grudnia 1796 została połączona z gubernia wileńską w gubernię litewską. Odtworzona ją ponownie w 1801 roku jako gubernia grodzieńska. Od 1819 roku gubernia grodzieńska pozostawała pod naczelnym zarządem administracyjnym wielkiego księcia Konstantego[2]. W 1842 roku do guberni grodzieńskiej włączono tereny zlikwidowanego obwodu białostockiego.
W 1891 ludność guberni liczyła 1 509 728 mieszkańców. Po wybuchu I wojny światowej od 1915 pod okupacją niemiecką, w składzie Ober-Ostu. W 1919 początkowo pod administracją marionetkowej Litewsko-Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Rad, następnie po ofensywie Wojska Polskiego w kwietniu 1919 pod administracją polską w formie Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich. Po wojnie polsko-bolszewickiej teren guberni wszedł po traktacie ryskim w całości w skład II Rzeczypospolitej. Został wówczas podzielony między województwo białostockie, województwo poleskie i nowogródzkie. Po agresji sowieckiej na Polskę w 1939 jej byłe terytorium anektowane przez ZSRR zostało włączone do Białoruskiej SRR (w 1940 okręg Druskienik przekazano Litewskiej SRR).
Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej jej byłe terytorium podzielono między obwód białostocki, włączony do III Rzeszy a Komisariaty Rzeszy Białoruś i Ukraina. 16 sierpnia 1945 część b. guberni na zachód od tzw. Linii Curzona znalazła się w granicach PRL[3], część na wschód od tej linii po stronie sowieckiej, w granicach Białoruskiej SRR i Litewskiej SRR[4].
Podział administracyjny
edytujPoczątkowo w skład guberni wchodziło 8 ujezdów (powiatów), a od 1843 było ich 9:
- białostocki
- bielski (z włączonym doń w 1843 powiatem drohiczyńskim)
- brzeski
- grodzieński
- kobryński
- prużański
- słonimski
- sokólski
- wołkowyski
Oświata
edytujWedług spisu z 1897 roku, w guberni umiejętność czytania i pisania posiadało 39% ludności powyżej 9 roku życia[5].
Ludność według rosyjskiego spisu z 1897 roku
edytujWedług rosyjskiego spisu ludności z 1897 roku Gubernię zamieszkiwało 1 603 409 osób, podział etniczny populacji przedstawiał się następująco[6]:
- Rosjanie (w spisie jako Rosjan określano także Ukraińców i Białorusinów) – 1 141 714 (71,1%) w tym:
- Białorusini – 705 045 (43,9%)
- Żydzi – 278 542 (17,3%)
- Polacy – 161 662 (10,1%)
- Inni – 21 491 (1,6%)
Największe miasta
edytujNajwiększe miasta na podstawie danych z carskiego spisu powszechnego z 1897 roku oraz porównanie przynależności administracyjnej przed rozbiorami Polski oraz przynależności państwowej w międzywojniu i współcześnie:
miasto | populacja | województwo (1771) |
1930 | 2016 | |
---|---|---|---|---|---|
1. | Białystok | 66 032 | podlaskie | ||
2. | Grodno | 46 919 | trockie | ||
3. | Brześć | 46 568 | brzeskolitewskie | ||
4. | Słonim | 15 863 | nowogródzkie | ||
5. | Kobryń | 10 408 | brzeskolitewskie | ||
6. | Wołkowysk | 10 323 | nowogródzkie | ||
7. | Prużana | 7633 | brzeskolitewskie | ||
8. | Sokółka | 7598 | trockie | ||
9. | Bielsk | 7464 | podlaskie | ||
10. | Brańsk | 4087 | podlaskie |
Przypisy
edytuj- ↑ Oficjalny status miała jedynie nazwa rosyjska.
- ↑ Wacław Tokarz, Wojna polsko-rosyjska 1830 i 1831, Warszawa 1993, s. 55–56.
- ↑ Odwiedzamy polską część Grodzieńszczyzny [online], PolskieRadio.pl [dostęp 2020-03-06] .
- ↑ Hanna Kondratiuk-Świerubska , Na Grodzieńszczyźnie jak w Sokółce. Reportażystka opowiadała o Białorusi i swoich książkach [online] .
- ↑ Rozdział I. Białoruś i jej mieszkańcy w XIX i na początku XX wieku. W: Białoruska Republika Ludowa…. s. 48.
- ↑ Demoscope Weekly – Annex. Statistical indicators reference.
Bibliografia
edytuj- Dorota Michaluk: Białoruska Republika Ludowa 1918–1920. U podstaw białoruskiej państwowości. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2010, s. 597. ISBN 978-83-231-2484-9.
Linki zewnętrzne
edytuj- Gubernia Grodno (ang.)
- Gubernia grodzieńska, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. II: Derenek – Gżack, Warszawa 1881, s. 832 .