Aleksander Wielopolski

polski polityk konserwatywny
Ten artykuł dotyczy Aleksandra Wielopolskiego. Zobacz też: inne osoby o nazwisku „Wielopolski”.

Aleksander Wielopolski herbu Starykoń (ur. 13 marca 1803 w Sędziejowicach, zm. 30 grudnia 1877 w Dreźnie) – polski polityk, hrabia w Królestwie Kongresowym w 1820[1], margrabia Gonzaga-Myszkowski, XIII ordynat pińczowski, naczelnik Rządu Cywilnego, wiceprezes Rady Stanu Królestwa Kongresowego[2], szambelan dworu królewskiego Mikołaja I Romanowa w 1830[3].

Aleksander Wielopolski
Ilustracja
Herb
Wielopolski Hrabia
Rodzina Wielopolscy herbu Starykoń
Data i miejsce urodzenia 13 marca 1803
Sędziejowice
Data i miejsce śmierci 30 grudnia 1877
Drezno
Ojciec Józef Stanisław Wielopolski
Matka Eleonora Dembińska
Żona

1.: Teresa Potocka herbu Pilawa, 2.: Paulina Apolonia Potocka

Dzieci

Zygmunt, Józef, Władysław

Odznaczenia
Krzyż Wielki Order Franciszka Józefa (Austro-Węgry)
Aleksander Wielopolski
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 13 marca 1803
Sędziejowice
Data i miejsce śmierci 30 grudnia 1877
Drezno
Naczelnik Rządu Cywilnego
Królestwa Polskiego
Okres od czerwiec 1862
do lipiec 1863
Poprzednik urząd powołany do istnienia
Następca zniesienie urzędu

ŻyciorysEdytuj

W 1813 został zapisany do Cesarsko-Królewskiej Terezjańskiej Akademii Szlacheckiej. W latach 1817–1820 uczęszczał do Liceum Warszawskiego. W 1820 zapisał się na Wydział Prawa Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego. W 1822 zrezygnował z dalszej nauki i wyjechał przez Wrocław do Paryża. W 1823 w Getyndze uzyskał dyplom doktora filozofii i magistra sztuk wyzwolonych. Jego praca doktorska, wydrukowana w 1824 w Getyndze nosiła tytuł O idei Wieczności[4]. W czasie powstania listopadowego odbył, z ramienia Rządu Narodowego, misję dyplomatyczną do Londynu wraz z Aleksandrem Walewskim[5]. W 1831 został wybrany posłem z powiatu grodzieńskiego na sejm powstańczy[6]. W czasie powstania listopadowego w 1831 wydawał dziennik Zjednoczenie, na łamach którego stojąc na gruncie monarchii szlacheckiej zwalczał lewicę[7].

W 1846, będąc pod wrażeniem okrucieństw, do jakich dochodziło w Galicji, wystosował List szlachcica polskiego do ks. Metternicha, w którym postulował oparcie się Polski o Imperium Rosyjskie przeciw Królestwu Prus i Cesarstwu Austrii. W 1848 był współzałożycielem galicyjskiego stronnictwa konserwatywnego. Uczestnik Kongresu Słowiańskiego w Pradze.

27 marca 1861 został mianowany dyrektorem głównym prezydującym w Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego dzięki protekcji prokuratora generalnego neofity Juliusza Enocha. Wielopolski zdecydowany był rozwiązać Towarzystwo Rolnicze i Delegację Miejską oraz podjąć represje wobec konspiracji narodowej przy jednoczesnym równouprawnieniu ludności żydowskiej. W nocy z 7 na 8 kwietnia Aleksander Wielopolski przedłożył do podpisu namiestnikowi księciu generałowi Michaiłowi Gorczakowowi opracowaną przez siebie „ustawę o zbiegowiskach”, dopuszczającą użycie siły zbrojnej wobec ludności cywilnej[8]. Decyzja ta utorowała drogę do masakry bezbronnej ludności Warszawy przez wojsko rosyjskie 8 kwietnia na placu Zamkowym[9].

Na tym stanowisku ukrócił samowolę urzędników carskich, zastępował ich Polakami, opracował plan pomnożenia liczby szkół elementarnych i średnich, w 1862 utworzył w Warszawie, na bazie Akademii Medyko-Chirurgicznej, Szkołę Główną. Realizację dalszych reform oświaty powierzył Kazimierzowi Krzywickiemu. Przywrócił Radę Stanu Królestwa Polskiego, wprowadził reformujące i porządkujące system administracji ustawy o samorządzie gmin miejskich i wiejskich, powiatów i guberni. Jego zasługą jest także wprowadzenie oczynszowania chłopów i równouprawnienia Żydów. Żądania uznania przez Polaków status quo i wyrzeczenia się dążeń niepodległościowych spowodowały jego poróżnienie się z wieloma działaczami polskimi, natomiast śmiałe reformy zniechęciły do niego carską administrację.

Pokłócony z agresywnymi wobec Polaków władzami rosyjskimi w Warszawie złożył dymisję i wyjechał w 1861 do Petersburga. Tam zdobył przychylność dworu dla swoich poglądów (przekonywał, że tylko poważne ustępstwa wobec Polaków mogą uspokoić „wrzącą” sytuację w Królestwie) i wrócił w czerwcu 1862 jako naczelnik rządu cywilnego Królestwa Polskiego. 7 i 15 sierpnia 1862 Ludwik Ryll i Jan Rzońca podjęli nieudane próby dokonania zamachu na Wielopolskiego[10].

Przerażone grożącą wojną sytuacją stronnictwo białych zaproponowało Wielopolskiemu współpracę, ten jednak odmówił. W 1863 celem powstrzymania działań Polaków zmierzających do konfrontacji z Rosją zarządził tak zwaną „brankę” do wojska rosyjskiego. Wprowadził do niej jednak odmienne zasady polegające na wyborze tylko elementów nieprawomyślnych.[11][12] Opozycja zdecydowała w tej sytuacji o rozpoczęciu powstania. Wieść o wybuchu powstania skwitował słowami: „wrzód pękł”, będąc przekonany, że powstanie uda się stłumić w ciągu kilku tygodni i można będzie powrócić do dzieła reform[13]. Wobec niepowodzeń w walce z nastrojami rewolucyjnymi utracił zaufanie cara Aleksandra II i został zdymisjonowany. W lipcu 1863 opuścił Warszawę. Zrażony do polityków polskich i rosyjskich oraz do społeczeństwa polskiego resztę życia spędził bezczynnie w Dreźnie.

Zmarł po ciężkiej chorobie. Jego ciało zostało sprowadzone do kraju i spoczęły w podziemiach kościoła pw. św. Ducha i Matki Boskiej Bolesnej w Młodzawach Małych – nekropolii ordynatów pińczowskich; jego marmurowy nagrobek usytuowany jest w kościele pomiędzy prezbiterium a północnym ramieniem transeptu[14].

OdznaczeniaEdytuj

RodzinaEdytuj

Syn Józefa Stanisława Wielopolskiego i Eleonory z Dembińskich. Dwukrotnie żonaty: z Teresą Potocką herbu Pilawa (1806–1831) oraz z Pauliną Apolonią Potocką (1813–1895), która urodziła mu trzech synów: Zygmunta Andrzeja (XIV ordynata)[16], Józefa (1834–1901) i Władysława (zmarł w 1849).

Pamięć o WielopolskimEdytuj

Jego postawa, historia i postać została wyśpiewana w piosence Przemysława Gintrowskiego do słów Jerzego Czecha pod tytułem Margrabia Wielopolski[17].

Występuje i wykłada swoje racje w powieści Władysława Terleckiego pod tytułem Dwie głowy ptaka, opowiadającej między innymi o próbie zamachu na margrabiego.

Jest jednym z głównych bohaterów powieści historycznej Zofii Kossak pod tytułem Dziedzictwo.

Obraz Jacka Malczewskiego Hamlet polski. Portret Aleksandra Wielopolskiego z 1903 wbrew obiegowym opiniom nie przedstawia Aleksandra Wielopolskiego, Naczelnika Rządu Cywilnego Królestwa Kongresowego, lecz jego wnuka o tym samym imieniu (1861–1914)[18].

PrzypisyEdytuj

  1. Kuryer Litewski, nr 130, 29 października 1820 roku, [b.n.s.]
  2. Prace literackie Józefa Korytkowskiego rzeczywistego radcy stanu, poprzedzone wizerunkiem i życiorysem jego i uzupełnione objaśnieniami przez autora Wrażeń ciechocińskich, Warszawa 1885, s. 334.
  3. Obraz polityczny i statystyczny Królestwa Polskiego iaki był w roku 1830 przed dniem 29 listopada, Warszawa 1830, s. 6.
  4. Stankiewicz 1967 ↓, s. 14–16.
  5. Krzysztof Marchlewicz. Propolski lobbing w Izbach Gmin i Lordóww latach trzydziestych i czterdziestych XIX wieku. „Przegląd Historyczny”. 96 (1), s. 61–76, 2005. 
  6. Ireneusz Ihnatowicz, Andrzej Biernat: Vademecum do badań nad historią XIX i XX wieku, Warszawa 2003, s. 482.
  7. Stankiewicz 1967 ↓, s. 42–43.
  8. Stefan Kieniewicz: Powstanie styczniowe, Warszawa 1983, s. 140–147.
  9. Stefan Kieniewicz: Warszawa w powstaniu styczniowym, Warszawa 1983, s. 72–76.
  10. Stefan Kieniewicz, Andrzej Zahorski, Władysław Zajewski: Trzy powstania narodowe, Warszawa 1992, s. 328.
  11. Dziennik Powszechny. Pismo Urzędowe, Polityczne i Naukowe, Krakowskie-Przedmieście, Warszawa , 6 października 1862.
  12. Anna Radziwiłł, Wojciech Roszkowski, Historia dla maturzysty, wiek XIX, Warszawa: Wydawnictwo Szkolne PWN, 2003, s. 210.
  13. Dzieje 1863 roku, t. I, Kraków 1897, s. 137.
  14. Michał Jurecki: Ponidzie. W świętokrzyskim stepie, Kraków 2004, ​ISBN 83-89676-16-8​. Rozdział: Młodzawy Małe ponidziańska Częstochowa, nekropolia ordynatów pińczowskich, s. 132–135.
  15. Rozmaitości (Ordery), [w:] „Słowianin. Dwutygodnik polityczny”. Rok III. 1870, s. 45.
  16. Robert Zwierzyniecki: Ordynacja Myszkowskich, czyli kto miał Chroberz Książ i Szaniec. Kraków 2017, s. 51–52.
  17. Treść wiersza.
  18. Dorota Kudelska: Dukt pisma i pędzla. Biografia intelektualna Jacka Malczewskiego. Lublin, 2008, s. 731.

BibliografiaEdytuj

  • Zbigniew Stankiewicz: Dzieje wielkości i upadku Aleksandra Wielopolskiego. Warszawa: 1967.
  • Robert Zwierzyniecki: Ordynacja Myszkowskich, czyli kto miał Chroberz, Książ i Szaniec. Kraków: Ridero, 2017, s. tak. ISBN 978-83-8104-906-1.