Pilawa (herb szlachecki)

herb szlachecki

Pilawa (Pilawa srebrna, Piława[1], Piliava[2], Strzała, litera „Z”[3]) – polski herb szlachecki[3]. Pilawa została wymieniona w najstarszym zachowanym do dziś polskim herbarzu, napisanym przez historyka Jana Długosza, Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae z lat 1464–1480[4]. Herb uczestniczył w Bitwie pod Grunwaldem, miał go nosić kasztelan wiślicki, Klemens z Moskorzewa[5].

Pilawa
Ilustracja
Typ herbu szlachecki
Alternatywne nazwy Pilawa srebrna, Piława, Piliava, Strzała, „Z”
Pierwsza wzmianka 1385 (zapis sądowy)
1419 (pieczęć)
Ten artykuł dotyczy herbu szlacheckiego Pilawa. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Opis herbuEdytuj

 
Herb Pilawa w herbarzu Jana Długosza z lat 1464–1480 Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae.

Opis historycznyEdytuj

Jan Długosz blazonuje herb i opisuje herbownych następująco[4]:

Pylawa, crucem geminatam cum semisse ceruleam in campo celestino defert. Genus Polonicum ad impietatem pronum.

Co w przekładzie daje:

Pilawa, krzyż bliźniaczy z połową w polu błękitnym nosi. Rasa polska, podatna na bezprawie.

Według Zbigniewa Leszczyca[6]:

W polu niebieskiem krzyż prostopadle stojący potrójny, po prawej stronie belki utłuczony.

Opis współczesnyEdytuj

Opis skonstruowany współcześnie brzmi następująco[a]:

Na tarczy o polu błękitnym półtrzeciakrzyż srebrny.

W klejnocie pięć piór strusich.

Labry herbowe błękitne, podbite srebrem.

PółtrzeciakrzyżEdytuj

Częsta figura heraldyczna występująca głównie w herbach nadawanych rodzinom na Kresach. Półtrzecia to dawne określenie liczby 2,5. Symbolicznie odnosi się do przejścia z pogaństwa na chrześcijaństwo i walki w obronie wiary. Używany w formie półtorakrzyż lub półtrzeciakrzyż[7].

GenezaEdytuj

Przedstawienia herbu Pilawa na przestrzeni wieków
 
Herb Pilawa w herbarzu Ambrosiusa M. de Nissa z 1572 r.
 
Herb Pilawa w herbarzu Bartosza Paprockiego z 1584 r.
 
Herb Pilawa w herbarzu Jana Aleksandra Gorczyna z 1630 r.
 
Herb Pilawa w herbarzu Hipolita Stupnickiego z 1859 r.
 
Herb Pilawa w herbarzu Zbigniewa Leszczyca z 1908 r.

Według legend, rycerz Żyrosław z Potoka w 1166 r. miał brać udział w wyprawie księcia Bolesława Kędzierzawego przeciwko Prusom. W decydującej bitwie Prusacy przypuścili trzy ataki na skrzydło, którym dowodził Żyrosław. Odważny rycerz obronił się przed ich dwoma atakami, a podczas trzeciego przebił się przez środek wojska nieprzyjacielskiego, następnie zwalił z konia i zabił ich wodza w pojedynku pod Piławą. Kazimierz Sprawiedliwy, następca Bolesława, jak tylko na tronie polskim osiadł, obdarował Żyrosława herbem nawiązującym nazwą do wydarzenia bitwy: dwie całe poprzeczki – symbolizujące dwa odparte ataki, i jedną złamaną – wspomnienie triumfalnego zakończenia bitwy[8][9]. Żyrosław był pierwszym posiadaczem herbu Pilawa[10].

Według Hipolita Stupnickiego, Kazimierz Sprawiedliwy nagradzając czyny Żyrosława przemienił półtora krzyża z jego ówczesnego herbu (Prus) na półtrzeciakrzyż. Tym samym dając narodziny herbowi Pilawa[11].

(...) Kazimierz Sprawiedliwy nagradzając czyny owego Żyrosława, zamienił półtora krzyża jego (herb Prus) na półtrzecia.

Około 1200 roku, Żyrosław przekazał swojemu synowi Aleksandrowi, liczne włości[12]. Ośmiu wnuków Żyrosława podzieliło się na osiem kolejnych rodów, którzy mieli przybrać nazwisko od dziedziczonych dóbr, stając się protoplastami nowych rodzin; Moskorzewskich z Moskrzewa[13], Potockich z Potoka, Tworowskich z Tworowa, Stanisławskich ze Stanisławic, Borowskich z Borowy i Słostowskich ze Słostowy[10].

Najstarsze zapiski sądowe herbu pochodzą z 1385 roku, natomiast najstarszy znak pieczętny z 1419 roku[14]. Najwcześniejsze źródło heraldyczne wymieniające herb to datowane na lata 1464–1480, Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae, historyka Jana Długosza, który uznaje go za rdzennie polski. Zapisuje on jego informacje wśród 71 najstarszych polskich herbów szlacheckich[15].

HerbowniEdytuj

Lista herbownych w artykule sporządzona została na podstawie wiarygodnych źródeł, zwłaszcza klasycznych i współczesnych herbarzy. Należy jednak zwrócić uwagę na częste zjawisko przypisywania rodom szlacheckim niewłaściwych herbów, szczególnie nasilone w czasie legitymacji szlachectwa przed zaborczymi heroldiami, co zostało następnie utrwalone w wydawanych kolejno herbarzach. Identyczność nazwiska nie musi oznaczać przynależności do danego rodu herbowego. Przynależność taką mogą bezspornie ustalić wyłącznie badania genealogiczne.

Pełna lista herbownych nie jest dziś możliwa do odtworzenia, także ze względu na zniszczenie i zaginięcie wielu akt i dokumentów w czasie II wojny światowej (m.in. w czasie powstania warszawskiego w 1944 spłonęło ponad 90% zasobu Archiwum Głównego w Warszawie, gdzie przechowywana była większość dokumentów staropolskich)[16]. Lista nazwisk znajdująca się w artykule pochodzi z Herbarza polskiego, Tadeusza Gajla[17] (159 nazwisk[18]). Występowanie na liście nazwiska nie musi oznaczać, że konkretna rodzina pieczętowała się herbem Pilawa. Często te same nazwiska są własnością wielu rodzin reprezentujących wszystkie stany dawnej Rzeczypospolitej, tj. chłopów, mieszczan, szlachtę. Jest to dotychczas najpełniejsza lista herbownych, uzupełniana ciągle przez autora przy kolejnych wydaniach Herbarza. Tadeusz Gajl wymienia następujące nazwiska uprawnionych do używania herbu Pilawa[18]:

Antypowicz,
Balcer, Baszmanowski, Batulewicz, Błędowski, Bogdaszewski, Boleścic, Borowski, Borszcożowski, Bortkiewicz, Bóbr, Buczacki, Buterlewicz, Butulewicz, Bystrzykowski, Bzowski,
Charewicz, Charkowski, Chechelski, Chrzczonowski, Cieszkowski, Czeszkowski,
Denewski, Denow, Dmitrowski, Dobromirski, Drozdowski, Dulowski, Dymitrowski,
Felsztyn, Gąsiorowski,
Grabowski, Groffik,
Ilkusz,
Janowski, Jerzewski, Jurkowicki, Jurkowicz, Jurkowiecki,
Kamieniec, Kamieniecki, Kamieński, Kaminiec, Karliński, Kliczkowski, Klikowicz, Knot, Knoth, Kostecki, Kot, Kubiatowicz,
Lachowicz, Lachowski, Lalowski, Lechiński, Lechowski, Lewicki, Lichiński, Lichnowski, Lutostański,
Łabuszewski, Łachowski,
Małyszewicz, Manasterski, Manastyrski, Marcinkowski, Mars, Masłowski, Miłkowski, Misiowski, Modzelewski, Monasterski, Moskarzowski, Moskorzewski, Murca, Mysiowski, Mysłowski, Mystkowski, Myszkowski, Myślkowski,
Nagorski, Nagorzyński, Nagórski, Nagurski, Namieniecki, Niewiadowski, Niewodowski,
Obertyński, Okieński, Okiński,
Petrowicki, Pęczalski, Pęczelski, Piec, Piecewski, Piecowski, Pieczyski, Pierzyński, Pilawski, Piotrkowczyk, Piotrkowski, Piotrowicki, Piruski, Płatuść, Podfilipski, Podgajewski, Podgórski, Podhajecki, Pokutyński, Potocki, Przełubski, Przyłubski,
Rawa, Rawski, Roskowski, Roszkowski, Rucki, Rudzki, Rutski, Rynkowski,
Skaczkowski, Skałowski, Słostowski, Smalawski, Smalski, Solecki, Stanisławski, Stokowski, Stroiński, Sychowski, Szewiga, Szychowski,
Światły, Święcicki,
Twardowski, Twarowski, Tworowski,
Warkulewicz, Warzyński, Waźliński, Ważyński, Wierzbicki, Wierzychowski, Wiesiołowski, Wietrychowski, Wietrzychowski, Wojsz, Wojsza,
Zagorski, Zagórski, Zakliczewski, Zakliczowski, Zelisławski,
Żak, Żakiewicz, Żarski, Żelisławski, Żelsławski, Żokiewicz, Żyrosław[17].

Znaczący przedstawiciele roduEdytuj

Pilawici wywodzący się z magnaterii, dochodzili w czasach Rzeczypospolitej szlacheckiej do godności dygnitarskich (sprawowali funkcję wojewodów, kanclerzy, hetmanów, kasztelanów, podczaszych i innych) - w szczególności Potoccy i Kamienieccy[19][20].

Znani PilawiciEdytuj

Odmiany PilawyEdytuj

Osobny artykuł: Potoccy herbu Pilawa.
 
Pilawa II, należąca do Potockich.

Pilawa IIEdytuj

Trzech synów Mikołaja Potockiego; Andrzej, Jakub i Stefan stali się protoplastami trzech linii rodu. Jakub Potocki przemianował miasteczko Czesybiesy w Jezupol i założył tzw. linię jezupolską. Syn Andrzeja Potockiego założył hetmańską linię rodu. Stefan Potocki osiadł w Buczaczu i dał początek linii prymasowskiej – na jej herbach rodowy krzyż malowano na żółty kolor, w ten sposób powstała odmiana Pilawy, Pilawa złota[8][21]. Linia ta była nazywana prymasowską od Teodora Potockiego, prymasa polskiego[22].

Opis współczesny herbuEdytuj

Opis skonstruowany współcześnie brzmi następująco[b]:

Na tarczy o polu błękitnym półtrzecia krzyża złotego[7].

W klejnocie pięć piór strusich.

Labry herbowe błękitne, podbite złotem.

Hrabiowskie odmiany PilawyEdytuj

Osobny artykuł: Potocki (herb szlachecki).
Osobny artykuł: Potocki II.
Osobny artykuł: Potocki III.


Występowanie w heraldyce terytorialnejEdytuj

Herby będące powtórzeniem rysunku PilawyEdytuj

Niemal niezmienionego herbu Pilawa używają (bądź używały) miasta:

Herb Nazwa Status Powiat Województwo Kraj
  Brody miasto brodzki tarnopolskie  
  Buczacz miasto buczacki tarnopolskie  
  Horodenka miasto horodeński stanisławowskie  
  Jabłonów osiedle typu

miejskiego

kosowski iwanofrankiwskie  
  Leszniów wieś brodzki lwowskie  
  Probużna wieś czortkowski tarnopolskie  
  Potok Złoty osiedle typu

miejskiego

buczacki tarnopolskie  
  Sokołówka wieś buski lwowskie  
  Tłuste osiedle typu

miejskiego

zaleszczycki tarnopolskie  
  Tyśmienica miasto tłumacki stanisławowskie  

Herby terytorialne nawiązujące do PilawyEdytuj

Akcenty herbu Pilawa używają (bądź używały) miasta:

Herb Nazwa Status Powiat Województwo Kraj
  Buczacz miasto buczacki tarnopolski  
  Buczacz miasto buczacki tarnopolski  
  Buczacz miasto buczacki tarnopolski  
  Budzanów wieś trembowelski tarnopolski  
  Kozowa osiedle typu

miejskiego

brzeżański tarnopolski  
  Krzeszowice miasto chrzanowski krakowski  
  Krzeszowice gmina chrzanowski krakowski  
  Krzeszowice gmina chrzanowski krakowski  
  Monasterzyska miasto buczacki tarnopolski  
  Nałęczów miasto lubelskie puławski  
  Nałęczów gmina lubelskie puławski  
  Peczeniżyn osiedle typu

miejskiego

kołomyjski iwanofrankiwski  
  Stanisławów miasto iwanofrankiwski  
  Wierzchówka wieś trostianecki winnicki  
  Zabłotów osiedle typu

miejskiego

śniatyński stanisławowski  

Pilawa w architekturzeEdytuj

Zobacz teżEdytuj

UwagiEdytuj

  1. Opis współczesny jest skonstruowany zgodnie z obecnymi zasadami heraldyki. Zobacz: Blazonowanie
  2. Opis współczesny jest skonstruowany zgodnie z obecnymi zasadami heraldyki. Zobacz: Blazonowanie

PrzypisyEdytuj

  1. Herby rycerstwa polskiego przez Bartosza Paprockiego zebrane i wydane r. p. 1584; wydanie Kazimierza Józefa Turowskiego - Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa, www.wbc.poznan.pl [dostęp 2021-05-09] (pol.).
  2. Arma Regni Poloniae - Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa, www.wbc.poznan.pl [dostęp 2021-05-09] (pol.).
  3. a b Juliusz Ostrowski, Księga herbowa rodów polskich, Gł. skł.: Bolcewicz, 1906 [dostęp 2021-05-09].
  4. a b Celichowski 1885 ↓, s. 15-27.
  5. Wymienienie tej osoby, która zmarła w 1408 roku, jest jednym z błędów Długosza w opisie wojsk królewskich pod Grunwaldem. Chorągiew została zapewne wystawiona przez Marcina, syna Klemensa, S. Józwiak, K. Kwiatkowski, A. Szweda, S. Szybkowski: Wojna Polski i Litwy z Zakonem Krzyżackim w latach 1409–1411. Malbork: 2010, s. 280, przyp 185.
  6. Herby szlachty polskiej T.2 - Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa, www.wbc.poznan.pl [dostęp 2021-03-10] (pol.).
  7. a b Pilawa (Polska Encyklopedia Historyczno-Genealogiczna), genealogia.okiem.pl [dostęp 2021-03-12].
  8. a b Rodzina Potockich – kim byli, web.archive.org, 14 sierpnia 2018 [dostęp 2021-02-18] [zarchiwizowane z adresu 2018-08-14].
  9. Herbarz Niesieckiego, wielcy.pl [dostęp 2021-02-17].
  10. a b herb Pilawa (t. 7 s. 302-305), wielcy.pl [dostęp 2021-03-13].
  11. Herbarz polski i imionospis zasłużonych w Polsce ludzi wszystkich stanów i czasów: ułożony porządkiem alfabetycznym na podstawie Herbarza Niesieckiego i manuskryptów T.2 - Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa, www.wbc.poznan.pl, s. 234-235 [dostęp 2021-03-10] (pol.).
  12. Herbarz pilicki - Jura-Pilica.com, www.jura-pilica.com [dostęp 2021-03-13].
  13. Katarzyna Niemczyk, Kamienieccy herbu Pilawa, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2016.
  14. Pilawa, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2021-03-13].
  15. Zygmunt Celichowski, „Insignia seu clenodia regis et regni Poloniae. Z kodeksu kórnickiego”., wyd. Jan Długosz, Poznań 1855, s. 15-27.
  16. AGAD historia: Zarys dziejów kształtowania się zasobu (pol.). [dostęp 13.08.2013].
  17. a b Tadeusz Gajl: Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku : ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów. L&L, 2007, s. 406-539. ISBN 978-83-60597-10-1.
  18. a b Pilawa: Nazwiska, gajl.wielcy.pl [dostęp 2021-06-09].
  19. Rodzina Potockich – kim byli, web.archive.org, 14 sierpnia 2018 [dostęp 2021-02-18] [zarchiwizowane z adresu 2018-08-14].
  20. Stanisław Gawęda, Rozwój Latyfundium Kamienieckich... Krosno – studia z dziejów miasta i regionu, T. III, Stanisław Cynarski (red.), Kraków 1995, s. 69-70.
  21. Stefan Ciara, Potoccy - zarys dziejów rodu, 20 stycznia 2011.
  22. Potoccy - zarys dziejów rodu, www.wilanow-palac.pl [dostęp 2021-03-12].

BibliografiaEdytuj

  • Zygmunt Celichowski: Jan Długosz, „Insignia seu clenodia regis et regni Poloniae.Z kodeksu kórnickiego.”. Poznań: Zygmunt Celichowski, 1885.
  • Bartosz Paprocki: Herby rycerstwa polskiego przez Bartosza Paprockiego. Kraków: Biblioteka Polska, 1584, s. 964.
  • Ambrosius de Nissa: Arma Regni Poloniae. 1572?, s. 155?.

Linki zewnętrzneEdytuj