Otwórz menu główne

Prusy Nowowschodnie (niem. Neuostpreußen), prowincja państwa pruskiego (1795-1807) utworzona na ziemiach polskich, zagarniętych przez Prusy w III rozbiorze (1795), z wyjątkiem części terenów województw mazowieckiego i rawskiego znajdujących się na lewym brzegu Wisły, które włączono wówczas do prowincji Prusy Południowe. Powiaty mazowieckie i dobrzyńskie znajdujące się na prawym brzegu Wisły, a należące od II rozbioru do Prus Południowych, odłączono od tej prowincji i przyłączono do Prus Nowowschodnich. Ostatecznie w granicach prowincji znalazły się przedrozbiorowe: województwo płockie, ziemia dobrzyńska, część województwa mazowieckiego, znaczna część województw podlaskiego i trockiego oraz niewielka część Żmudzi. Prowincja obejmowała obszar między Wisłą, Bugiem i Niemnem o powierzchni 55 000 km² z 1 mln mieszkańców. Stolicą prowincji był Białystok.

Królestwo Prus w 1806 (Prusy Nowowschodnie, Południowe i Okręg Nadnotecki zaznaczone na niebiesko)

Prusacy na zajętych terenach utworzyli dwa tymczasowe urzędy: Komisje Organizacyjne Kamer Wojny i Domen: w Płocku i Białymstoku. W 1797 roku Komisje przekształcono w kamery wojny i domen, które sprawowały władzę w departamentach (Departement der Kriegs- und Domänen-Kammer). Departamenty były zaś podzielone na powiaty. Obszar powiatów był odmienny od przedrozbiorowego. Sieć powiatów zmieniono także na obszarze przyłączonym z Prus Południowych.

Granice powiatów w większości przetrwały na obszarze Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego do czasu reformy podziału administracyjnego przeprowadzonej w 1867.

Prusy Nowowschodnie na mapie Roberta Wilkinsona z 1808 r.

Spis treści

Podział administracyjnyEdytuj

Stan na 1800 rok (129 miast)[1]:

W 1807 roku (traktat tylżycki) część departamentu białostockiego (obwód białostocki) włączono do Rosji, pozostałą część departamentu białostockiego wraz z departamentem płockim do Księstwa Warszawskiego.

Wykaz miast 1800[2]Edytuj

Herb Miasto Nazwa niem. 1800 Ludność 1800 Departament 1800 Powiat 1800 Ilość dymów[3] Typ[4] Obecna lokacja
  Mariampol Marienpol 1178 białostocki mariampolski (Marienpol) 159 Kr  
  Sudargi Johannesburg / Sadargen 215 białostocki mariampolski (Marienpol) 48 Kr  
  Ludwinów Ludwinowen 312 białostocki mariampolski (Marienpol) 131 Kr  
  Władysławów Neustadt 2320 białostocki mariampolski (Marienpol) 231 Kr  
  Pilwiszki Pilwiszken 333 białostocki mariampolski (Marienpol) 67 Kr  
  Preny Prenn 1224 białostocki mariampolski (Marienpol) 204 Kr  
  Sapieżyszki Sapieszyszken 107 białostocki mariampolski (Marienpol) 32 Kr  
  Balwierzyszki Balwierzisken 920 białostocki mariampolski (Marienpol) 107 Sz  
  Poniemoń Poniemon 480 białostocki mariampolski (Marienpol) 57 Sz  
  Szaki Szaky 574 białostocki mariampolski (Marienpol) 65 Sz  
  Kalwaria Kalwary 2705 białostocki kalwaryjski (Kalwary) 440 Kr  
  Lubów Lubow 425 białostocki kalwaryjski (Kalwary) 84 Kr  
  Olita Olitta 219 białostocki kalwaryjski (Kalwary) 33 Kr  
  Simno Simno 703 białostocki kalwaryjski (Kalwary) 103 Kr  
  Wyłkowyszki Wilkowiszken 1804 białostocki kalwaryjski (Kalwary) 314 Kr  
  Wierzbołów Wirballen 1630 białostocki kalwaryjski (Kalwary) 245 Kr  
  Wisztyniec Wystitten 1579 białostocki kalwaryjski (Kalwary) 187 Kr  
  Urdomin Urdomin 269 białostocki kalwaryjski (Kalwary) 50 Sz  
  Berżniki Berzniki 304 białostocki wigierski (Wigry) 68 Kr  
  Jeleniewo Jeleniewo 346 białostocki wigierski (Wigry) 49 Kr  
  Krasnopol Krasnopol 533 białostocki wigierski (Wigry) 105 Kr  
  Liszków Liszkow 249 białostocki wigierski (Wigry) 149 Kr  
  Łoździeje Losdzeye 1537 białostocki wigierski (Wigry) 217 Kr  
  Metele Metellen 297 białostocki wigierski (Wigry) 66 Kr  
  Filipów Philippowo 795 białostocki wigierski (Wigry) 120 Kr  
  Przerośl Przerosl 1166 białostocki wigierski (Wigry) 230 Kr  
  Puńsk Punsk 583 białostocki wigierski (Wigry) 59 Kr  
  Sereje Serrey 1094 białostocki wigierski (Wigry) 215 Kr  
  Sejny Seyne 516 białostocki wigierski (Wigry) 96 Kr  
  Suwałki Suwalken 1184 białostocki wigierski (Wigry) 214 Kr  
  Szczebra Szczebra 219 białostocki wigierski (Wigry) 46 Kr  
  Wiżajny Wizaynen 946 białostocki wigierski (Wigry) 205 Kr  
  Bakałarzewo Bakalarzewo 405 białostocki wigierski (Wigry) 67 Sz  
  Lejpuny Leypuhnen 233 białostocki wigierski (Wigry) 42 Sz  
  Mirosław Miroslaw 220 białostocki wigierski (Wigry) 48 Sz  
  Wiejsieje Wieyszteye 518 białostocki wigierski (Wigry) 85 Sz  
  Dąbrowa Dombrowa 737 białostocki dąbrowski (Dombrowa) 127 Kr  
  Korycin Koryczin 252 białostocki dąbrowski (Dombrowa) 52 Kr  
  Kuźnica Kuznica 427 białostocki dąbrowski (Dombrowa) 35 Kr  
  Lipsk Lipsk 945 białostocki dąbrowski (Dombrowa) 256 Kr  
  Nowy Dwór Nowidwor 555 białostocki dąbrowski (Dombrowa) 96 Kr  
  Suchowola Suchowolla / Chodorowka 959 białostocki dąbrowski (Dombrowa) 218 Kr  
  Hołynka Holinka 225 białostocki dąbrowski (Dombrowa) 45 Sz  
  Raczki Raszken 766 białostocki dąbrowski (Dombrowa) 165 Sz  
  Sidra Sidra 507 białostocki dąbrowski (Dombrowa) 137 Sz  
  Sopoćkinie Sopockin 439 białostocki dąbrowski (Dombrowa) 96 Sz  
  Sztabin Stabin 507 białostocki dąbrowski (Dombrowa) 55 Sz  
  Białystok Bialystock 3370 białostocki białostocki (Bialystock) 459 Sz  
  Janów Janow 691 białostocki białostocki (Bialystock) 186 Kr  
  Knyszyn Knyszin 1699 białostocki białostocki (Bialystock) 318 Kr  
  Odelsk Odelsk 601 białostocki białostocki (Bialystock) 172 Kr  
  Sokółka Sokolka 1091 białostocki białostocki (Bialystock) 225 Kr  
  Wasilków Waszilkow 891 białostocki białostocki (Bialystock) 184 Kr  
  Choroszcz Chorocz 579 białostocki białostocki (Bialystock) 122 Sz  
  Gródek Groddek 388 białostocki białostocki (Bialystock) 66 Sz  
  Jasionówka Jasianowke 622 białostocki białostocki (Bialystock) 81 Sz  
  Zabłudów Zabludow 1409 białostocki białostocki (Bialystock) 297 Sz  
  Bielsk Bielsk 1733 białostocki bielski (Bielsk) 320 Kr  
  Kleszczele Kleszel 1088 białostocki bielski (Bielsk) 276 Kr  
  Narew Narew 425 białostocki bielski (Bielsk) 95 Kr  
  Boćki Boczki 1462 białostocki bielski (Bielsk) 223 Sz  
  Orla Orla 1486 białostocki bielski (Bielsk) 241 Sz  
  Drohiczyn Drohycin 884 białostocki drohiczyński (Drohycin) 173 Kr  
  Mielnik Mielnik 822 białostocki drohiczyński (Drohycin) 141 Kr  
  Ciechanowiec Ciechanowiec 2651 białostocki drohiczyński (Drohycin) 340 Sz  
  Siemiatycze Siemiatyce 2734 białostocki drohiczyński (Drohycin) 319 Sz  
  Wysokie Mazowieckie Wysokie Masowiecki 864 białostocki drohiczyński (Drohycin) 134 Sz  
  Suraż Suracz 709 białostocki suraski (Suracz) 133 Kr  
  Brańsk Bransk 1026 białostocki suraski (Suracz) 114 Kr  
  Tykocin Tykoczin 2783 białostocki suraski (Suracz) 372 Sz  
  Goniądz Goniondz 1373 białostocki goniądzki (Goniondz) 210 Kr  
  Augustów Augustowo 1987 białostocki goniądzki (Goniondz) 304 Kr  
  Radziłów Radzilow 435 białostocki goniądzki (Goniondz) 85 Kr  
  Rajgród Raygrod 889 białostocki goniądzki (Goniondz) 195 Kr  
  Wąsosz Wonsosz 731 białostocki goniądzki (Goniondz) 167 Kr  
  Wizna Wyzna 1098 białostocki goniądzki (Goniondz) 197 Kr  
  Grajewo Grajewo 218 białostocki goniądzki (Goniondz) 23 Sz  
  Jedwabne Jedwabno 481 białostocki goniądzki (Goniondz) 52 Sz  
  Osowiec Ossowiec 212 białostocki goniądzki (Goniondz) 38 Sz  
  Szczuczyn Szczuczin 1849 białostocki goniądzki (Goniondz) 261 Sz  
  Łomża Lomza 1166 białostocki łomżyński (Lomza) 194 Kr  
  Kolno Kolno 945 białostocki łomżyński (Lomza) 171 Kr  
  Nowogród Nowogrod 966 białostocki łomżyński (Lomza) 189 Kr  
  Zambrów Zambrow 564 białostocki łomżyński (Lomza) 81 Kr  
  Śniadowo Smlodow / Sniadow 705 białostocki łomżyński (Lomza) 98 Sz  
  Stawiski Stawiszken 1212 białostocki łomżyński (Lomza) 173 Sz  
  Ostrołęka Ostrolenka 1000 płocki ostrołęcki (Ostrolenka) 278 Kr  
  Brok Brok 220 płocki ostrołęcki (Ostrolenka) 111 Sz  
  Czyżew Cyszewo 150 płocki ostrołęcki (Ostrolenka) 67 Sz  
  Andrzejewo Jendrzejewo / Andrziejewo 220 płocki ostrołęcki (Ostrolenka) 96 Sz  
  Nur Nurr 161 płocki ostrołęcki (Ostrolenka) 63 Kr  
  Ostrów Ostrow 223 płocki ostrołęcki (Ostrolenka) 103 Kr  
  Myszyniec Myziniec 110 płocki ostrołęcki (Ostrolenka) 55 Kr  
  Pułtusk Pultusk 1200 płocki pułtuski (Pultusk) 342 Kr  
  Maków Makow 644 płocki pułtuski (Pultusk) 152 Kr  
  Nasielsk Nasielsk 160 płocki pułtuski (Pultusk) 92 Kr  
  Nowe Miasto Nowemiasto 130 płocki pułtuski (Pultusk) 47 Kr  
  Różan Rozan 384 płocki pułtuski (Pultusk) 65 Kr  
  Serock Sierock 256 płocki pułtuski (Pultusk) 57 Kr  
  Wyszków Wyszkow 200 płocki pułtuski (Pultusk) 77 Sz  
  Przasnysz Przaczniz 521 płocki przasnyski (Przaczniz) 167 Kr  
  Ciechanów Ciechanow 433 płocki przasnyski (Przaczniz) 132 Kr  
  Chorzele Chorzellen 300 płocki przasnyski (Przaczniz) 108 Kr  
  Janowo Janowo 540 płocki przasnyski (Przaczniz) 159 Kr  
  Niedzbórz Niecborz 100 płocki przasnyski (Przaczniz) 34 Sz  
  Mława Mlawa 718 płocki mławski (Mlawa) 157 Kr  
  Bieżuń Biezun 360 płocki mławski (Mlawa) 149 Sz  
  Drobin Drobin 360 płocki mławski (Mlawa) 120 Sz  
  Kuczbork Kuczbrock 100 płocki mławski (Mlawa) 35 Sz  
  Radzanów Radzanowo 130 płocki mławski (Mlawa) 54 Sz  
  Sierpc Sierps 400 płocki mławski (Mlawa) 138 Kr  
  Szreńsk Szrensk 150 płocki mławski (Mlawa) 77 Sz  
  Żuromin Zuromin 220 płocki mławski (Mlawa) 52 Sz  
  Wyszogród Wyszogrod 1013 płocki wyszogrodzki (Wyszogrod) 195 Kr  
  Bielsk Bielsk 202 płocki wyszogrodzki (Wyszogrod) 45 Sz  
  Bodzanów Bodzanowo 100 płocki wyszogrodzki (Wyszogrod) 40 Sz  
  Czerwińsk Czerwinsk 290 płocki wyszogrodzki (Wyszogrod) 77 Kr  
  Płock Plock 1500 płocki wyszogrodzki (Wyszogrod) 421 Kr  
  Płońsk Plonsk 601 płocki wyszogrodzki (Wyszogrod) 108 Kr  
  Raciąż Raciandz 190 płocki wyszogrodzki (Wyszogrod) 62 Sz  
  Sochocin Suchoczin 199 płocki wyszogrodzki (Wyszogrod) 42 Kr  
  Zakroczym Zakroczim 292 płocki wyszogrodzki (Wyszogrod) 69 Kr  
  Lipno Lipno 488 płocki lipnowski (Lipno) 88 Kr  
  Bobrowniki Bobrownik 100 płocki lipnowski (Lipno) 61 Kr  
  Dobrzyń nad Wisłą Dobrzyn an der Weichsel 830 płocki lipnowski (Lipno) 162 Kr  
  Dobrzyń nad Drwęcą Dobrzyn an der Drewenz 150 płocki lipnowski (Lipno) 43 Sz  
  Kikół Kikol 200 płocki lipnowski (Lipno) 64 Sz  
  Rypin Rypin 250 płocki lipnowski (Lipno) 72 Kr  
  Skępe Skompe 320 płocki lipnowski (Lipno) 85 Sz  

PrzypisyEdytuj

  1. Holsche A C. von: Geographie und Statistik von West-, Süd- und Neu-Ostpreussen, nebst einer kurzen Geschichte des Königreichs Polen bis zu dessen Zertheilung.
  2. Holsche A C. von: Geographie und Statistik von West-, Süd- und Neu-Ostpreussen, nebst einer kurzen Geschichte des Königreichs Polen bis zu dessen Zertheilung.
  3. Dym = wiejska chałupa lub zagroda, stanowiące podstawę do obliczania świadczeń podatkowych
  4. Kr = miasto królewskie; Sz = miasto szlacheckie

BibliografiaEdytuj

  • Sebastian Haffner: Prusy bez legendy: Zarys dziejów. Warszawa: Oficyna Historii XIX i XX wieku, 1996. ISBN 83-905989-3-0.
  • Jan Wasicki: Ziemie Polskie Pod Zaborem Pruskim: Prusy Nowowschodnie (Neuostpreussen), 1795-1806, Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Wydział Historii i Nauk Społecznych, Prace Komisji Historycznej, Vol. XX, Part 1, Praca Wydana z Zasiłku Polskiej Akademii Nauk, Poznań 1963, p. 238, Zł.62