Otwórz menu główne

Pułtusk

miasto w województwie mazowieckim
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Pułtusk (ujednoznacznienie).

Pułtuskmiasto w województwie mazowieckim, w powiecie pułtuskim (siedziba starostwa), siedziba władz gminy miejsko-wiejskiej Pułtusk. Położone w północnej części Mazowsza, na skraju Puszczy Białej nad Narwią, w mezoregionie Dolina Dolnej Narwi.

Pułtusk
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
(z lewej od góry) Wieża ratuszowa, Ratusz, Cmentarz Radziecki w Kleszewie

(z prawej od góry) Zamek – Dom Polonii, Bazylika kolegiacka Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny, Wnętrze Bazyliki, Kaplica Świętej Marii Magdaleny

Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Polska
Województwo  mazowieckie
Powiat pułtuski
Gmina Pułtusk
Data założenia IX – X wiek
Prawa miejskie 1257
Burmistrz Wojciech Gregorczyk
Powierzchnia 23,07[1] km²
Wysokość 80 m n.p.m.
Populacja (2017)
• liczba ludności
• gęstość

19 448[2]
843 os./km²
Strefa numeracyjna (+48) 23
Kod pocztowy 06-100
Tablice rejestracyjne WPU
Położenie na mapie gminy Pułtusk
Mapa lokalizacyjna gminy Pułtusk
Pułtusk
Pułtusk
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Pułtusk
Pułtusk
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
Pułtusk
Pułtusk
Położenie na mapie powiatu pułtuskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu pułtuskiego
Pułtusk
Pułtusk
Ziemia52°42′18″N 21°05′02″E/52,705000 21,083889
TERC (TERYT) 1424044
SIMC 0930816
Hasło promocyjne: Nowoczesne miasto z tradycjami
Urząd miejski
Rynek 41
06-100 Pułtusk
Strona internetowa
BIP

Położony w ziemi zakroczymskiej, prawa miejskie uzyskał w 1257[3], potwierdzone w 1405, 1533, 1557 i w 1597[4]. Miasto biskupstwa płockiego w drugiej połowie XVI wieku[5]. Siedziba powiatu od 1807, z przerwą w latach 1975–1998. Do 1954 siedziba wiejskiej gminy Kleszewo. W latach 1975–1998 w województwie ciechanowskim.

Pułtusk liczył 19 448 mieszkańców (2017)[1].

HistoriaEdytuj

 
Baszta przy kościele jezuickim
 
Baszta przy szpitalu

Początki osadnictwa w miejscu obecnego miasta datowane są na VII-VIII w. Na początku X wieku był tu gród obronny i kasztelania, od przełomu XI i XII w. przez osiem wieku stanowił własność i ośrodek administracyjny ogromnych dóbr biskupów płockich[6]. Zajmował obszar dzisiejszego zamku, w pierwszej połowie XIII wieku zbudowany został gród obronny, który zastąpił istniejącą wcześniej nieobronną osadę. Gród z trzema ulicami był zabudowany kilkuset chatami, które chronił wał drewniano-ziemny. Dwukrotnie ulegał zniszczeniu na przełomie XIII / XIV wieku i w 1368 r. w wyniku najazdu Kiejstuta[7]. W 1337 pod Pułtuskiem rycerstwo mazowieckie pokonało wojska litewskie. Jednakże według przekazów na wzgórzu, które obecnie nosi nazwę św. Krzyża, stała niegdyś słowiańska świątynia.

Prawa miejskie nadawano osadzie dwa razy: I lokacja została dokonana w 1257 r. przez Siemowita I, II lokacja (na prawie chełmińskim) w 1339 przez biskupa płockiego Klemensa Pierzchałę, potwierdzone w 1380 i 1405. W okresie XIII – XVIII wieku Pułtusk był własnością biskupów płockich, którzy rezydowali na pułtuskim zamku.

Pułtusk był trzecim, po Warszawie i Płocku, miastem na Mazowszu z murowanymi fortyfikacjami, tylko w XIV wieku był trzy razy atakowany przez Litwinów. Rozwój Pułtuska miał miejsce w XIV – XVI wieku, co było związane głównie z handlem zbożem, produktami leśnymi, spławianiem towarów do Gdańska[6]. W kolejnych wiekach miasto podupadło w wyniku pożarów, powodzi i zniszczeń w wojnach szwedzkich.

W poł. XV wieku w mieście wybudowano kolegiatę, w XVI wieku: trzy kościoły, szpital, łaźnię miejską, apteki i przytułki dla ubogich oraz w 1566 jezuickie kolegium, będące jedną z największych ówczesnych szkół w I Rzeczypospolitej. W 1590 na pułtuskim zamku gościł król Zygmunt III Waza.

Podczas wielkiej wojny północnej król Szwecji Karol XII stoczył 11 maja 1703 pod Pułtuskiem kawaleryjską bitwę, w której rozbił dwukrotnie silniejszy korpus saski.

W 1806 rozegrała się niezwykle krwawa bitwa pod Pułtuskiem pomiędzy wojskami cesarza Napoleona a Rosjanami, co zostało upamiętnione na Łuku Triumfalnym w Paryżu. Napoleon Bonaparte przebywał w Pułtusku dwukrotnie w 1806 i 1812.

30 stycznia 1868 ludność miasta i okolic była świadkiem niecodziennego zjawiska przyrodniczego – upadku meteorytu, zwanego później „pułtuskim”. Jego największe okazy, o masie ok. 8–9 kg znajdują się w londyńskim British Museum i Muzeum Ziemi PAN w Warszawie. Siedem lat później mieszkańców Pułtuska dotknęła wielka klęska pożaru, który strawił większość zabudowy miejskiej. Spłonęły cenne pułtuskie księgozbiory. Pożar opisał w prasie warszawskiej Henryk Sienkiewicz, który przybył na miejsce tragedii. To wydarzenie posłużyło pisarzowi do opisu pożaru Rzymu w powieści Quo vadis.

Podczas I wojny światowej część zabudowy została zniszczona, w 1918 i 1919 działały w mieście rady robotniczo-folwarczne[6]. W latach II Rzeczypospolitej Pułtusk był miastem garnizonowym. Stacjonował w nim 13 Pułk Piechoty, w 1939 miasto liczyło 17 tysięcy mieszkańców. W czasie II wojny światowej Pułtusk został zniszczony w ok. 85%, najwięcej z nich powstało na przełomie 1944 i 1945 podczas ciężkich walk Armii Czerwonej z Niemcami o uchwycenie przyczółków na Narwi[6].

W latach 1946–1951 w okolicach Pułtuska w ramach podziemia niepodległościowego działał oddział Jana Kmiołka „Wira”. 30 listopada 1946 r. rozbił on więzienie Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Pułtusku[8].

W 1950 uruchomiono Nasielską Kolej Dojazdową, która połączyła Pułtusk z normalnotorową linią kolejową ze stacją w Nasielsku. W czasach Polski Ludowej rozwinął się drobny przemysł elektrotechniczny, spożywczy, skórzany i materiałów budowlanych[9], w 1964 uruchomiono filię warszawskich Zakładów Wytwórczych Lamp Elektrycznych im. Róży Luksemburg, po rozbudowie stały się Zakładami Podzespołów Lampowych Kombinatu Techniki Świetlnej "Polam". Powstały również Zakłady Przemysłu Dziewiarskiego "Pełta" i filia warszawskiej fabryki platerów, zakłady przemysły spożywczego i materiałów budowlanych. W 1975 powstała Stacja Naukowa Mazowieckiego Ośrodka Badań Naukowych[6]. W 1985 r. miasto zostało odznaczone Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski.

 
Skwer z fontanną na wschodnim krańcu rynku w Pułtusku
 
Rynek w Pułtusku widziany z wieży zamku

Miasto szczyci się najdłuższym w Europie (380 m) brukowanym rynkiem.

DemografiaEdytuj

 
  • Piramida wieku mieszkańców Pułtuska w 2014[10].


 

ZabytkiEdytuj

 
Wnętrze kolegiaty
  • Gotycka Bazylika kolegiacka Zwiastowania NMP z XV wieku, z renesansową przebudową z XVI wieku (kolebkowe sklepienie wykonane w latach 1554–1561). W 1975 r. papież Paweł VI nadał kolegiacie tytuł bazyliki mniejszej. W pobliżu kolegiaty plebania z XVI w., przebudowana w XIX oraz dawne seminarium duchowne z XVIII w., obecnie liceum.
  • Zamek biskupi usytuowany na brzegu Narwi z XIV – XVI wieku, obecnie Dom Polonii. Właścicielem Domu Polonii jest Stowarzyszenie „Wspólnota Polska”. W murach zamku przebywali m.in.: król Zygmunt III Waza, król szwedzki Karol XII, carowie rosyjscy Aleksander I i Aleksander II.
  • Kaplica pw. św. Marii Magdaleny przy rynku. Pierwotnie odgrywała rolę kościoła parafialnego do czasu zbudowania kolegiaty. W 1944 r. została całkowicie zniszczona, zrekonstruowana w latach 1946–1951.
  • Ratusz z wieżą ratuszową z XVI w. (obecnie Muzeum Regionalne), gotycko-renesansowa.
  • Kościół pojezuicki pw. śś. Piotra i Pawła, barokowy z 1718 r. (w miejscu wcześniejszego z 1570 r.), odbudowany po pożarze z 1875 r. i po 1945 r. bez odbudowy wież. W ołtarzu głównym obraz Wojciecha Gersona.
  • Kościół św. Krzyża z XVI w., późnogotycki z elementami barokowo-klasycznymi. Wokół świątyni rozciąga się najstarszy pułtuski cmentarz katolicki, z grobowcami z XIX w.
  • Kościół św. Józefa z XVII w., poreformacki. Do budynku przylegają budynki dawnego klasztoru Reformatów, w których w okresie zaborów znajdowało się więzienie.
  • Pozostałości murów miejskich, wznoszonych w latach 1508–1533 z inicjatywy biskupa płockiego Erazma Ciołka. Rozebrane w większości w XIX wieku. Zachowała się cylindryczna baszta przy kościele św. Piotra i św. Pawła.
  • Szpital ufundowany w 1536 r., powiększony w końcu XVI w., przebudowywany w latach 1785–1786 i 1876 r.
  • Klasycystyczne domy przy Rynku z pocz. XIX w.
  • Dawny kościół NMP wybudowany w XV / XVI wieku; obecnie archiwum. Jest to kolejna świątynia na tym miejscu – najstarsza została zbudowana w XII wieku.
  • Piwnice magazynowe we Wzgórzu Abrahama (między ul. 1 Maja a ul. Baltazara) nr zabytku A – 310[11]. Piwnice te zbudowało kolegium Jezuitów w Pułtusku jako pomieszczenia gospodarcze do przechowywania produktów spożywczych potrzebnych kolegium[12]. Kompleks korytarzy i sal podziemnych wydrążono w lessie budującym wzgórze[13]. Dwa korytarze obmurowane cegłą z niszami zaczęto budować w 1573 r. Zachowały się fragmenty ceglanej posadzki. Jeden z nich ma 14,5 m długości, 1,9 m wysokości i 1,5 m szerokości, drugi zaś ma tę samą szerokość, ale 11,4 m długości i wysokość do 2,11 m[14]. Wkrótce potem dobudowano do każdego z nich kilkumetrowy odcinek wejściowy, a w I poł. XVII w. powstał nowy obmurowany korytarz długości 20,5 m, szerokości do 1,55 m i wysokości do 1,8 m oraz nieoblicowana cegłą sala w lessie rozmiarów ok. 5x4 m i wysokości 1,8 m, połączona przejściem z tym nowym korytarzem[15]. W XVIII w. od w/w sali poprowadzono krótkie korytarzyki do nowo drążonych dwóch nielicowanych cegłą sal, jednak budowli tych nie ukończono[16]. Piwnice użytkowali po kasacie jezuitów Benedyktyni i zaprzestano ich użytkowania dopiero w 1864 r[17]. We współczesnym Pułtusku kompleks ten nosi nazwę "Lochy"[18]. W roku 2018 r. gmina Pułtusk ogłosiła konkurs na rewitalizację tych podziemi[19].

GospodarkaEdytuj

Zakłady produkcyjneEdytuj

  • Agraplast sp. z o.o. – ul. Warszawska – autoryzowany producent stolarki okiennej z PCV,
  • Atex – ul. Białowiejska – producent systemów ogrodzeniowych,
  • ETI Polam Sp. z o.o. – ul. Jana Pawła II – fabryka sprzętu elektrotechnicznego,
  • Hatek – ul. Tartaczna – firma zajmująca się projektowaniem, produkcją i montażem konstrukcji drewnianych,
  • Inter-Max – ul. Warszawska – firma specjalizująca się w produkcji blach profilowanych,
  • Jolinex – ul. Kościuszki – producent mebli na zamówienie,
  • Meblomar – al. Wojska Polskiego – producent mebli kuchennych, szaf i drzwi przesuwnych,
  • Polmlek Sp. z o.o. – ul. Warszawska – producent i dystrybutor produktów nabiałowych (centrala firmy),
  • UN WHA Poland LTD – ul. Jana Pawła II – producent pasów bezpieczeństwa,
  • ZPH Feliks – ul. Butrymowicza – producent mrożonych wyrobów kulinarnych
  • M&T blindS – producent rolet, żaluzji, moskitier itp.

BankiEdytuj

Sklepy wielkopowierzchnioweEdytuj

Centra handloweEdytuj

  • C.H. Manhattan
  • C.H. Topaz
  • Różowe Centrum
  • Galeria Pułtuska
  • C.H. Żuraw
  • Vendo Park

TransportEdytuj

Transport drogowyEdytuj

 
Nowa kładka nad Narwią dla pieszych, rowerzystów i lokalnego transportu oraz pogotowia i służb miejskich

Przez Pułtusk przebiega jedna z głównych dróg krajowych łącząc województwo mazowieckie z województwem podlaskim:

Przebiegają także drogi wojewódzkie:

Transport kolejowyEdytuj

Kolej łącząca Pułtusk z Nasielskiem istniała w latach 1950–2002. W 2002 r. Nasielską Kolej Dojazdową (in. Nasielska Kolejka Wąskotorowa) zamknięto z powodu niskich przychodów. Kolej służyła mieszkańcom Pułtuska do dojechania do normalnotorowej stacji kolejowej Nasielsk, skąd można było dojechać do Warszawy. Służyła także do dostarczania węgla do ciepłowni w Pułtusku.

Publiczny transport zbiorowyEdytuj

Za organizację transportu miejskiego w Pułtusku odpowiedzialna jest firma Sanimax-Transport S.C. Komunikacja składa się z trzech linii, łączy centrum miasta z dzielnicą Popławy oraz okoliczne miejscowości: Ponikiew oraz Grabówiec.

Transport lotniczyEdytuj

W 2013 r. przy ul. Warszawskiej oddano do użytku prywatne, śmigłowcowe lądowisko Pułtusk-Agra.

Pułtusk położony jest 45 km od międzynarodowego portu lotniczego Warszawa/Modlin.

EdukacjaEdytuj

PrzedszkolaEdytuj

  • Przedszkole Miejskie Nr 3
  • Przedszkole Miejskie Nr 4 z Oddziałami Integracyjnymi
  • Przedszkole Miejskie Nr 5
  • Żłobek Miejski
  • Niepubliczne Przedszkole Miniland
  • Niepubliczne Katolickie Przedszkole "Faustynka"
  • Niepubliczne Przedszkole Urwis
  • Niepubliczne Przedszkole Integracyjne Geniusz
  • Malinowe Przedszkole

Szkoły podstawoweEdytuj

  • Publiczna Szkoła Podstawowa im. mjr. Henryka Sucharskiego (Zespół Szkół nr 2 z oddziałami integracyjnymi)
  • Publiczna Szkoła Podstawowa nr 3 z oddziałami integracyjnymi im. Tadeusza Kościuszki
  • Publiczna Szkoła Podstawowa im. Ireny Szewińskiej (Zespół Szkół nr 4 z Klasami Sportowymi)

GimnazjaEdytuj

Szkoły średnieEdytuj

Nauka i kulturaEdytuj

Już na początku XV wieku w mieście działała szkoła parafialna, która od 1449 r. funkcjonowała jako kolegiacka. Patronatem objęli ją biskupi płoccy m.in. Erazm Ciołek, Jan Dantyszek, Andrzej Krzycki oraz Piotr Myszkowski. Szkoła stała na wysokim poziomie, a jej wykładowcami byli profesorowie Akademii Krakowskiej m.in. Jan z Głogowa[20]. Miasto w owym czasie stało się regionalnym centrum kulturalnym. Znajdowały się w nim dwie biblioteki – kolegiacka oraz szkolna, w których znajdowało się wiele unikatowych ksiąg np. Złoty kodeks pułtuski z XI wieku oraz Pontyfikał Erazma Ciołka z XVI wieku[20]. W latach 1530–1533 w Pułtusku działała pierwsza na Mazowszu drukarnia założona przez Jana Sandeckiego.

W 1566 r. budynek szkoły kolegiackiej przekazano jezuitom, którzy powołali słynące w całej I Rzeczypospolitej kolegium. Od poł. XVI w. przy jezuickiej szkole działał jeden z pierwszych w Polsce teatr publiczny. W sierpniu 1568 przedstawienie w Pułtusku oklaskiwał poeta Jan Kochanowski. Szkołę jezuicką kształtowali sławni nauczyciele m.in. ks. Piotr Skarga, Andrzej Bobola i Jakub Wujek, a także Wojciech Slaski, jak i uczniowie m.in. kanclerz wielki koronny Jerzy Ossoliński, biskup warmiński Andrzej Batory, poeta Maciej Kazimierz Sarbiewski.

Obecnie miasto jest siedzibą Akademii Humanistycznej im. Aleksandra Gieysztora (dawniej Wyższa Szkoła Humanistyczna im. A. Gieysztora) utworzonej w 1994 r.

UczelnieEdytuj

MediaEdytuj

PrasaEdytuj

Na terenie miasta i powiatu pułtuskiego wydawane są 4 gazety lokalne i lokalne portale informacyjne:

RadioEdytuj

  • Akademickie Radio Atena – obecnie jego działanie jest zawieszone.

OsiedlaEdytuj

 
Ratusz w Pułtusku
  • Błękitne
  • Klimaty
  • Kościuszki
  • Nowaka
  • Ogrody Mickiewicza
  • Pana Tadeusza
  • Panorama
  • Popławy (Popławy Północne, Popławy Zachodnie)
  • Skarpa Dolna
  • Skarpa Górna
  • Słoneczne
  • Tysiąclecia
  • Widok
  • Wyszkowska

ReligiaEdytuj

Pułtusk w literaturze i filmieEdytuj

Miasta partnerskieEdytuj

Do miast partnerskich Pułtuska należą[24]:

Miasto Kraj Herb miasta Data nawiązania partnerstwa
 New Britain   Stany Zjednoczone 05.02.1990 r.
 Senica   Słowacja   21.05.2002 r.
 Montmorency   Francja   19.09.2009 r.
Szerencs   Węgry   14.07.2017 r.
Ganderkesee   Niemcy   27.05.2018 r.

Honorowi obywatele miasta[25]Edytuj

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2014 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2014, s. 109.
  2. Bank Danych Lokalnych, BDL.
  3. . Po spaleniu przez Litwinów w 1324 i 1337 Pułtusk otrzymał ponownie prawo miejskie w 1339.
  4. Stanisław Pazyra, Geneza i rozwój miast mazowieckich, Warszawa 1959, s. 111.
  5. Mazowsze w drugiej połowie XVI wieku; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 1973, s. 95.
  6. a b c d e Tomasz Chludziński, Janusz Żmudziński "Mazowsze, mały przewodnik" Wyd. Sport i Turystyka Warszawa 1978 s. 205-209
  7. Andrzej Buko, Archeologia Polski wczesnośredniowiecznej, Warszawa: Trio, 2005, s. 240.
  8. Tadeusz Swat, „...Przed Bogiem i historią”. Księga ofiar komunistycznego reżimu w Polsce lat 1944–1956. Mazowsze. Warszawa 2003, s. 80.
  9. Wojciech Jankowski, Mały przewodnik po Polsce, Warszawa: Sport i Turystyka, 1983, s. 239, ISBN 83-217-2329-2.
  10. Pułtusk polskawliczbach.pl, w oparciu o dane GUS.
  11. Rejestr zabytków nieruchomych na stronie delegatury w Ciechanowie Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków
  12. Stabrowska 2007, s. 132, 137
  13. Stabrowska 2007, s. 140, 141
  14. Stabrowska 2007, s. 137
  15. Stabrowska 2007, s.138, 141
  16. Stabrowska 2007, s. 138, 143
  17. Stabrowska 2007, s.132 i 146
  18. Stabrowska 2007, s. 132
  19. BIP gminy
  20. a b Praca zbiorowa 1985 ↓, s. 265.
  21. Pułtuska Gazeta Powiatowa – strona główna. [dostęp 2015-02-11].
  22. Pultusk.biz. [dostęp 2019-05-16].
  23. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2017-02-21].
  24. Miasta partnerskie, Urząd Miejski w Pułtusku [dostęp 2015-02-10].
  25. Honorowi Obywatele – Pułtusk, pultusk.pl [dostęp 2018-11-12] (pol.).

BibliografiaEdytuj

  • Pułtusk. Miasto dobrze ułożone. Informator miejski. Pułtusk: Wydawnictwo Aleksander, 2013. ISBN 978-83-64273-04-9.
  • Praca zbiorowa: Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny t.II hasło „Pułtusk”. Warszawa: PWN, 1985, s. 265–266. ISBN 83-01-01520-9.
  • Stabrowska D., 2007: Lochy. W: Pułtuskie osobliwości. Wyd.: Muzeum Regionalne w Pułtusku i Sarmatia Artistica Maciej Kamil Jabłoński, Warszawa: 131-148. ​ISBN 978-83-920373-7-8

Linki zewnętrzneEdytuj