Agnieszka Holland

polska reżyserka i scenarzystka

Agnieszka Irena Holland (ur. 28 listopada 1948 w Warszawie) – polska reżyserka filmowa i teatralna, scenarzystka filmowa i aktorka, reprezentantka nurtu zwanego kinem moralnego niepokoju, dama Orderu Odrodzenia Polski (II i IV Klasy). Od grudnia 2020 przewodnicząca Europejskiej Akademii Filmowej[1].

Agnieszka Holland
Ilustracja
Agnieszka Holland podczas prezentacji filmu Pokot na festiwalu Berlinale, luty 2017
Data i miejsce urodzenia

28 listopada 1948
Warszawa

Zawód

reżyser, scenarzysta

Współmałżonek

Laco Adamík (rozwód)

Lata aktywności

od 1971

Odznaczenia
Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” Order Księżnej Olgi III klasy Medal Prezydenta Republiki Słowackiej
podpis

Córka Henryka Hollanda i Ireny Rybczyńskiej, starsza siostra reżyserki i scenarzystki Magdaleny Łazarkiewicz[2]. W latach 1966–1971 studiowała na Wydziale Filmowym i Telewizyjnym Akademii Sztuk Scenicznych w Pradze, biorąc w międzyczasie udział w wydarzeniach Praskiej Wiosny. Po raz pierwszy uznanie ze strony krytyków zagranicznych zdobyła kameralnym dramatem Aktorzy prowincjonalni (1978), a swoją renomę w Polsce ugruntowała nagrodzonym na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych filmem historycznym Gorączka (1980). Ukończywszy film Kobieta samotna (1981), krytyczny zarówno wobec środowiska „Solidarności”, jak i wobec pełnej marazmu komunistycznej rzeczywistości, wyemigrowała do Francji, gdzie pozostała po wprowadzeniu w Polsce stanu wojennego.

Realizując filmy we Francji i Niemczech, a później głównie w Stanach Zjednoczonych, Holland zasłynęła filmami: Gorzkie żniwa (1985, nominowany do Oscara dla filmu nieanglojęzycznego) czy Europa, Europa (1990, nominowany do Oscara za najlepszy scenariusz adaptowany) o Zagładzie Żydów, a także mniej politycznymi dramatami: Olivier, Olivier (1991) lub Plac Waszyngtona (1997). Od 2007 ponownie kręciła filmy w Polsce, gdzie jej następne dwa dzieła – W ciemności (2011, nominowany do Oscara dla filmu nieanglojęzycznego) oraz Obywatel Jones (2019) – otrzymały Złote Lwy na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych. Jeden z kolejnych filmów Holland – Zielona granica (2023) zdobył Nagrodę Specjalną Jury na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Wenecji.

W swoich filmach Holland skupia się na jednostkowych doświadczeniach osób znajdujących się na uboczu politycznych wydarzeń. Częstym poruszanym przez nią motywem jest krytyka zbrodni nazistowskich oraz komunistycznych. Holland była wielokrotnie honorowana, m.in. w 2020 otrzymała nagrodę FIPRESCI Platinum Award na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Sofii, a w 2021 – Platynowe Lwy za całokształt twórczości.

Życiorys

edytuj

Młodość i wykształcenie

edytuj

Urodziła się 28 listopada 1948 w Warszawie. Jej ojciec, Henryk Holland, był dziennikarzem i socjologiem żydowskiego pochodzenia. Po kapitulacji Warszawy w 1939 przedostał się najpierw do Wilna, a następnie do Lwowa znajdującego się pod okupacją Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, po ataku Niemiec na ZSRR wstąpił w szeregi Armii Czerwonej, a po II wojnie światowej był oficerem Ludowego Wojska Polskiego, działaczem komunistycznym i członkiem PZPR[2]. Jej matka, Irena z domu Rybczyńska, była polską dziennikarką wyznania katolickiego oraz uczestniczką powstania warszawskiego[2][1], negatywnie jednak oceniała sam wybuch powstania. Wedle wspomnień Agnieszki Holland matka źle przyjmowała postępowanie władz sanacyjnych II Rzeczypospolitej: „w jaki sposób przegrały wojnę, na parę tygodni przedtem uprawiając narodową tromtadrację, uciekając do Rumunii i na Zachód, i zostawiając ludzi samym sobie”[3]. Po wojnie Irena Holland, tak jak jej mąż, wstąpiła do PZPR[3].

Po rozwodzie rodziców w 1959 Agnieszka Holland pozostała przy matce, która poślubiła dziennikarza Stanisława Brodzkiego. Henryk Holland, aresztowany pod podejrzeniem zdrady stanu, popełnił samobójstwo w 1961[a]. Śmierć ojca była dla Agnieszki wstrząsem[2]. Ukończywszy Liceum im. Stefana Batorego w Warszawie, próbowała znaleźć ukojenie w reżyserii filmowej. Bez powodzenia starała się dostać do łódzkiej szkoły filmowej, w związku z czym złożyła aplikację do Wydziału Filmowego i Telewizyjnego Akademii Sztuk Scenicznych w Pradze, gdzie przebywała w latach 1966–1971. W 1968, podczas Praskiej Wiosny, brała aktywny udział w strajkach studenckich[2]. W 1970 została aresztowana na sześć tygodni[4] przez czechosłowacką służbę bezpieczeństwa (SNB) pod zarzutem kontaktów z osobami przemycającymi wydawnictwa emigracyjne (sprawa taterników)[5][6]. Po powrocie do Polski asystowała Krzysztofowi Zanussiemu na planie filmu Iluminacja (1970)[7]. Następnie podjęła współpracę z Andrzejem Wajdą i nowo stworzonym Zespołem Filmowym „X”, a w międzyczasie próbowała zrealizować własny film, lecz kolejne jej scenariusze były odrzucane przez komunistyczną cenzurę[2].

Kariera filmowa

edytuj

Polska: przed stanem wojennym (1975–1981)

edytuj

W 1975 Holland nakręciła pierwszy telewizyjny film krótkometrażowy, Wieczór u Abdona, którego bohaterem jest tytułowy intelektualista zakochany w zamężnej aptekarzowej[8]. Rok później zrealizowała epizod nowelowego filmu Obrazki z życia, powstałego na podstawie felietonów Jerzego Urbana. Bohaterką noweli Dziewczyna i „Akwarius” była dziewczyna zakochana w soliście zespołu beatowego, z którym spontanicznie rusza w tournée[9]. W 1976 wraz z Pawłem Kędzierskim i Jerzym Domaradzkim wyreżyserowała Zdjęcia próbne, film poświęcony dziewczynie próbującej dostać się na plan wymarzonego filmu[10]. W międzyczasie miała asystować przy tworzeniu filmu Człowiek z marmuru Wajdy, jednak na żądanie decydentów została odsunięta od produkcji[11], a jej nazwisko nie pojawiło się na liście płac[2]. W 1977 nakręciła kolejny film telewizyjny, Coś za coś, którego bohaterką była psycholożka rozmawiająca z niedoszłą samobójczynią na temat nieszczęśliwej miłości tej ostatniej[12].

W 1978 Holland napisała scenariusz do uhonorowanego Złotymi Lwami na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych filmu Wajdy Bez znieczulenia (1978)[13]. Równocześnie poczyniła przygotowania do realizacji własnego, pełnometrażowego debiutu pod tytułem Aktorzy prowincjonalni (1978). Treścią filmu są naznaczone marazmem losy małżeństwa artystów: pełnego pomysłów, zdolnego aktora (Tadeusz Huk), który zmaga się z obojętnością reżysera-karierowicza, oraz pracującej w teatrzyku kukiełkowym żony tegoż aktora (Iwona Biernacka), na której ten wyładowuje swoje frustracje[14]. Film zdobył Nagrodę FIPRESCI na 33. MFF w Cannes, zwracając uwagę krytyki zagranicznej na młodą wówczas reżyserkę[14].

Następnie Holland nakręciła film przekorny wobec euforii ruchu solidarnościowego z sierpnia 1980. Gorączka (1980), adaptacja Dziejów jednego pocisku Andrzeja Struga, ukazywała w drastycznych szczegółach nieudolne działania członków Polskiej Partii Socjalistycznej, którzy podczas rewolucji 1905 roku planują dokonać zamachu na życie cara za pomocą chałupniczo skonstruowanej bomby. Jak pisała Maria Janion, w filmie Holland „od bomby wszyscy popadają w gorączkę, ona kieruje ich krokami, ona wyznacza bieg życia i śmierci”[15]; Gorączka ukazuje „tragiczną ironię” losu Polaków, której ucieleśnieniem okazuje się postać Gryziaka (Bogusław Linda), anarchisty niezwiązanego z żadną partią, który wykazuje zarazem największą determinację do zdetonowania bomby[16]. Gorączka okazała się wielkim sukcesem artystycznym, zdobywając Złote Lwy na FPFF; docenione zostały kreacje Lindy oraz Krzysztofa Zaleskiego, a także scenografia Andrzeja Przedworskiego. Na Festiwalu Filmowym w Berlinie z uznaniem spotkała się natomiast gra aktorska Barbary Grabowskiej (Srebrny Niedźwiedź)[17].

W 1981, korzystając z chwilowego odprężenia politycznego, Holland pośpiesznie nakręciła kolejny film przekorny wobec sukcesu „Solidarności”. W cieniu politycznych wydarzeń rozgrywa się akcja Kobiety samotnej. Jak twierdziła reżyserka: „Chciałam zrobić film o ludziach biednych, którzy nie umieją siebie wyrazić”, a punktem wyjścia dla jej dzieła była „sytuacja mieszkaniowa pewnej kobiety z dzieckiem”[18]. Film o marazmie życia samotnej matki (Maria Chwalibóg), która wiąże się z rencistą (Linda) i naraża się na ostracyzm otoczenia (nawet solidarnościowego), skupiał się na ludziach, którzy są ofiarami wielkiej polityki nawet wtedy, gdy nie dokonują żadnego wyboru[19]. Nakręcona w maju i czerwcu 1981 Kobieta samotna została zmontowana tuż przed ogłoszeniem stanu wojennego w Polsce; Holland, wyjechawszy przedtem do Francji, przezornie zabrała ze sobą kopię filmu. Kobieta samotna została nie tylko okrojona o sceny ewidentnie polityczne (na przykład zdemolowanie mieszkania przez esbeków)[20], ale również otrzymała zakaz rozpowszechniania aż do 1987[21]. Dopiero na FPFF w 1988 film otrzymał w ramach rekompensaty Nagrodę Specjalną Jury, spotykając się jednak z umiarkowanym odbiorem[21].

Europa Zachodnia: na emigracji politycznej (1982–1990)

edytuj

Po ogłoszeniu stanu wojennego Holland pozostała okresowo we Francji i w RFN, gdzie współpracowała z Wajdą przy pisaniu scenariuszy do Dantona (1982) na podstawie sztuki Stanisławy Przybyszewskiej oraz Miłości w Niemczech (1983). W RFN pozostała na dłużej, podejmując się realizacji kolejnego filmu drastycznego pod względem środków wyrazu, Gorzkich żniw (Bittere Ernte, 1985). Jego bohaterka, żydowska studentka medycyny, ucieka z transportu do obozu koncentracyjnego. Napotkawszy polskiego chłopa – niedoszłego księdza i gorliwego katolika, który przejął majątek pożydowski – zostaje przezeń zmuszona do oddania mu się w zamian za względne bezpieczeństwo[22]. Holland otrzymała fundusze na realizację filmu od żydowskiego producenta Artura Braunera, którego uważała za „wyjątkowo trudnego człowieka”. Brauner chciał usunąć z obsady grającą rolę drugoplanową Elisabeth Trissenaar ze względu na nieatrakcyjny wygląd tejże, jednak reżyserka nie pozwoliła się zdominować producentowi[23]. Gorzkie żniwa zostały przyjęte z mieszanymi uczuciami. Z jednej strony, Karen Jeahne pisała, że „Holland jest zauważalnie zdolna do tego, aby w owej wojnie płci przedstawić psychologiczne mechanizmy oszukiwania samych siebie, jakie praktykowali Polacy w dobie Holokaustu, jak również klęskę Kościoła katolickiego w Polsce w swej próbie wzniesienia się ponad samozadowolenie z bycia «tą właściwą religią»”[24]. Z drugiej strony, Roger Ebert wytykał liczne błędy scenariuszowe i dziury fabularne, uznając, że całość „osuwa się w stronę opery mydlanej i melodramatu”[25]. Niemniej jednak Gorzkie żniwa znalazły się w ścisłej czołówce filmów nominowanych do Oscara dla filmu zagranicznego, a odgrywający rolę chłopa Armin Mueller-Stahl został nagrodzony na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Montrealu[26].

W 1988 Holland zrealizowała w koprodukcji amerykańsko-francuskiej film Zabić księdza, poświęcony morderstwu popełnionemu w Polsce cztery lata wcześniej na księdzu Jerzym Popiełuszce, w które zaangażowani byli funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa. Holland problematyzowała jednak kontekst morderstwa, zamiast na charyzmatycznym księdzu (granym przez Christophera Lamberta) skupiając się na postaci mordercy (Ed Harris), który znajduje się na marginesie społeczeństwa i spotyka się z odrzuceniem[27]. Holland opisywała warunki pracy w koprodukcji: „Boksowałam się właściwie ze wszystkimi – z producentem, ze studiem, z dystrybucją, gdyż karkołomne było łączenie amerykańskich i francuskich pieniędzy z takim tematem jak zabójstwo księdza Popiełuszki […] Byłam bardzo przejęta tą historią i bardzo chciałam opowiedzieć o niej również tym, którzy nie interesują się Polską”[28]. Film został negatywnie przyjęty w anglo- i francuskojęzycznych mediach[29], a w recenzjach polskich z epoki budził zarówno niechęć komunistycznej, jak i katolickiej prasy[30]. Zabić księdza chwalił natomiast Wajda, który stwierdził, że film Holland jest zwieńczeniem szkoły polskiej[31].

Wajda przygotowywał się wówczas do realizacji scenariusza Holland pod tytułem Korczak, który został przez nią napisany jeszcze w 1983, ale dopiero w 1989 został skierowany do produkcji. Scenariusz Holland drobiazgowo opisywał żywot Janusza Korczaka od połowy lat 30. do zamordowania go wraz z wychowankami w obozie zagłady w Treblince, uwydatniając przy tym kwestię powszechnego antysemityzmu w okupowanej Polsce[32]. Jednak Wajda, skracając scenariusz, znacząco zredukował wątki antysemityzmu ze strony Polaków, zachowując przy tym złożoność postaw Żydów wobec Zagłady[33]. Zwłaszcza końcowa, oniryczna scena rozpłynięcia się Korczaka i jego wychowanków we mgle rozsierdziła Claude’a Lanzmanna oraz Danièle Heymann z pisma „Le Monde”, którzy w napastliwym tonie oskarżyli Wajdę i Holland o zafałszowanie losów pedagoga i banalizację Holocaustu, co wpłynęło na negatywny odbiór Korczaka na świecie[34]. Holland miała zresztą pretensje do Wajdy, iż przyczynił się do potwierdzenia oskarżeń dziennikarzy „Le Monde”:

„Nie jest [...] całkiem w porządku z jednej strony pokazywać zachowania Żydów w całej ich złożoności (czego będę zawsze bronić, zresztą), a z drugiej zachowania Polaków w tym czasie zredukować do działań przyjaciół Korczaka pragnących go uratować i tramwajarza ginącego, bo rzucał chleb. [...] Wydaje mi się, że pewną rolę w takim wyważeniu sprawy gra Twoja niechęć do pokazywania tego, co brzydkie, pokrętne, śmierdzące, niezrozumiałe, czyli – między innymi – polskiego antysemityzmu, i że o wiele Ci przyjemniej nakręcić tramwajarza niż szmalcownika”[33].

Europa Zachodnia i USA: po zimnej wojnie (1990–2006)

edytuj

W międzyczasie Holland na zlecenie Braunera nakręciła film Europa, Europa (1990). Pomysł na nakręcenie filmu wyszedł od Braunera, gdyż producenta zainspirowała autentyczna historia Solomona Perela. Ów Żyd miał w trakcie II wojny światowej znaleźć schronienie przed Holocaustem, werbując się do niemieckiej armii i łatwo się aklimatyzując w bojówce Hitlerjugend[35]. Odbiór Europy, Europy był przeważnie pozytywny; w magazynie „Empire” komentowano, iż „Holland starannie zachowuje równowagę między rzeczywistością a surrealizmem, wprowadzając sekwencje marzeń, w których Hitler walczy ze Stalinem”[36]. Europa, Europa otrzymała nominację do Złotego Globu (w kategorii filmu obcojęzycznego) oraz do Oscara (za scenariusz adaptowany)[37].

W 1991 Holland przeniosła się do Francji, gdzie jeszcze w tym samym roku nakręciła dwa filmy: telewizyjną adaptację sztuki Vaclava Havla Largo desolato[38] oraz zrealizowanego wedle własnego scenariusza Oliviera, Oliviera, którego tematem jest tajemnicza sprawa zaginięcia jednego z dwojga dzieci małżeństwa mieszkającego na prowincji[39]. Olivier, Olivier został pozytywnie przyjęty; David Ansen z „Newsweeka” ocenił film Holland jako „w połowie baśń, w połowie psychodramę”, której reżyserka „nie zadowala się łatwą odpowiedzią” na motywacje bohaterów[40].

W 1993 Holland wyjechała do Stanów Zjednoczonych, gdzie nakręciła adaptację klasycznej powieści Frances Hodgson Burnett Tajemniczy ogród (The Secret Garden) o losach osieroconej dziewczynki, która zamieszkując w wiktoriańskiej posiadłości, odkrywa zaniedbany ogród i znajduje wspólny język z niepełnosprawnym kuzynem. Filmowa adaptacja Tajemniczego ogrodu spotkała się z powszechnym uznaniem krytyków[41]; Jonathan Rosenbaum pisał, iż Holland oraz partnerująca jej scenarzystka Caroline Thompson stworzyły „pięknie zrealizowany film”, który „bije na głowę typowe disnejowskie śmietnisko”[42].

Ukończywszy w 1994 telewizyjną adaptację prozy Raymonda Chandlera Red Wind, Holland ukończyła film Całkowite zaćmienie (The Total Eclipse, 1995) o toksycznym związku homoseksualnym między francuskimi poetami Arthurem Rimbaudem i Paulem Verlainem (w ich role wcielili się Leonardo DiCaprio i David Thewlis). Całkowite zaćmienie było krytycznie oceniane za brak polotu i marginalne odniesienia do samej profesji poetów[43][44]. Z uznaniem krytyków spotkała się natomiast adaptacja powieści Henry’ego Jamesa Plac Waszyngtona (Washington Square, 1997). Holland przesunęła akcenty w stosunku do pełnego komizmu pierwowzoru Jamesa, podkreślając dramatyczną relację między lekarzem (Albert Finney) a jego córką (Jennifer Jason Leigh), którą on obwinia o śmierć swej żony zmarłej podczas porodu. Ansen napisał w swojej recenzji, że adaptacja Holland jest „prawdziwsza” od innego filmu na podstawie tej samej powieści, czyli Dziedziczki (1949) Williama Wylera[45].

W 1999 ukazał się kolejny amerykański film Holland, Trzeci cud (The Third Miracle) na podstawie powieści Richarda Vetere’a. W prowokacyjnym stylu reżyserka podjęła kwestię cudów w Kościele katolickim, filmując opowieść o śledztwie w sprawie beatyfikacji zakonnicy, której wierni przypisują cud polegający na zalaniu się marmurowego posągu krwawymi łzami. Bogumiła Fiołek-Lubczyńska zauważyła, że „w tym filmie ponownie dochodzi do głosu przekonanie, że najważniejsza w życiu jest wiara; ona bowiem może zdziałać cuda, albo też... cuda wzmacniają wiarę”[46]. Dwa lata później Holland ukończyła na zlecenie HBO film Strzał w serce (Shot in the Heart, 2001), poświęcony sprawie Gary’ego Gilmore’a (Elias Koteas), mężczyzny oskarżonego o morderstwo, który odmówił wszelkiej przysługującej mu obrony i dobrowolnie przyśpieszył wydanie nań wyroku śmierci. Steven Oxman z „Variety” ocenił Strzał w serce jako film „emocjonalnie głęboki, lecz momentami zbyt ciężki”, doceniając wszakże zniuansowanie kontekstu wydarzeń[47].

W 2001 Holland zdążyła nakręcić również koprodukcję Julia wraca do domu (Julie Walking Home), poświęconą kryzysowi małżeńskiemu w rodzinie polskich emigrantów, który prowokuje główną bohaterkę (Miranda Otto) do wyjazdu do Polski i romansu z tajemniczym uzdrowicielem (Lothaire Bluteau). Film nie miał powodzenia w Polsce; recenzja w „Polityce” zaczynała się stwierdzeniem, iż Holland „deklaruje, że interesuje ją świat transcendencji i cudu, magii i kabały, w który nie jest w stanie uwierzyć, ale który ją przyciąga. Z tej schizofrenii światopoglądowej rodzą się jej kolejne filmy, niestety coraz mniej atrakcyjne dla widza”[48].

Z mieszanymi recenzjami spotkał się również kolejny film fabularny Holland, Kopia mistrza (Copying Beethoven, 2006). Reżyserka podjęła się przepisania na nowo końcowego etapu życiorysu Ludwiga van Beethovena (Ed Harris), wprowadzając fikcyjną postać Anny Holtz (Diane Kruger), zatrudnionej jako kopistka u ekscentrycznego kompozytora. O ile Rosenbaum doceniał film pomimo jego „anachronicznego” stylu[49], o tyle Lisa Schwarzbaum z „Entertainment Weekly” skwitowała Kopię mistrza jako „napuszoną od początku do końca biograficzną fantazję o bzdurnym, anachronicznym feministycznym zakrzywieniu”[50]. Skromniejszym przedsięwzięciem dla Holland był zrealizowany w tym samym roku film telewizyjny Historia Gwen Araujo (A Girl Like Me: The Gwen Araujo Story, 2006), poświęcony autentycznemu transpłciowemu nastolatkowi cierpiącemu na ostracyzm otoczenia, zamordowanemu w 2002 roku[51].

Polska, Czechy, USA: seriale telewizyjne i środkowoeuropejskie filmy kinowe (2007–2023)

edytuj

W 2007 Holland nakręciła w Polsce wraz z córką Kasią Adamik, siostrą Magdaleną Łazarkiewicz oraz Borysem Lankoszem serial telewizyjny Ekipa. Zaliczany do political fiction serial opowiadał historię premiera Turskiego, który po rezygnacji poprzedniego szefa rządu, skompromitowanego doniesieniem o współpracy z SB, usiłuje zmienić kraj na lepsze. Ekipa, wyemitowana w Telewizji Polsat, już po jednym sezonie została zdjęta z anteny wskutek porażki komercyjnej[52]. Problem z odbiorem Ekipy wynikał – zdaniem Darka Kuźmy z Onetu – z nazbyt idealistycznego zacięcia twórców oraz faworyzowania określonego realnego środowiska politycznego, którym miała się okazać Platforma Obywatelska. Niezależnie od uwikłań politycznych Ekipę Kuźma odczytywał jako udaną próbę przeszczepienia na polski grunt konwencji amerykańskiego Prezydenckiego pokera (The West Wing)[52].

 
Agnieszka Holland, 2007
 
Agnieszka Holland, 2014

W 2009 Holland wraz z Adamik nakręciła w koprodukcji polsko-czesko-słowacko-węgierskiej serial Janosik. Prawdziwa historia, mający na celu przepisanie losów słowackiego zbójnika uznawanego zarówno na Słowacji, jak i w Polsce za bohatera narodowego. Sebastian Adamkiewicz z portalu Histmag.org, chwaląc stronę artystyczną oraz bardziej wiarygodną obsadę aktorską niż w przaśnym serialu Jerzego Passendorfera, zauważył jednak, że Holland i Adamik jednak „uległy presji legendy Janosika, i na niewiele zdało się tu ekranowe urealnianie jego postaci i miejsc, w których żył”. Problematyczny – zdaniem Adamkiewicza – okazał się szereg scen, takich jak objawienie Janosikowi Matki Boskiej tudzież rozmowa z diabłem[53].

Ucieczką od ludowego romantyzmu Janosika był dla Holland film W ciemności (2011). Historia kanalarza Leopolda Sochy (Robert Więckiewicz), który z narażeniem życia ukrywał uciekinierów z getta we Lwowie, została nakręcona w naturalistycznym stylu, a jednocześnie zmieniała spojrzenie na oblicza polskiego bohaterstwa. Jakub Majmurek podkreślał, że „zaskakuje przede wszystkim brak bohatera reprezentującego hegemoniczną, inteligencką, postszlachecką, heroiczno-insurekcyjną polskość. Nie ma tu żadnego szlachetnego żołnierza AK, pięknego młodzieńca z granatami i prozą Conrada (czy poezją Słowackiego) w chlebaku [...]. Leopold Socha jest plebejuszem mówiącym ciężko zrozumiałą dla współczesnych widzów gwarą lwowską, byłym więźniem i drobnym złodziejaszkiem”[54]. W ciemności było najlepiej nagradzanym filmem na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych, zdobywając dziewięć statuetek, w tym Złote Lwy oraz nagrodę za reżyserię dla Holland[55]. Jednocześnie, zbierając przeważnie pozytywne oceny za granicą[56], był to kolejny film Holland nominowany do Oscara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego[57].

Kolejne produkcje Holland: Gorejący krzew (Hořící Keř, 2013) oraz Dziecko Rosemary (Rosemary’s Baby, 2014), były miniserialami reżyserowanymi poza granicami Polski. Gorejący krzew poświęcony był nagłośnionemu przez media zachodnioeuropejskie przypadkowi praskiego studenta Jana Palacha, który po brutalnym stłumieniu Praskiej Wiosny w Czechosłowacji przez wojska Układu Warszawskiego popełnił samobójstwo w 1969. Adamkiewicz pisał na temat Gorejącego krzewu, iż „otwiera polskie oczy na tragedię naszych południowych sąsiadów. Zrywa z nich szwejkowską twarz, ukazując naród głęboko doświadczony przez historię, stłamszony i pozbawiony sił, aby walczyć”[58]. Wyprodukowane przez amerykańską telewizję NBC Dziecko Rosemary stanowiło natomiast reinterpretację powieści Iry Levina, którą już w 1969 roku na język filmu przełożył Roman Polański. W odróżnieniu od Gorejącego krzewu, odbiór kolejnej adaptacji prozy Levina był wyjątkowo negatywny, a amerykańscy krytycy odczytywali miniserial Holland jako znacznie gorszą repryzę filmu Polańskiego[59]. W styczniu 2014 Holland została przewodniczącą zarządu Europejskiej Akademii Filmowej w Berlinie[60][61].

 
Olga Tokarczuk i Agnieszka Holland na spotkaniu promującym Pokot w Nowej Rudzie (2017)

W 2016 już w Polsce ukończyła prace nad adaptacją powieści Olgi Tokarczuk Prowadź swój pług przez kości umarłych. Pokot (2016) jest opowieścią kryminalną o kobiecie w podeszłym wieku (Agnieszka Mandat), która rozpowiada pogłoski, jakoby za tajemniczą serię morderstw lokalnych myśliwych i sprzyjających im notabli odpowiadały zwierzęta. Jednakże odbiór filmu był mieszany: prawicowe media uznawały Pokot za jednowymiarową „pochwałę ekoterroryzmu”[62], z kolei recenzenci czasopism i portali okołofilmowych stwierdzali, że „Pokot zawodzi [...] i jako kino gatunkowe, i jako posthumanistyczny manifest”[63], a atmosfera grozy „pryska, gdy na ekranie pojawiają się pajacujący Andrzej Grabowski i Jakub Gierszał[64]. Nie przeszkodziło to jednak Holland w zdobyciu Nagrody im. Alfreda Bauera na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Berlinie[65].

Średnio przyjęty został również realizowany dla Netfliksa serial 1983 (2018), którego producentem wykonawczym była Holland. Osadzony w alternatywnej rzeczywistości, w której żelazna kurtyna nigdy nie opadła, 1983 ukazuje hipotetyczną ścieżkę rozwoju Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej po zamachu terrorystycznym w tytułowym roku. Serial, którego dwa pierwsze odcinki wyreżyserowała Holland, rozczarował krytyków[66]; Aneta Kyzioł z „Polityki” przyznała, iż „dialogi często brzmią jak sentencje, a niektóre sceny rażą siermiężną stylizacją”[67].

W 2019 Holland ukończyła prace nad filmem Obywatel Jones. Bohaterem produkcji jest walijski dziennikarz Gareth Jones (James Norton), który jako jeden z pierwszych korespondentów zagranicznych w ZSRR w latach 30. opisał Wielki Głód na Ukrainie i wdawał się w polemikę z brytyjskimi apologetami rządów Józefa Stalina. Tym razem reżyserka zadowoliła zarówno liberalnych, jak i konserwatywnych krytyków: Łukasz Adamski z portalu wPolityce.pl opisywał Obywatela Jonesa jako „najlepszy od lat film Holland”[68], a Tadeusz Sobolewski z „Gazety Wyborczej” chwalił prostotę stylu i aktualność przesłania[69].

Nakręciwszy Obywatela Jonesa, Holland wyjechała do Czech, gdzie wyreżyserowała kolejny film biograficzny Szarlatan (2020). Jego bohaterem jest zielarz Jan Mikolášek (Ivan Trojan), niezwykle popularny w okresie międzywojennym zielarz i uzdrowiciel, który w 1957 roku został skazany w procesie pokazowym, a jego olbrzymi majątek – skonfiskowany przez władze komunistyczne. Holland zadbała o zniuansowany portret Mikoláška – konformisty świadczącego usługi oficjelom hitlerowskim i komunistycznym, ale zarazem człowieka zaszczutego przez historię. Prezentując Szarlatana na Berlinale, Holland deklarowała, iż postać Mikoláška przywodziła jej na myśl Kevina Spaceya, którego upadek był równie bolesny[70]. Karol Barzowski z portalu Film.org.pl komentował, iż „Agnieszka Holland nie tylko nie zwalnia tempa, ale trzyma wciąż wysoki poziom”[71]. Za Szarlatana reżyserka otrzymała Czeskiego Lwa[72].

W 2022 roku, zainspirowana kryzysem migracyjnym na granicy Białorusi z Unią Europejską, Holland rozpoczęła zdjęcia do filmu Zielona granica o grupie uchodźców, którzy planują przedostać się do Polski[73]. Już na etapie produkcji film spotkał się z krytyką polskiej prawicy; minister kultury i dziedzictwa narodowego Piotr Gliński oświadczył, że film Holland „nie jest sponsorowany ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, ani z żadnych innych instytucji powiązanych z MKiDN”, a posłanka Prawa i Sprawiedliwości Joanna Lichocka traktowała film jako „element walki z polskim rządem”[73]. Zdjęcia do Zielonej granicy zostały ukończone w maju 2023 roku[74], a premiera filmu – zaplanowana z myślą o wrześniowym konkursie głównym podczas Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Wenecji[75]. Tamże Zielona granica została uhonorowana Nagrodą Specjalną Jury[76]. Recenzje filmu za granicą były najczęściej przychylne[77][78]; Peter Bradshaw z „The Guardiana” pisał o Zielonej granicy jako „ciosie w splot słoneczny”, który jest jednak „ważnym filmowym świadectwem tego, co dzieje się obecnie w Europie”[79]. Zdaniem Jakuba Popieleckiego z portalu Filmweb Zielona granica stała się przykładem „obywatelskiego kina szybkiego reagowania” na podobieństwo Człowieka z żelaza (1981) Andrzeja Wajdy[80].

Dofinansowanie planowanego kolejnego filmu Holland, dzieła biograficznego o Franzu Kafce, też natrafiało na trudności; dyrektor Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej Radosław Śmigulski, motywowany rzekomo osobistą obrazą podczas rozmowy z Holland, wbrew rekomendacjom ekspertów nie przyznał środków na film[81].

Działalność pozafilmowa

edytuj

Holland udzielała się jako reżyserka spektakli teatralnych i telewizyjnych. W Polsce wystawiła pięć sztuk: Emigrantów Sławomira Mrożka (data premiery – 1976), Woyzecka Georga Büchnera (1976), Dusię, Rybę, Wal i Letę Pam Gems (1978), Dla miłego grosza Apolla Korzeniowskiego (1979)[82] oraz – wespół z Anną SmolarAktorów prowincjonalnych (2008) według scenariusza Holland i Witolda Zatorskiego[83]. Nakręciła też pięć spektakli Teatru Telewizji: Dłużników Leonida Żuchowickiego (1974), Lorenzaccia Alfreda de Musset (1978), Łamanie kołem Macieja Bordowicza (1979), Proces Franza Kafki (1980, wespół z Laco Adamíkiem) oraz Dybuka Szymona An-skiego (1999)[82].

Jest autorką tłumaczenia powieści Milana Kundery Nieznośna lekkość bytu (1982), która w wersji polskiej po raz pierwszy została opublikowana przez krakowską Oficynę Literacką w 1985[84].

Poglądy

edytuj
 
Agnieszka Holland w trakcie mowy na demonstracji solidarności z Ukrainą w Warszawie (2022).

Krytycznie wyrażała się o rządach Prawa i Sprawiedliwości, zarówno w latach 2005–2007, jak i po 2015[85][86]. Krytykowała przede wszystkim politykę historyczną tej partii, wyrażoną w postaci „zero-jedynkowego obrazu dobra i zła, a następnie instrumentalnie wykorzystywaną w celach stricte politycznych”[86]. Głosiła potrzebę wolności słowa przynajmniej w dziedzinie sztuki, jako że „społeczna funkcja sztuki polega m.in. na tym, że jest ona niejako eksterytorialna, wyłączona z gry pedagogiczno-moralno-polityczno-religijnej, jakiejkolwiek”[86]. Holland zaznaczała, że w czasach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej ludzie sztuki byli bardziej szanowani aniżeli za rządów PiS[87]. Poddawała krytyce również rządy Platformy Obywatelskiej w latach 2007–2015, zarzucając jej technokratyczny styl rządzenia, który miał zrazić Polaków do tej partii[88]. Niechętna polskiej prawicy, Holland odniosła się jednak krytycznie również do zachwytu zachodnich dziennikarzy ideologią komunistyczną w trakcie zimnej wojny, uzasadniając wszelako ów zachwyt następująco:

Perspektywa komunistycznego kraju, który przynajmniej na papierze obiecuje sprawiedliwość, szczęśliwość i oferuje darmowe szkolnictwo czy opiekę zdrowotną dla wszystkich, okazała się bardzo kusząca. Potem przyszła druga wojna światowa. Bez Stalina Niemcy by wygrali. Morze krwi, które naród radziecki oddał, budziło podziw i sentyment. Najszybciej minęły one Amerykanom. Ale ponieważ antykomunizm makkartyzmu był prymitywny, poparcie intelektualistów dla lewicy się zachowało. Ponadto panowało słuszne skądinąd przekonanie, że istnienie Związku Radzieckiego cywilizuje zachodni kapitalizm. Europa skorzystała chyba najbardziej na idei państwa opiekuńczego zaczerpniętej od komunistów. Więc nie chciała utożsamiać się z ofiarami komunizmu[85].

Krytykując dwudziestowieczne totalitaryzmy, Holland była orędowniczką wolności słowa w każdej sferze aktywności[89]. Pozytywnie oceniała przynależność Polski do Unii Europejskiej[90]. Często podejmowała tematy konieczności ochrony praw kobiet oraz praw zwierząt[91]. Uznawała, że kryzys wywołany pandemią COVID-19 znieczulił społeczeństwa europejskie: „Ze społeczeństwa, które nachyla się nad każdym życiem – od wcześniaka do stuletniego starca, zmieniliśmy się w kilka chwil w darwinowskich Spartan[92]. Jej zdaniem ratunkiem dla Europy mogło być młode pokolenie kobiet, które w przeciwieństwie do konserwatywnych mężczyzn jasno widzi zagrożenie wynikające z katastrofy klimatycznej i śmielej broni demokracji[92].

Jakkolwiek przyznawała, że „religia jest ludziom potrzebna”, uznawała polski katolicyzm i inne religie bądź wyznania monoteistyczne za ewoluujące „w stronę wykluczającego fundamentalizmu, agresji wobec niewiernych czy inaczej wierzących”[85]. Prawicowi publicyści zarzucali Holland ateizm[93][94], choć ona sama deklarowała, że do niechęci wobec Kościoła katolickiego skłonił ją bardziej fundamentalizm kleru aniżeli same prawdy wiary[94].

Została członkiem honorowego komitetu poparcia Bronisława Komorowskiego przed przyspieszonymi wyborami prezydenckimi 2010[95] oraz przed wyborami prezydenckimi w Polsce w 2015 roku[96].

Styl filmowy

edytuj

Agnieszka Holland jest zaliczana w poczet artystów związanych z kinem moralnego niepokoju. Za swoje główne źródło inspiracji uznawała twórczość czechosłowackiej Nowej Fali[97]. Reżyserka skupiała się w swoich filmach na doświadczeniach jednostek na tle wielkich wydarzeń politycznych. O ile jednak filmy kinowe Holland koncentrują się na krytyce rządów komunistycznych i nazistowskich, o tyle filmy telewizyjne realizowane w Stanach Zjednoczonych za cel stawiały sobie ukazanie „moralnego upadku Ameryki”[98].

Częstym motywem pojawiającym się w twórczości Holland jest szereg postaw pojedynczych osób wobec wydarzeń II wojny światowej. Filmy takie jak Europa, Europa, Korczak oraz Gorzkie żniwa „służą potrzebnemu, ważnemu celowi: mają za zadanie edukować młodzież, żydowską lub nieżydowską, o eksploatacji i eksterminacji pojedynczej rasy”[99]. Do innych charakterystycznych motywów w twórczości Holland należy gwałtowna utrata przez dzieci niewinności w wyniku niespodziewanych wydarzeń (Olivier, Olivier, Tajemniczy ogród)[99]. David Thomson zaznacza, że w swojej twórczości Holland „wykazała zauważalny talent do historii o wysiedleniach [...], których ciężkiej, pozbawionej sentymentalizmu strukturze i charakterowi akompaniował magiczny sposób przedstawiania”[100].

Holland przywiązywała w swoich utworach filmowych szczególną uwagę do właściwego wykorzystania muzyki:

Muzyka jest częścią opowiadania historii, kolejnym głosem w tkaninie narracyjnej, na pewno wzmacniającym emocje. Oznacza to, że nawet jeśli nie jest to muzyka melodramatyczna, zwłaszcza sentymentalna, emocjonalna czy słodka – jakakolwiek nie byłaby ta muzyka – to połączenie dźwięku i obrazu tworzy emocjonalną całość. Jeśli nie potrzebujesz emocji, to może nie potrzebujesz muzyki[101].

Życie prywatne, osobowość

edytuj
 
Holland z córką, Kasią Adamik (2009)

Już w trakcie prac w Zespole Filmowym „X” dała się poznać jako osoba o silnym charakterze oraz charyzmie, niestroniąca od dosadnych sformułowań. Andrzej Wajda wspominał: Agnieszka była bardzo agresywna. Szybko stała się przywódcą naszego zespołu. Krzysztof Zanussi opisywał Holland następująco: Temperament wulkaniczny, lecz bardzo klarowny, kartezjański umysł[102].

Po upadku Praskiej Wiosny zawarła związek małżeński ze starszym od niej słowackim studentem Laco Adamíkiem. Ze związku w Polsce urodziła im się córka, Kasia Adamik. Gdy wprowadzony został stan wojenny, małżeństwo znalazło się w kryzysie – Laco Adamík pozostał w Polsce z córką. Choć Holland podstępem umożliwiła rodzinie przybycie do Francji, wysławszy wcześniej do Polski zaświadczenie lekarskie o złym stanie zdrowia, Adamík nie odnalazł się we Francji. Rozwodząc się z Holland, wyjechał z powrotem do Polski i zostawił Katarzynę przy matce[102].

Holland pomogła Adamik w rozpoczęciu kariery filmowej, zatrudniając ją jako asystentkę reżysera przy Tajemniczym ogrodzie, a z czasem współtworząc z nią kolejne filmy[102]. Holland była producentką filmu Boisko bezdomnych (2008), debiutu reżyserskiego Adamik[102].

Filmografia

edytuj
  Twórczość filmowa
Rok Tytuł[103] Reżyserka Scenarzystka Aktorka Uwagi
1972 Iluminacja   reż. Krzysztof Zanussi
1974 Pozwólcie nam do woli fruwać nad ogrodem   reż. Stanisław Latałło
1975 Obrazki z życia   nowela 3. Dziewczyna i „Akwarius”
Wieczór u Abdona     film telewizyjny na podstawie opowiadania Jarosława Iwaszkiewicza
1976 Blizna   reż. Krzysztof Kieślowski
Zdjęcia próbne       występ w roli reżyserki Agnieszki
Niedzielne dzieci    
1977 Coś za coś    
1978 Zwycięzcy   reż. Andrzej Zajączkowski
Okruch lustra     reż. Andrzej Zajączkowski
Bez znieczulenia   reż. Andrzej Wajda
Aktorzy prowincjonalni    
1980 Gorączka   adaptacja Dziejów jednego pocisku Andrzeja Struga
1981 Kobieta samotna    
Mężczyzna niepotrzebny!   reż. Laco Adamík
1982 Przesłuchanie   reż. Ryszard Bugajski
1983 Miłość w Niemczech   reż. Andrzej Wajda
1985 Kultura   film dokumentalny
Gorzkie żniwa    
Czapski     film dokumentalny
1987 Anna   reż. Jerzy Bogajewicz
1988 Zabić księdza    
Biesy   reż. Andrzej Wajda
1990 Europa, Europa    
Korczak   reż. Andrzej Wajda
1991 Largo desolato    
Olivier, Olivier    
1993 Tajemniczy ogród  
1995 Całkowite zaćmienie  
1997 Plac Waszyngtona  
1999 Trzeci cud  
2001 Golden Dreams   film dokumentalny na zamówienie Disneylandu
Strzał w serce  
Julia wraca do domu  
20042008 Prawo ulicy   serial telewizyjny, odcinki: Moral Midgetry (odc. 8, seria 3), Corner Boys (odc. 8, seria 4), React Quotes (odc. 5, seria 5)
20042009 Dowody zbrodni   serial telewizyjny, odcinki: Hubris, The Plan (odc. 11-12, seria 1), Justice (odc. 10, seria 5), Lotto Fever (odcinek 12, seria 6)
2006 Kopia mistrza  
Historia Gwen Araujo  
2007 Ekipa     odcinki: 1–3, 9, 13–14, współpraca – odcinki: 4–8, 10–12
2008 Boisko bezdomnych     producent, reż. Kasia Adamik
2009 Janosik. Prawdziwa historia   współreżyser Kasia Adamik
20102011 Treme   serial telewizyjny, odcinki: 1, 10 (seria 1), 2 (seria 2)
2011 W ciemności  
20112012 Dochodzenie   serial telewizyjny; seria 1 (odcinki: 6, 9), seria 2 (odcinki: 1)
2013 Gorejący krzew   miniserial
2014 Dziecko Rosemary   miniserial
20152017 House of Cards   serial telewizyjny; seria 3 – odcinki 10–11, seria 5 – odcinki: 10–11
2016 Pokot     współreżyser Kasia Adamik
2018 The First. Misja na Marsa   serial telewizyjny; odcinki 1–2
1983   serial telewizyjny; odcinki 1–2; także producentka wykonawcza
2019 Obywatel Jones  
2020 Szarlatan   film fabularny o Janie Mikolášku
2023 Zielona granica     współscenarzyści Gabriela Łazarkiewicz-Sieczko, Maciej Pisuk

Nagrody za filmy

edytuj
 
Agnieszka Holland na Berlinale w 2017 roku
 
Gwiazda Agnieszki Holland na Alei Gwiazd w Krakowie
Nagrody za filmy
Rok Film Instytucja Nagroda[103]
1977 Zdjęcia próbne Lubuskie Lato Filmowe Nagroda ZSMP za wybitne walory ideowo-wychowawcze
1977 Niedzielne dzieci Festiwal Polskiej Twórczości Telewizyjnej Nagroda „Gazety Olsztyńskiej
1979 Aktorzy prowincjonalni Koszaliński Festiwal Debiutów Filmowych „Młodzi i Film” Grand Prix „Wielki Jantar”
1980 Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Cannes Nagroda FIPRESCI
1981 Gorączka Festiwal Polskich Filmów Fabularnych Złote Lwy Gdańskie
1988 Kobieta samotna Nagroda Specjalna Jury
1990 Europa, Europa Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Viareggio Nagroda za reżyserię
1992 Amerykańskie Stowarzyszenie Krytyków Filmowych Nagroda Amerykańskiego Stowarzyszenia Krytyków FIlmowych
Stowarzyszenie Prasy Zagranicznej w Hollywood Złoty Glob za film obcojęzyczny
2011 W ciemności Festiwal Filmu Polskiego w Ameryce Złote Zęby dla najbardziej interesującego filmu fabularnego
Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Mar del Plata Nagroda Publiczności
Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Saint Louis Nagroda Publiczności
Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Valladolid Nagroda Publiczności
2012 Batumi International Art House Film Festival Grand Prix
Festiwal Polskich Filmów Fabularnych Złote Lwy
Nagroda za reżyserię
2014 Gorejący krzew Czeska Akademia Sztuki Filmowej i Telewizyjnej Najlepszy film
Najlepszy reżyser
Nagroda Publiczności
Nagroda Czeskich Krytyków Filmowych Najlepszy film
Najlepszy reżyser
2017 Pokot Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Berlinie Srebrny Niedźwiedź – Nagroda im. Alfreda Bauera
Festiwal Filmu Polskiego w Ameryce Nagroda Specjalna Przewodniczącego Komitetu Organizacyjnego Festiwalu
Festiwal Polskich Filmów Fabularnych Nagroda za reżyserię
Lubuskie Lato Filmowe Brązowe Grono
Fantasia International Film Festival w Montrealu Nagroda Główna
Tarnowska Nagroda Filmowa Nagroda Jury Młodzieżowego
2019 Obywatel Jones Festiwal Polskich Filmów Fabularnych Złoty Kangur (nagroda australijskich dystrybutorów)
Złote Lwy
2021 Szarlatan Czeska Akademia Sztuki Filmowej i Telewizyjnej Najlepszy film
Najlepszy reżyser
2021 Obywatel Jones, Szarlatan Fundacja Jerzego Turowicza Nagroda im. Jerzego Turowicza[104]
2023 Zielona granica Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Wenecji Nagroda Specjalna Jury[105]

Nagrody honorowe i inne

edytuj
Nagrody honorowe, upamiętnienia, odznaczenia
Rok Instytucja Nagroda Uzasadnienie[103]
1993 Krajowa Fundacja Kultury Żydowskiej w USA Żydowska Nagroda za Osiągnięcia Kulturalne b.d.
1997 Festiwal Filmu Polskiego w Ameryce Nagroda „Skrzydeł” „za szczególne osiągnięcia w dziedzinie sztuki filmowej poza Polską, za rozwinięcie skrzydeł w świecie”
1998 Miasto Łódź Gwiazda Agnieszki Holland w Alei Gwiazd b.d.
1999 Festiwal Filmowy w Las Vegas Nagroda za całokształt twórczości b.d.
2001 Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski[106][b] „za wybitne zasługi dla kultury polskiej, za osiągnięcia w pracy twórczej”
2003 Camerimage Nagroda Atlasa za promowanie polskiej kultury za granicą
2004 IX Festiwal Gwiazd w Międzyzdrojach Odcisk dłoni na Promenadzie Gwiazd b.d.
2007 Festiwal „Lato z Muzami” w Nowogardzie Nagroda Specjalna b.d.
2007 Festiwal Filmów-Spotkań NieZwykłych Tytuł Reżyserki NieZwykłej 2007 b.d.
2008 Prezydent Gdańska Nagroda Prezydenta Miasta Gdańska „Neptun”[108] b.d.
Akademia Telewizyjna Super Wiktor 2007 za całokształt osiągnięć
Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego Złoty Medal „Gloria Artis – Zasłużony Kulturze” b.d.
2009 Kino Charlie w Łodzi Złoty Glan b.d.
2011 Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski[109] za „wybitne zasługi dla kultury narodowej, za osiągnięcia w twórczości artystycznej”
2012 Ambasada Stanów Zjednoczonych w Polsce Nagroda Wolności im. Jana Karskiego za „wyjątkowy polityczny i społeczny wkład na rzecz demokracji i praw człowieka”
Festiwal Filmowy „Febiofest” w Pradze Nagroda za wkład w światową kinematografię b.d.
2013 Fundacja im. Izabeli Jarugi-Nowackiej Okulary Równości dla osób „zasłużonych dla inicjatyw przeciwdziałającym nierównościom społecznym”
Polska Akademia Nauk im. Tadeusza Kotarbińskiego Medal Polskiej Akademii Nauk b.d.
Redakcja „Tygodnika Powszechnego” Medal świętego Jerzego[110] za „duchowy niepokój i szukanie dla niego artystycznego wyrazu – jak w serialu Gorejący krzew, poświęconemu historii Jana Palacha oraz za odwagę stawiania metafizycznych pytań i powagę w traktowaniu etycznych kwestii”
2014 Tarnowska Nagroda Filmowa Nagroda za całokształt twórczości artystycznej b.d.
2014 Ministerstwo Spraw Zagranicznych Czech Nagroda „Gratias Agit” za „zasługi w szerzeniu dobrego imienia państwa czeskiego”
Kołobrzeski Festiwal Filmowy „Sensacyjne Lato Filmów” Kołobrzeska Nagroda Filmowa „Latarnik” dla „reżysera, który wykorzystując reguły kina gatunkowego tworzy ważne artystycznie, a jednocześnie lubiane przez publiczność filmy”
Culture.pl Nagroda Culture.pl Superbrands za aktywne upowszechnianie kultury polskiej za granicą
2015 Tygodnik „Polityka” Kreator Kultury za „łączenie wybitnie autorskiego spojrzenia na film z trudnymi regułami kina rozrywkowego. Za otwartość, odwagę tworzenia ambitnej sztuki i bezkompromisowość wyrażania w życiu publicznym niepopularnych idei. Za to, że swoją twórczością nie pozwala nam zapomnieć o historii i paradoksach Europy Wschodniej”
Fundacja Kościuszkowska Pioneer Award b.d.
Stowarzyszenie Autorów Zdjęć Filmowych Nagroda Specjalna b.d.
2016 Uniwersytet Brandeis w Waltham Doktorat honoris causa b.d.
2017 Waszyngtoński Festiwal Filmów Żydowskich Nagroda Wizjonerów za „odkrywcze i wnikliwe przedstawienie różnorodności losów Żydów w sztuce filmowej”
Festiwal Off Camera w Krakowie Nagroda „Pod Prąd”[111] za „szczególne osiągnięcia w rozwoju kina niezależnego”
Wydział Filmu i Telewizji Akademii Sztuk Scenicznych (FAMU) w Pradze Doktorat honoris causa[112] b.d.
Konfederacja Lewiatan i Fundacja na Rzecz Myślenia im. Barbary Skargi Nagroda za Odważne Myślenie[113]
2018 Uniwersytet Rzymski „La Sapienza” Tytuł Doctora Honoris Causa[103]
2019 17. Międzynarodowy Festiwal Filmowy „Tofifest” w Toruniu Złoty Anioł[114] za niepokorność twórczą
Uniwersytet Europejski Viadrina we Frankfurcie nad Odrą Nagroda Uniwersytetu[115] b.d.
Prezydent Ukrainy Order Księżnej Olgi III stopnia[116][117] za „wybitne zasługi m.in. w działalności państwowej, społecznej, naukowej, kulturalnej i oświatowej”
2020 Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Sofii FIPRESCI Platinum Award[118] b.d.
2021 Festiwal Polskich Filmów Fabularnych Platynowe Lwy[119] Za całokształt twórczości
Prezydent Słowacji Medal Prezydenta Republiki Słowackiej[120] b.d.
2022 Polska Akademia Umiejętności członek czynny[121]
2023 Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi Tytuł Doctora Honoris Causa[103]
2023 Miasto Katowice, Uniwersytet Śląski,Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego Nagroda im. Kazimierza Kutza[122] za „film Zielona granica, który przywraca tożsamość osobom zmarłym i zaginionym na polsko-białoruskim pograniczu, niosąc wiarę w to, że humanitarny świat nie umarł w Polsce i uświadamiając nam, że niesienie pomocy jest zawsze legalne”
2024 Gazeta Wyborcza Człowiek Roku[123] W uznaniu jej dorobku artystycznego i „obywatelskiej odwagi”[123]
  1. Okoliczności śmierci Henryka Hollanda były przez wiele lat przedmiotem różnych hipotez i domysłów, sugerowano m.in. zabójstwo. Ostatecznie prawdziwe okoliczności ustalił na podstawie odnalezionego w archiwum IPN zapisu z podsłuchu w mieszkaniu Hollanda z dnia rewizji Krzysztof Persak, który opublikował następnie książkę Sprawa Henryka Hollanda (wyd. 2006).
  2. Wręczony w 2003[107].

Przypisy

edytuj
  1. a b Agnieszka Holland przewodniczącą Europejskiej Akademii Filmowej
  2. a b c d e f g Roger Cohen, Holland Without a Country [online], The New York Times, 8 sierpnia 1993 [dostęp 2020-02-15].
  3. a b Krystyna Naszkowska, Holland: Mama została komunistką pod wpływem ojca [online], Vogue Polska, 1 kwietnia 2019 [dostęp 2023-09-23] (pol.).
  4. Grażyna Stachówna, Nomadowie polskiego kina [online], EdukacjaFilmowa.pl [dostęp 2020-05-07].
  5. Magda Mieśnik, „Uważałam, że to normalny system”. Agnieszka Holland o PRL i swoim ojcu komuniście [online], Wirtualna Polska, 10 marca 2019 [dostęp 2020-05-07].
  6. Grzegorz Wysocki, Agnieszka Holland o serialu Netflixa „1983” i nie tylko. „Premierką już nie będę. Ale papieżycą? Czemu nie” [online], Gazeta Wyborcza, 1 grudnia 2018 [dostęp 2020-05-07].
  7. Tomasz Raczek: Karuzela z madonnami. Instytut Wydawniczy Latarnik, 2003, s. 161. ISBN 83-917-891-2-8.
  8. Wieczór u Abdona [online], FilmPolski [dostęp 2020-02-15] (pol.).
  9. Obrazki z życia [online], FilmPolski [dostęp 2020-02-15] (pol.).
  10. Zdjęcia próbne [online], FilmPolski [dostęp 2020-02-15] (pol.).
  11. Michalak 2016 ↓, s. 181–183.
  12. Coś za coś [online], FilmPolski [dostęp 2020-02-15] (pol.).
  13. Lubelski 2015 ↓, s. 429.
  14. a b Aktorzy prowincjonalni [online], Akademia Polskiego Filmu [dostęp 2020-02-15].
  15. Janion 2012 ↓, akap. 6.27.
  16. Janion 2012 ↓, akap. 6.28.
  17. Gorączka [online], Akademia Polskiego Filmu [dostęp 2020-02-15].
  18. Szczuka 2012 ↓, akap. 11.7.
  19. Szczuka 2012 ↓, akap. 11.13.
  20. Szczuka 2012 ↓, akap. 11.12.
  21. a b Szczuka 2012 ↓, akap. 11.4.
  22. Bittere Ernte [online], FilmPolski [dostęp 2020-02-16] (pol.).
  23. Gordana P. Crnkovic, Agnieszka Holland, Interview with Agnieszka Holland, „Film Quarterly”, 52 (2), 1998, s. 7, DOI10.1525/fq.1998.52.2.04a00020, ISSN 0015-1386 [dostęp 2020-02-16].
  24. Karen Jaehne, Review of Angry Harvest, „Cinéaste”, 15 (1), 1986, s. 40, ISSN 0009-7004, JSTOR41686861 [dostęp 2020-02-16].
  25. Roger Ebert, Angry Harvest movie review & film summary, rogerebert.com, 21 marca 1986 [dostęp 2020-02-16] (ang.).
  26. Angry Harvest (1985) awards [online], AllMovie [dostęp 2020-02-16] (ang.).
  27. Mąka-Malatyńska 2009 ↓, s. 119.
  28. Ostrowska 2021 ↓, s. 160.
  29. Ostrowska 2021 ↓, s. 150.
  30. Mąka-Malatyńska 2009 ↓, s. 120.
  31. Mąka-Malatyńska 2009 ↓, s. 121.
  32. Preizner 2012 ↓, s. 366–369.
  33. a b Preizner 2012 ↓, s. 379.
  34. Preizner 2012 ↓, s. 389.
  35. Mąka-Malatyńska 2009 ↓, s. 74–75.
  36. David Parkinson, Europa Europa [online], Empire [dostęp 2020-02-19] (ang.).
  37. Europa, Europa [online], FilmPolski [dostęp 2020-02-19] (pol.).
  38. Largo desolato [online], FilmPolski [dostęp 2020-02-21] (pol.).
  39. Olivier, Olivier [online], FilmPolski [dostęp 2020-02-21] (pol.).
  40. David Ansen: The Heart Has Its Reasons. Newsweek, 1993-03-14. [dostęp 2020-02-21]. (ang.).
  41. The Secret Garden (1993) [online], Rotten Tomatoes [dostęp 2020-02-21].
  42. Jonathan Rosenbaum, The Secret Garden, „Chicago Reader” [dostęp 2020-02-21].
  43. Roger Ebert, Total Eclipse movie review & film summary (1995) [online], rogerebert.com, 3 listopada 1995 [dostęp 2020-02-21] (ang.).
  44. EmanuelLevy, Total Eclipse [online], emanuellevy.com, 2 marca 2006 [dostęp 2020-02-21] (ang.).
  45. David Ansen: An Heir To ‘The Heiress’. Newsweek, 1997-10-12. [dostęp 2020-02-21]. (ang.).
  46. Fiołek-Lubczyńska 2006 ↓, s. 468.
  47. Steven Oxman, Shot in the Heart [online], Variety, 11 października 2001 [dostęp 2020-02-21] (ang.).
  48. Julia wraca do domu [online], polityka.pl, 2003 [dostęp 2020-02-21] (pol.).
  49. Jonathan Rosenbaum, Copying Beethoven [online], Chicago Reader [dostęp 2020-02-21] (ang.).
  50. Lisa Schwarzbaum, Copying Beethoven [online], EW.com, 8 listopada 2006 [dostęp 2020-02-21] (ang.).
  51. A Girl Like Me: The Gwen Araujo Story [online], FilmPolski [dostęp 2020-02-28] (pol.).
  52. a b Darek Kuźma, Polski domek z kart. Mija 10 lat od premiery „Ekipy” [online], Onet Kultura, 13 września 2017 [dostęp 2020-02-28] [zarchiwizowane z adresu 2020-02-28] (pol.).
  53. Sebastian Adamkiewicz, Janosik. Prawdziwa historia (reż. Katarzyna Adamik, Agnieszka Holland) – recenzja i ocena filmu [online], histmag.org, 20 września 2009 [dostęp 2020-02-28] (pol.).
  54. Jakub Majmurek, Majmurek: Poważna dyskusja z historią [online], Krytyka Polityczna, 7 stycznia 2012 [dostęp 2020-02-28] (pol.).
  55. W ciemności [online], FilmPolski [dostęp 2020-02-28] (pol.).
  56. In Darkness (2012) [online], Rotten Tomatoes [dostęp 2020-02-28].
  57. Foreign Language Film. Poland, „In Darkness”. Agnieszka Holland, director. oscars.go.com. [dostęp 2012-01-23]. (ang.).
  58. Sebastian Adamkiewicz, „Gorejący krzew” – reż. Agnieszka Holland – recenzja i ocena filmu [online], histmag.org, 5 marca 2013 [dostęp 2020-02-28] (pol.).
  59. Rosemary’s Baby: Season 1 – TV Reviews [online], Rotten Tomatoes [dostęp 2020-02-28] (ang.).
  60. Agnieszka Holland na czele zarządu EFA. stopklatka.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-12-13)]., Stopklatka.pl, 9.12.2013.
  61. Agnieszka Holland pierwszą przewodniczącą Europejskiej Akademii Filmowej, TVN24, 7 grudnia 2013.
  62. Łukasz Adamski, „Pokot”. Pochwała ekoterroryzmu? Zaskakująco jednowymiarowy film Holland. RECENZJA [online], wPolityce.pl, 24 lutego 2017 [dostęp 2020-02-28].
  63. Sebastian Smoliński, Pokot, „Kino”, luty 2017, s. 72 [dostęp 2020-02-28].
  64. Marcin Czarnik, Sytuacja trudna do zniesienia [online], Wprost, 20 marca 2017 [dostęp 2020-02-28] (pol.).
  65. Pokot [online], FilmPolski [dostęp 2020-02-28] (pol.).
  66. Tomasz Gardziński, Sprawdziliśmy, czy amerykańskie krytyki są zajebiste. 1983 nie podbił zagranicznych mediów [online], rozrywka.blog, 3 grudnia 2018 [dostęp 2020-04-03] (pol.).
  67. Aneta Kyzioł, Recenzja serialu: „1983”, reż. Agnieszka Holland, Katarzyna Adamik, Olga Chajdas, Agnieszka Smoczyńska [online], Polityka, 27 listopada 2018 [dostęp 2020-04-03] (pol.).
  68. Łukasz Adamski, „Obywatel Jones”. Kwintesencja sowieckiego koszmaru [online], wpolityce.pl, 16 września 2019 [dostęp 2020-02-28].
  69. Tadeusz Sobolewski, „Obywatel Jones” to nie film historyczny o piekle lat 30. To paląco aktualna rzecz wychylona w przyszłość [online], Gazeta Wyborcza, 23 października 2019 [dostęp 2020-02-28].
  70. Adam Kruk, Zabić znachora – recenzja filmu Szarlatan (2020) [online], Filmweb, 2020 [dostęp 2020-11-19] (pol.).
  71. Karol Barzowski, Szarlatan. Agnieszka Holland trzyma poziom! [online], Film.org.pl, 29 lutego 2020 [dostęp 2020-11-19].
  72. Agnieszka Holland otrzymała Czeskiego Lwa za film „Szarlatan” [online], tvp.info, 7 marca 2021 [dostęp 2021-05-20] (pol.).
  73. a b Lichocka o nowym filmie Holland: Element wojny z polskim państwem [online], dziennik.pl, 17 kwietnia 2023 [dostęp 2023-05-12] (pol.).
  74. Zielona granica - koniec zdjęć do filmu Agnieszki Holland. Tak wyglądała praca na planie [online], naEKRANIE.pl, 11 maja 2023 [dostęp 2023-05-12] (pol.).
  75. Piotr Kozłowski, "Zielona granica" Agnieszki Holland w konkursie głównym festiwalu w Wenecji [online], dziennik.pl, 26 lipca 2023 [dostęp 2023-08-17] (pol.).
  76. Zielona granica ze specjalną nagrodą w Wenecji [online], Polsat News, 9 września 2023 [dostęp 2023-09-09] (pol.).
  77. Green Border [online], Metacritic [dostęp 2023-09-22] (ang.).
  78. Green Border [online], Rotten Tomatoes [dostęp 2023-09-22] (ang.).
  79. Peter Bradshaw, Green Border review – gripping story of refugees’ fight for survival in the forest, „The Guardian”, 5 września 2023, ISSN 0261-3077 [dostęp 2023-09-09] (ang.).
  80. Jakub Popielecki, Czarne i białe – Recenzja filmu Zielona granica (2023) [online], Filmweb, 2023 [dostęp 2023-09-09] (pol.).
  81. Dawid Dudko, Niejasne decyzje o publicznych pieniądzach na kino. W tle 228 mln zł [online], Onet Kultura, 12 czerwca 2023 [dostęp 2023-06-15] [zarchiwizowane z adresu 2023-06-12] (pol.).
  82. a b Agnieszka Holland, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (autorzy). [dostęp 2020-02-29].
  83. Aktorzy prowincjonalni [online], e-teatr.pl [dostęp 2020-05-07].
  84. Milan Kundera, Nieznośna lekkość bytu, Agnieszka Holland (tłum.), Kraków: Oficyna Literacka, 1985 [dostęp 2020-02-29].
  85. a b c Janusz Wróblewski, Agnieszka Holland: Ludzie mają prawo wiedzieć, „Polityka”, 15 października 2019 [dostęp 2020-02-29] (pol.).
  86. a b c Wywiad z Agnieszką Holland [online], Kultura Liberalna, 13 września 2016 [dostęp 2020-02-29] (pol.).
  87. Paulina Reiter, Agnieszka Holland: Wolność bywa trudna. Większość ludzi jej nie chce, a ja dla niej mogę przehandlować bezpieczeństwo [online], wysokieobcasy.pl, 28 września 2019 [dostęp 2020-02-29].
  88. Agnieszka Holland: Nie mam marzeń [online], naTemat.pl [dostęp 2020-02-29] (pol.).
  89. Grodź 2023 ↓, s. 5.
  90. Grodź 2023 ↓, s. 6.
  91. Grodź 2023 ↓, s. 7.
  92. a b Grodź 2023 ↓, s. 8.
  93. Jerzy Robert Nowak, Czerwone dynastie – Fobie Agnieszki Holland [online], RadioMaryja.pl, 14 kwietnia 2007 [dostęp 2020-02-29] (pol.).
  94. a b Czesław S. Bartnik, Wiara w oczach liberałów polskich [online], RadioMaryja.pl, 8 lutego 2009 [dostęp 2020-02-29] (pol.).
  95. Komitet poparcia Bronisława Komorowskiego [online], onet.pl, 16 maja 2010 [dostęp 2014-04-26] [zarchiwizowane z adresu 2014-04-26].
  96. Barbara Sowa: Kto wszedł do komitetu poparcia Komorowskiego, a kto z niego wypadł? Cała Lista. dziennik.pl, 2015-03-16. [dostęp 2015-03-21].
  97. Witkowska 2000 ↓, s. 99.
  98. Stevens 2016 ↓, s. 37.
  99. a b Edelman 1999 ↓, s. 196.
  100. Thomson 1994 ↓, s. 345.
  101. Risker 2016 ↓, s. 93.
  102. a b c d Niejednoznaczna. Skomplikowana. Tajemnicza. Sama o sobie mówi: „Osobowość schizoidalna”, „Viva!”, 28 listopada 2019 [dostęp 2020-03-03].
  103. a b c d e Agnieszka Holland w bazie filmpolski.pl
  104. Agnieszka Holland laureatką Nagrody im. Jerzego Turowicza [online], Jerzy Turowicz, 20 lipca 2021.
  105. Official awards of the 80th Venice Flm Festival. Biennale Cinema 2023, 2023-09-09. [dostęp 2023-09-09]. (ang.).
  106. M.P. z 2002 r. nr 3, poz. 55 – pkt 6.
  107. Odznaczenie dla Agnieszki Holland. prezydent.pl, 1 września 2003. [dostęp 2023-09-21].
  108. Nagroda Prezydenta Miasta Gdańska „Neptuny”. gdansk.pl. [dostęp 2016-07-05].
  109. M.P. z 2011 r. nr 32, poz. 384 – pkt 15.
  110. Medale Świętego Jerzego wręczone!. Onet Tygodnik, 2013-06-05. [dostęp 2014-08-20].
  111. 10. Netia Off Camera. offcamera.pl, 2017-05-07. [dostęp 2020-12-19].
  112. Marek Šulc: Agnieszka Holland převezme čestný doktorát AMU. classicpraha.cz, 2017-03-23. [dostęp 2020-12-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-02-26)]. (cz.).
  113. Nagrody Lewiatana dla Holland, Baczyńskiego, Maja i Szataniaka. konfederacjalewiatan.pl, 26 kwietnia 2017. [dostęp 2017-07-20].
  114. Złote Anioły rozdane! Tofifest na finiszu [online], torun.pl [dostęp 2019-10-27] (pol.).
  115. Renata Hryniewicz, Agnieszka Holland odebrała we Frankfurcie nagrodę Uniwersytetu Europejskiego Viadrina [online], Nasze Miasto, 10 maja 2019 [dostęp 2020-05-07].
  116. УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №865/2019 [online], Офіційне інтернет-представництво Президента України [dostęp 2019-11-23] (ukr.).
  117. Prezydent Ukrainy odznaczył Agnieszkę Holland i Anne Applebaum [online], Onet Wiadomości, 24 listopada 2019 [dostęp 2019-11-25] (pol.).
  118. Agnieszka Holland with the special “FIPRESCI 94 Platinum Award” at the 24th Sofia International Film Festival. siff.bg, 2020-09-28. [dostęp 2020-12-19]. (ang.).
  119. Agnieszka Holland miała tylko odebrać nagrodę. Ze sceny w Gdyni padły mocne słowa
  120. Vyznamenania. Prezidentka Slovenskej republiky. [dostęp 2023-09-09]. (słow.).
  121. Nowo wybrani członkowie PAU. 11 VI 2022
  122. Agnieszka Holland – Nagroda im. Kazimierza Kutza [online] [dostęp 2024-05-11] (ang.).
  123. a b Tomasz Gardziński, „Gazeta Wyborcza” przyznała tytuł Człowieka Roku. W uznaniu „obwatelskiej odwagi” [online], wirtualnemedia.pl, 10 maja 2024 [dostęp 2024-05-10].

Bibliografia

edytuj
  • Rob Edelman, Agnieszka Holland, [w:] Gwendolyn Audrey Foster (red.), The St. James women filmmakers encyclopedia: women on the other side of the camera, Farmington Hills: Visible Ink Press, 1999, s. 195–196.
  • Bogumiła Fiołek-Lubczyńska, O wartościach egzystencjalnych w filmie artystycznym (na podstawie wybranych utworów Kieślowskiego, Holland i Kotlarczyk), „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica”, 8, 2006, s. 465–472.
  • Iwona Grodź, Artystka filmowa o demokracji. Casus twórczości Agnieszki Holland, „Studia Medioznawcze”, 24 (4), 2023, s. 1–10 [dostęp 2024-05-07] (pol.).
  • Maria Janion, Filozofia bomby, [w:] Holland. Przewodnik Krytyki Politycznej [epub], Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2012.
  • Tadeusz Lubelski, Historia kina polskiego 1895–2014, Kraków: Universitas, 2015.
  • Katarzyna Mąka-Malatyńska, Agnieszka Holland, Warszawa: Biblioteka Więzi, 2009.
  • Bartosz Michalak, Wajda. Kronika wypadków filmowych, Kraków: Wydawnictwo MG, 2016.
  • Elżbieta Ostrowska, Duma i uprzedzenie – krytyczne dyslokacje filmu „Zabić księdza” Agnieszki Holland, „Kwartalnik Filmowy” (116), 2021, s. 146–170, DOI10.36744/kf.918 [dostęp 2023-10-12] (pol.).
  • Joanna Preizner, Kamienie na macewie. Holocaust w polskim kinie, Kraków: Austeria, 2012.
  • Paul Risker, Filmmaker Agnieszka Holland Discusses her Life in Film, „Mise-en-scene”, 1 (1), 2016, s. 88–95.
  • Isabel Stevens, Staying power, „Sight & Sound”, 26 (5), 2016, s. 34.
  • Kazimiera Szczuka, Żyd jako kobieta-parias, [w:] Holland. Przewodnik Krytyki Politycznej [epub], Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2012.
  • David Thomson, A Biographical Dictionary of Film, New York: A.A. Knopf, 1994.
  • Ania Witkowska, Agnieszka Holland, [w:] Richard Taylor i inni red., The BFI companion to Eastern European and Russian cinema, London: BFI Publishing, 2000, s. 99.
  • Stanisław Zawiśliński, Maciej Parowski, Jerzy Uszyński, Reżyseria: Agnieszka Holland, Warszawa: Skorpion, 1995, ISBN 83-86466-06-5, OCLC 297816779.

Linki zewnętrzne

edytuj