Agnieszka Holland

polska reżyserka i scenarzystka

Agnieszka Irena Holland (ur. 28 listopada 1948 w Warszawie) – polska reżyserka filmowa i teatralna, scenarzystka filmowa i aktorka.

Agnieszka Holland
Ilustracja
Agnieszka Holland (2017)
Data i miejsce urodzenia 28 listopada 1948
Warszawa
Zawód reżyser
scenarzysta
Lata aktywności od 1971
Odznaczenia
Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” Order Księżnej Olgi III klasy

ŻyciorysEdytuj

Młodość i wykształcenieEdytuj

Urodziła się 28 listopada 1948 w Warszawie. Jej ojciec, Henryk Holland, był dziennikarzem i socjologiem żydowskiego pochodzenia, którego rodzice zostali zamordowani podczas II wojny światowej. Zbiegłszy jeszcze w trakcie wojny do Związku Radzieckiego, wstąpił w szeregi Ludowego Wojska Polskiego, a po wojnie był działaczem komunistycznym[1]. Jej matka, Irena z domu Rybczyńska, była polską dziennikarką wyznania katolickiego, uczestniczką powstania warszawskiego[1]. W 1953 roku urodziła się siostra Agnieszki Holland, Magdalena Łazarkiewicz, również późniejsza reżyserka i scenarzystka[1].

W 1959 Henryk Holland i Irena Rybczyńska rozwiedli się; Agnieszka Holland pozostała przy matce, która poślubiła innego dziennikarza Stanisława Brodzkiego. Dwa lata później Henryk Holland, aresztowany pod podejrzeniem zdrady stanu, zginął w niewyjaśnionych okolicznościach[1]. Śmierć ojca była dla Agnieszki wstrząsem[1]. Ukończywszy Liceum im. Stefana Batorego w Warszawie, próbowała znaleźć ukojenie w reżyserii filmowej. Bez powodzenia starała się dostać do łódzkiej szkoły filmowej, w związku z czym złożyła papiery do Wydziału Filmowego i Telewizyjnego Akademii Sztuk Scenicznych w Pradze, gdzie przebywała w latach 1966–1971. W 1968 podczas Praskiej Wiosny brała aktywny udział w strajkach studenckich[1]. W 1970 została aresztowana na pięć tygodni przez czechosłowacką służbę bezpieczeństwa (SNB). Oficjalnym powodem osadzenia w komunistycznym więzieniu był kolportaż nielegalnych biuletynów[2][3]. Po powrocie do Polski podjęła współpracę z Andrzejem Wajdą i nowo stworzonym Zespołem Filmowym „X”, próbując zrealizować w międzyczasie własny film, lecz kolejne jej scenariusze były wciąż odrzucane przez komunistyczną cenzurę[1].

KarieraEdytuj

W 1975 Holland nakręciła pierwszy telewizyjny film krótkometrażowy, Wieczór u Abdona, którego bohaterem jest tytułowy intelektualista zakochany w zamężnej aptekarzowej[4]. Rok później zrealizowała epizod nowelowego filmu Obrazki z życia, powstałego na podstawie felietonów Jerzego Urbana. Bohaterką noweli Dziewczyna i „Akwarius” była dziewczyna zakochana w soliście zespołu beatowego, z którym spontanicznie rusza w tournée[5]. W 1976 wraz z Pawłem Kędzierskim i Jerzym Domaradzkim Holland wyreżyserowała Zdjęcia próbne, film poświęcony dziewczynie próbującej dostać się na plan wymarzonego filmu[6]. W międzyczasie miała asystować przy tworzeniu filmu Człowiek z marmuru Wajdy, jednak na żądanie decydentów została odsunięta od produkcji[7], a jej nazwisko nie pojawiło się na liście płac[1]. W 1977 nakręciła kolejny film telewizyjny, Coś za coś, którego bohaterką była psycholożka rozmawiająca z niedoszłą samobójczynią na temat nieszczęśliwej miłości tej ostatniej[8].

 
Agnieszka Holland, 2014

Przełom w karierze Holland dokonał się, gdy napisała ona scenariusz do filmu Wajdy pod tytułem Bez znieczulenia (1978), nagrodzonego Złotymi Lwami na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych. Jednocześnie poczyniła przygotowania do realizacji własnego pełnometrażowego debiutu pod tytułem Aktorzy prowincjonalni (1978). Treścią Aktorów prowincjonalnych są naznaczone marazmem losy małżeństwa artystów: pełnego pomysłów, zdolnego aktora (Tadeusz Huk), który zmaga się z obojętnością reżysera-karierowicza, oraz pracującej w teatrzyku kukiełkowym żony tegoż aktora (Iwona Biernacka), na której ten wyładowuje swoje frustracje[9]. Film Aktorzy prowincjonalni zdobył na 33. MFF w Cannes Nagrodę FIPRESCI, zwracając uwagę krytyki zagranicznej na młodą wówczas reżyserkę[9]. Po Aktorach Holland nakręciła film zgoła odmienny w tonacji, przekorny wobec euforii ruchu solidarnościowego z sierpnia 1980. Gorączka (1980), adaptacja Dziejów jednego pocisku Andrzeja Struga, ukazywała w drastycznych szczegółach nieudolne działania członków Polskiej Partii Socjalistycznej, którzy podczas rewolucji 1905 roku planują dokonać zamachu na życie cara za pomocą chałupniczo skonstruowanej bomby. Jak pisała Maria Janion, w filmie Holland „od bomby wszyscy popadają w gorączkę, ona kieruje ich krokami, ona wyznacza bieg życia i śmierci”[10]; Gorączka ukazuje „tragiczną ironię” losu Polaków, której ucieleśnieniem okazuje się postać Gryziaka (Bogusław Linda), anarchisty niezwiązanego z żadną partią, który wykazuje zarazem największą determinację ku zdetonowaniu bomby[11]. Gorączka okazała się wielkim sukcesem artystycznym, zdobywając Złote Lwy na FPFF; docenione zostały kreacje Lindy oraz Krzysztofa Zaleskiego, a także scenografia Andrzeja Przeworskiego. Na Festiwalu Filmowym w Berlinie z uznaniem spotkała się natomiast gra aktorska Barbary Grabowskiej (Srebrny Niedźwiedź)[12].

W 1981 roku, korzystając z chwilowego odprężenia politycznego, Holland pośpiesznie nakręciła kolejny film przekorny wobec sukcesu „Solidarności”. W cieniu politycznych wydarzeń rozgrywa się akcja Kobiety samotnej. Jak twierdziła sama reżyserka: „Chciałam zrobić film o ludziach biednych, którzy nie umieją siebie wyrazić”, a punktem wyjścia dla jej dzieła była „sytuacja mieszkaniowa pewnej kobiety z dzieckiem”[13]. Film o marazmie życia samotnej matki (Maria Chwalibóg), która wiąże się z rencistą (Linda) i naraża się na ostracyzm otoczenia (nawet solidarnościowego), skupiał się na ludziach, którzy są ofiarami wielkiej polityki nawet wtedy, gdy nie dokonują żadnego wyboru[14]. Nakręcona w maju i czerwcu 1981 Kobieta samotna została zmontowana tuż przed ogłoszeniem stanu wojennego w Polsce; Holland, wyjechawszy przedtem do Francji, przezornie zabrała ze sobą kopię filmu. Kobieta samotna została nie tylko okrojona o sceny ewidentnie polityczne (na przykład zdemolowanie mieszkania przez esbeków)[15], ale również otrzymała zakaz rozpowszechniania aż do 1987[16]. Dopiero na FPFF w 1988 roku film otrzymał w ramach rekompensaty Nagrodę Specjalną Jury, spotykając się jednak z umiarkowanym entuzjazmem[16].

Po ogłoszeniu stanu wojennego Holland pozostała okresowo we Francji i w RFN, gdzie współpracowała z Wajdą przy pisaniu scenariuszy do Dantona (1982) na podstawie sztuki Stanisławy Przybyszewskiej oraz Miłości w Niemczech (1983). W RFN pozostała na dłużej, podejmując się realizacji kolejnego filmu drastycznego pod względem środków wyrazu, Gorzkich żniw (Bittere Ernte, 1985). Jego bohaterka, żydowska studentka medycyny, ucieka z transportu do obozu koncentracyjnego. Napotkawszy polskiego chłopa – niedoszłego księdza i gorliwego katolika, który przejął majątek pożydowski – zostaje przezeń zmuszona do oddania mu się w zamian za względne bezpieczeństwo[17]. Holland otrzymała fundusze na realizację filmu od żydowskiego producenta Artura Braunera, którego uważała za wyjątkowo trudnego człowieka. Brauner chciał usunąć z obsady grającą rolę drugoplanową Elisabeth Trissenaar ze względu na nieatrakcyjny wygląd tejże, jednak reżyserka nie pozwoliła się zdominować producentowi[18]. Gorzkie żniwa zostały przyjęte z mieszanymi uczuciami. Z jednej strony, Karen Jeahne pisała, że „Holland jest zauważalnie zdolna do tego, aby w owej wojnie płci przedstawić psychologiczne mechanizmy oszukiwania samych siebie, jakie praktykowali Polacy w dobie Holokaustu, jak również klęskę Kościoła katolickiego w Polsce w swej próbie wzniesienia się ponad samozadowolenie z bycia «tą właściwą religią»”[19]. Z drugiej strony, Roger Ebert wytykał liczne błędy scenariuszowe i dziury fabularne, uznając, że całość „osuwa się w stronę opery mydlanej i melodramatu”[20]. Niemniej jednak Gorzkie żniwa znalazły się w ścisłej czołówce filmów nominowanych do Oscara dla filmu zagranicznego, a odgrywający rolę chłopa Armin Mueller-Stahl został nagrodzony na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Montrealu[21].

Jej filmy telewizyjne i kinowe były wielokrotnie nagradzane na festiwalach międzynarodowych. Była trzykrotnie nominowana do Oscara: w 1985 w kategorii najlepszy film obcojęzyczny za Gorzkie żniwa, w 1991 w kategorii najlepszy scenariusz adaptowany za Europa, Europa (za ten film otrzymała również Złoty Glob za najlepszy film nieanglojęzyczny), w 2011 ponownie w kategorii najlepszy film obcojęzyczny za W ciemności[22].

W jej filmach występowała czołówka aktorów polskich i światowych. Współpracowała ze znanymi polskimi kompozytorami: Tomaszem Stańką, Janem Kantym Pawluśkiewiczem, Zbigniewem Preisnerem czy Janem A.P. Kaczmarkiem. Nakręciła też kilka filmów dokumentalnych i reklamowych. W 2009 wyreżyserowała wraz z młodą reżyserką Anną Smolar spektakl Aktorzy Prowincjonalni w Teatrze im. Kochanowskiego w Opolu. Reżyserka spektakli Teatru Telewizji[23].

Agnieszka Holland pisze również scenariusze do filmów swoich oraz innych reżyserów. Była autorką scenariuszy do kilku filmów Andrzeja Wajdy (takich jak Bez znieczulenia 1978, Danton 1982, Miłość w Niemczech 1983 i Korczak 1990) oraz współpracowała w charakterze konsultanta scenariusza przy trylogii Krzysztofa Kieślowskiego Trzy kolory.

Przetłumaczyła z języka czeskiego Nieznośną lekkość bytu, powieść Milana Kundery (1984).

Postanowieniem Prezydenta RP z dnia 7 listopada 2001 za wybitne zasługi dla kultury polskiej, za osiągnięcia w pracy twórczej została odznaczona Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski[24][25]. Uroczystość dekoracji miała miejsce dwa lata później, 1 września 2003, w kinie „Relax” i połączona była z premierą filmu Julia wraca do domu[26].

W 2008 została europejską ambasadorką Europejskiego Roku Dialogu Międzykulturowego. 31 maja 2008 otrzymała Superwiktora. 19 grudnia 2008 z rąk ministra kultury i dziedzictwa narodowego Bogdana Zdrojewskiego odebrała Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”[27]. W 2011 została odznaczona Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (2011)[28].

Została członkiem honorowego komitetu poparcia Bronisława Komorowskiego przed przyspieszonymi wyborami prezydenckimi 2010[29] oraz przed wyborami prezydenckimi w Polsce w 2015 roku[30].

Od stycznia 2014[31] jest przewodniczącą zarządu Europejskiej Akademii Filmowej w Berlinie[32].

W 2017 otrzymała Nagrodę Za Odważne Myślenie przyznawaną od 2012 przez Zarząd Konfederacji Lewiatan i Fundację na Rzecz Myślenia im. Barbary Skargi[33].

Życie prywatneEdytuj

Agnieszka Holland była żoną reżysera Laco Adamíka, z którym ma córkę Katarzynę.

FilmografiaEdytuj

Scenariusz i reżyseria
Role aktorskie

Odznaczenia i nagrodyEdytuj

 
Agnieszka Holland w Nowej Rudzie
 
Holland z córką Kasią Adamik (2009)
 
Gwiazda Agnieszki Holland w łódzkiej Alei Gwiazd

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f g h Roger Cohen, Holland Without a Country, The New York Times, 8 sierpnia 1993 [dostęp 2020-02-15].
  2. Gildia Reżyserów Polskich. polishdirectors.com, 11 listopada 2019.
  3. Film o Agnieszce Holland „Powrót Agnieszki H.” – w podróży po Polsce. dzieje.pl, 11 listopada 2019.
  4. Wieczór u Abdona, FilmPolski [dostęp 2020-02-15] (pol.).
  5. Obrazki z życia, FilmPolski [dostęp 2020-02-15] (pol.).
  6. Zdjęcia próbne, FilmPolski [dostęp 2020-02-15] (pol.).
  7. Michalak 2016 ↓, s. 181-183.
  8. Coś za coś, FilmPolski [dostęp 2020-02-15] (pol.).
  9. a b Aktorzy prowincjonalni, Akademia Polskiego Filmu [dostęp 2020-02-15].
  10. Janion 2012 ↓, akap. 6.27.
  11. Janion 2012 ↓, akap. 6.28.
  12. Gorączka, Akademia Polskiego Filmu [dostęp 2020-02-15].
  13. Szczuka 2012 ↓, akap. 11.7.
  14. Szczuka 2012 ↓, akap. 11.13.
  15. Szczuka 2012 ↓, akap. 11.12.
  16. a b Szczuka 2012 ↓, akap. 11.4.
  17. Bittere Ernte, FilmPolski [dostęp 2020-02-16] (pol.).
  18. Gordana P. Crnkovic, Agnieszka Holland, Interview with Agnieszka Holland, „Film Quarterly”, 52 (2), 1998, s. 7, DOI10.1525/fq.1998.52.2.04a00020, ISSN 0015-1386 [dostęp 2020-02-16].
  19. Karen Jaehne, Review of Angry Harvest, „Cinéaste”, 15 (1), 1986, s. 40, ISSN 0009-7004, JSTOR41686861 [dostęp 2020-02-16].
  20. Roger Ebert, Angry Harvest movie review & film summary, www.rogerebert.com, 21 marca 1986 [dostęp 2020-02-16] (ang.).
  21. Angry Harvest (1985) awards, AllMovie [dostęp 2020-02-16] (ang.).
  22. Foreign Language Film. Poland, „In Darkness”. Agnieszka Holland, director (ang.). [dostęp 2012-01-23].
  23. Agnieszka Holland (Teatr Tv) w bazie filmpolski.pl
  24. M.P. z 2002 r. nr 3, poz. 55 – pkt 6.
  25. Odznaczenia w Pałacu Prezydenckim. prezydent.pl, 11 listopada 2001.
  26. Odznaczenie dla Agnieszki Holland. prezydent.pl, 1 września 2003.
  27. Uroczystość wręczenia medali Gloria Artis. mkidn.gov.pl, 19 grudnia 2008.
  28. a b Prezydent odznaczył ludzi kultury. prezydent.pl, 17 stycznia 2011. [dostęp 3 marca 2011].
  29. Komitet poparcia Bronisława Komorowskiego. onet.pl, 16 maja 2010. [dostęp 26 kwietnia 2014].
  30. Barbara Sowa: Kto wszedł do komitetu poparcia Komorowskiego, a kto z niego wypadł? Cała Lista. dziennik.pl, 2015-03-16. [dostęp 2015-03-21].
  31. Agnieszka Holland na czele zarządu EFA, Stopklatka.pl, 9.12.2013.
  32. Agnieszka Holland pierwszą przewodniczącą Europejskiej Akademii Filmowej, TVN24, 7 grudnia 2013.
  33. Nagrody Lewiatana dla Holland, Baczyńskiego, Maja i Szataniaka. konfederacjalewiatan.pl, 26 kwietnia 2017. [dostęp 2017-07-20].
  34. Wyprodokuwany w Niemczech.
  35. Koprodukcja francusko-amerykańska.
  36. Koprodukcja francusko-niemiecka.
  37. Wyprodukowany we Francji.
  38. „Hubris” (seria 1, odc. 11), „The Plan” (seria 1, odc. 22), „Justice” (seria 5, odc. 10) i „Lotto Fever” (seria 6, odc. 12).
  39. „Moral Midgetry” (odc. 8, seria 3), „Corner Boys” (odc. 8, seria 4), „React Quotes” (odc. 5, seria 5).
  40. Ang. Lasst uns frei fliegen über den Garten.
  41. Otrzymana w 1992.
  42. Za rozwinięcie skrzydeł w świecie.
  43. Nagroda Prezydenta Miasta Gdańska „Neptuny”. gdansk.pl. [dostęp 2016-07-05].
  44. Złote Sowy Polonii 2011.
  45. Medale Świętego Jerzego wręczone!. tygodnik.onet.pl. [dostęp 2014-08-20].
  46. Marcin Zawiśliński: Agnieszka Holland doctorem honoris causa amerykańskiej uczelni. Stowarzyszenie Filmowców Polskich, 2016-05-23. [dostęp 2016-05-24].
  47. Berlinale 2017. „Pokot” Agnieszki Holland nagrodzony Srebrnym Niedźwiedziem!. wyborcza.pl, 2017-02-18. [dostęp 2017-02-18].
  48. Wieslaw Lewicki, Nagrody Polonicus 2017 przyznane, institut-polonicus.eu [dostęp 2018-05-04] (niem.).
  49. Fünf Fragen an Agnieszka Holland. [dostęp 2019-05-12].
  50. Agnieszka Holland odebrała we Frankfurcie nagrodę Uniwersytetu Europejskiego Viadrina
  51. Laureaci 44. FPFF (pol.). Festiwal Polskich Filmów Fabularnych. [dostęp 2019-09-22].
  52. Złote Anioły rozdane! Tofifest na finiszu | www.torun.pl, torun.pl [dostęp 2019-10-27] (pol.).
  53. Prezydent Ukrainy odznaczył Agnieszkę Holland i Anne Applebaum, Onet Wiadomości, 24 listopada 2019 [dostęp 2019-11-25] (pol.).

BibliografiaEdytuj

  • Maria Janion, Filozofia bomby [w:] Holland. Przewodnik Krytyki Politycznej [EPUB], Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2012.
  • Bartosz Michalak, Wajda. Kronika wypadków filmowych, Kraków: Wydawnictwo MG, 2016.
  • Kazimiera Szczuka, Żyd jako kobieta-parias [w:] Holland. Przewodnik Krytyki Politycznej [EPUB], Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2012.
  • Stanisław Zawiśliński, Maciej Parowski, Jerzy Uszyński, Reżyseria: Agnieszka Holland, Andrzej Wajda, Warszawa: Skorpion, 1995, ISBN 83-86466-06-5, OCLC 297816779.
  • Katarzyna Mąka-Malatyńska, Agnieszka Holland, Warszawa: Biblioteka Więzi, 2009, ​ISBN 978-83-60356-56-2​.

Linki zewnętrzneEdytuj