Kryzys migracyjny na granicy Białorusi z Unią Europejską (od 2021)

kryzys migracyjny w Europie

Kryzys migracyjny na granicy Białorusi z Unią Europejską – wydarzenia będące elementem kryzysu migracyjnego w Europie spowodowane zorganizowanym przerzutem imigrantów i uchodźców[1][2] (w większości młodych mężczyzn[3][4]) do Unii Europejskiej m.in. z Iraku, Afganistanu i z innych krajów Bliskiego Wschodu oraz Afryki przez granicę białorusko-litewską oraz białorusko-polską i białorusko-łotewską.

Na początku lata 2021 roku prezydent Białorusi Alaksandr Łukaszenka zagroził niepowstrzymywaniem przybywających do Unii Europejskiej handlarzy narkotykami, handlarzy ludźmi[5], a także uzbrojonych imigrantów[6][7]. Kryzys rozpoczął się, gdy władze białoruskie uruchomiły kanały przerzutu migrantów z kraju przez granicę z UE na terytorium Litwy, Polski i w Łotwie. Prezydent Alaksandr Łukaszenka przyznał, że wspieranie nielegalnego transgranicznego przerzutu imigrantów jest odpowiedzią na unijne sankcje wobec Białorusi. W związku z kryzysem rządy Polski i Łotwy podjęły decyzje o wprowadzeniu stanów wyjątkowych na terenach przygranicznych z Białorusią, rząd Litwy wprowadził natomiast stan wyjątkowy na terytorium całego kraju.

Szlaki przerzutu imigrantów

Tło wydarzeńEdytuj

Alaksandr Łukaszenka pełni funkcję prezydenta Białorusi od 1994 roku i de facto jest dyktatorem tego państwa[8]. Białoruski reżim był oskarżony o masowe fałszerstwa wyborcze podczas wyborów prezydenckich w 2020 roku przez społeczność międzynarodową i białoruską opozycję[9][10]. Pomimo zwycięstwa w sfałszowanych wyborach, Stany Zjednoczone, Unia Europejska, Wielka Brytania i ich sojusznicy, nie uznały Łukaszenki za prezydenta[11]. Ogłoszone wyniki wyborów wywołały także masowe protesty na Białorusi[10]. Po wyborach prezydenckich, ich de facto zwyciężczyni[12] i liderka opozycji, Swiatłana Cichanouska, uciekła na Litwę[13].

23 maja 2021 samolot linii lotniczych Ryanair lecący do Wilna został zmuszony do lądowania w Mińsku z powodu fałszywej informacji o znajdującej się na jego pokładzie bombie[14]. W rzeczywistości samolot był zmuszony do lądowania, ponieważ na jego pokładzie znajdował się Raman Pratasiewicz, aktywista opozycyjny[15]. Po wylądowaniu Pratasiewicz został wraz z partnerką aresztowany[15]. W związku z tymi wydarzeniami Unia Europejska nałożyła na Białoruś sankcje gospodarcze[16], z powodu których, jak przyznał Alaksandr Łukaszenka, białoruskie władze rozpoczęły nielegalne przerzucanie imigrantów na terytorium Unii Europejskiej[17].

Niektóre źródła łączą to z manewrami Zapad 2021, w ramach których taka nielegalna migracja („broń D”, demograficzna)[18] i powiązane działania wojny informacyjnej są działaniami asymetrycznymi, niekonwencjonalnymi, poniżej progu wojny, mających na celu przetestowanie rozpoznania, czasu i reakcji Polski i Litwy[19].

LitwaEdytuj

CzerwiecEdytuj

 
Granica litewsko-białoruska w 2008 roku

Na Litwie kryzys migracyjny spowodowany działaniami białoruskiego reżimu rozpoczął się w czerwcu 2021 roku, wcześniej niż w Polsce, czy na Łotwie[20]. W czerwcu wśród migrantów przeważały osoby pochodzące Bliskiego WschoduIraku, Syrii, Iranu, Afganistanu[21]. 23 czerwca imigranci[22], przebywający w Centrum Rejestracji Cudzoziemców w Podbrodziu zachowywali się w sposób agresywny, a także próbowali opuścić ośrodek, wobec czego Funkcjonariusze VSAT użyli gazu łzawiącego. Według kierownika ośrodka sytuacja dość szybko wróciła do normy a mieszkańcy ośrodka do namiotów[23][24]. W czerwcu 2021 roku litewscy strażnicy graniczni zatrzymali 474 osoby, które przekroczyły granicę białorusko-litewską[25].

LipiecEdytuj

 
Napływ migrantów na Litwę związany z kryzysem

2 lipca rząd Litwy wprowadził stan nadzwyczajny w całym kraju w związku z nasileniem się nielegalnej migracji[26]. W drugim tygodniu lipca rozpoczęto wznoszenie zasieków na granicy litewsko-białoruskiej i podjęto decyzję o budowie ogrodzenia granicznego[27]. W trzecim tygodniu lipca w Dziewieniszkach zaczął powstawać obóz dla migrantów, którzy nielegalnie przekroczyli granicę[27].

13 lipca Seimas uchwalił ustawę zezwalającą na odsyłanie osób nielegalnie przekraczających granicę białorusko-litewską z powrotem na terytorium Białorusi[21][28]. Litewski rząd uzasadniał wprowadzenie takiej ustawy przeciwdziałaniem wojnie hybrydowej prowadzonej przez białoruskie władze[28]. Zdaniem litewskich władz Łukaszenko wykorzystywał migrantów jako „broń hybrydową”[29]. Organizacje chroniące prawa człowieka skrytykowały nowe prawo, ponieważ ich zdaniem naruszało ono prawa człowieka[30][31] i może sprawić, że osoby z zasadnymi wnioskami o azyl spotkają się z odmowami[29], a także uznały, że nowe prawo pozwala przetrzymywać migrantów przez nieokreślony czas bez orzeczenia sądu, a także ogranicza dostęp organizacji pozarządowych do ośrodków w których są oni przetrzymywani[30]. Według danych Litweskiego Czerwonego Krzyża spośród osób przybyłych wtedy na Litwę z Białorusi 400 to dzieci a 40% to osoby wymagające szczególnej ochrony: ofiary przemocy, kobiety, chorzy i niepełnosprawni[21][32].

30 lipca na Litwę przybyło 60 funkcjonariuszy Frontexu w celu wsparcia służb granicznych[33].

Od sierpnia do listopadaEdytuj

Na początku sierpnia litewskie MSW zapowiedziało, że każdy, kto przekroczył nielegalnie granice, a będzie chciał powrócić do kraju, z którego pochodzi, otrzyma bilet lotniczy i 300 euro[34]. 17 sierpnia doszło do incydentu, podczas którego 12 żołnierzy białoruskich przekroczyło litewską granicę wypychając migrantów ze swojej strony granicy[35]. Przekraczających zawrócili strażnicy litewscy[35]. 15 września 2021 minister spraw zagranicznych, Gabrielius Landsbergis, zapowiedział, że imigranci nielegalnie przekraczający granicę nie będą mogli złożyć wniosku o udzielenie ochrony prawnej[36]. 11 października w Kibartach powstał obóz dla imigrantów[37]. 5 listopada na Litwie zaczęto budować stalową zaporę na granicy z Białorusią[38].

10 listopada litewskie władze wprowadziły na granicy z Białorusią zaostrzony stan wyjątkowy, w związku z tym, że białoruskie służby zwiększyły liczbę transportów z migrantami na granicę białorusko-litewską[39]. 11 listopada Seimas przyjął uchwałę, wyrażającą poparcie dla Polski w obronie jej granic i uznającą działania Białorusi za prowokacyjne i eskalujące sytuację w regionie[40]. 12 listopada litewski minister spraw wewnętrznych wezwał organizacje międzynarodowe i pozarządowe do podjęcia współpracy z białoruskimi władzami w celu zorganizowania pomocy dla osób, znajdujących się na terytorium Białorusi i próbujących w sposób nielegalny przekroczyć granicę tego państwa z Unią Europejską[41]. W listopadzie większość imigrantów którzy, próbowali nielegalnie dostać się na Litwę stanowili młodzi mężczyźni[42].

ŁotwaEdytuj

W sierpniu władze Łotwy zaprezentowały nagrania, na których widać jak umundurowani funkcjonariusze służb białoruskich przeprowadzają migrantów przez granicę łotewsko-białoruską[43].

Łotewskie MSZ nazwało kryzys wojną hybrydową, która w połączeniu z rosyjsko-białoruskimi ćwiczeniami „Zapad-2021” może doprowadzić do zwiększenia ilości incydentów lub prowokacji. Ponadto łotewski rząd zapowiedział odwołanie się do art. 4 Traktatu Północnoatlantyckiego, który wzywa do konsultacji wewnątrz sojuszu, jeżeli któryś z członków uzna, że jego integralność terytorialna, niezależność polityczna lub bezpieczeństwo są zagrożone[44]. 18 października władze Łotwy zapowiedziały nałożenie sankcji na białoruskie linie lotnicze Belavia[45].

12 listopada łotewski parlament zatwierdził budowę muru na granicy z Białorusią[46].

PolskaEdytuj

SierpieńEdytuj

 
Granica polsko-białoruska w lipcu 2020 roku

W okresie 7–8 sierpnia Straż Graniczna zatrzymała 349 imigrantów, pochodzących z Iraku i Afganistanu, którzy nielegalnie przekroczyli granicę polsko-białoruską[47]. 17 sierpnia Centrum Informacyjne Rządu podało, że od początku miesiąca 1935 osób próbowało przekroczyć granicę polsko-białoruską, z czego 1175 zostało zawróconych, a 760 skierowanych do ośrodków dla cudzoziemców. Wiceminister MSWiA Maciej Wąsik poinformował tego dnia, że od tygodnia działania Straży Granicznej wspiera 1000 żołnierzy[48].

8 sierpnia po białoruskiej stronie granicy niedaleko wsi Usnarz Górny pojawiła się grupa ok. 60 osób uchodźców m.in. z Iraku i Afganistanu, z czego część z nich – głównie kobiety po kilku dniach wycofała się na terytorium Białorusi, pozostawiając na miejscu grupę 32 osób, której powrót uniemożliwiają funkcjonariusze białoruskiej straży granicznej[49], a której wejście na terytorium Polski uniemożliwiają znajdujący się na miejscu funkcjonariusze polskiej Straży Granicznej[50]. Przeciągająca się patowa sytuacja stała się przedmiotem ożywionej debaty politycznej[51][52][53]. Duży wpływ na rozgłos sytuacji imigrantów na granicy polsko-białoruskiej miała mająca miejsce w tym okresie sytuacja w Afganistanie, gdzie doszło do upadku Kabulu i przejęciu władzy przez talibów[54][55].

19 sierpnia polska Straż Graniczna zapowiedziała, że nie wpuści na teren Polski migrantów z Białorusi[56]. 22 sierpnia Straż Graniczna poinformowała, że kolejne osoby powróciły w głąb Białorusi, a na miejscu pozostały 24 osoby, które odmawiają opuszczenia obozowiska[57]. Tego samego dnia polskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych zaoferowało białoruskiemu chargé d’affaires chęć udzielenia pomocy humanitarnej Białorusi i migrantom przebywającym na jej terytorium[58]. 23 sierpnia minister obrony narodowej Mariusz Błaszczak zapowiedział wzmocnienie ochrony granicy polsko-białoruskiej poprzez rozpoczęcie budowy płotu o wysokości 2,5 m[59]. 24 sierpnia wysłany na Białoruś konwój z pomocą humanitarną został zatrzymany na przejściu granicznym w Bobrownikach; władze białoruskie nie wydały zgody na jego wjazd[60]. Tego samego dnia premier Mateusz Morawiecki potwierdził plany uszczelnienia granicy polsko-białoruskiej, zapowiadając, że polski rząd nie dopuści do tego, „aby na terytorium Polski przedostawały się fale osób, które są do tego nieuprawnione”, a także oskarżając wprost władze białoruskie o eskalację konfliktu i prowadzenie działań o charakterze hybrydowym[61]. 27 sierpnia Ministerstwo Spraw Zagranicznych ponowiło propozycję udzielenia migrantom pomocy rzeczowej, zwracając się do władz białoruskich o zgodę na wjazd konwoju humanitarnego oczekującego na granicy[62].

26 sierpnia polscy funkcjonariusze policji zabezpieczyli miasteczko namiotowe migrantów za przejściem granicznym z Białorusią[63]. Następnego dnia polska Straż Graniczna udostępniła film, na którym widać, jak funkcjonariusze białoruscy rozdają żywność migrantom, informując, że codziennie otrzymują oni posiłki i inną pomoc od białoruskich służb[64]. Jednocześnie premier Mateusz Morawiecki potwierdził, że pomoc ze strony Polski dla migrantów jest gotowa, jednak Białoruś odmawia wpuszczenia konwoju z żywnością i innymi zasobami na terytorium swojego państwa[65].

 
Premier Mateusz Morawiecki i minister spraw wewnętrznych i administracji Mariusz Kamiński informują o wystąpieniu z wnioskiem do Prezydenta RP o wprowadzenie stanu wyjątkowego. 31 sierpnia 2021

29 sierpnia funkcjonariusze polskiej policji i straży granicznej zatrzymali niedaleko Usnarza Górnego grupę osób (12 Polaków i 1 obywatela Holandii), która próbowała zniszczyć pod wsią Szymaki[66] przygraniczne zasieki i umocnienia; jednym z zatrzymanych był Bartosz Kramek z Fundacji Otwarty Dialog. W opublikowanym manifeście pt. „Brońmy granicy przed Łukaszenką i Putinem, nie ich ofiarami”, podpisani z nazwiska uczestnicy akcji określili ją jako „pokojowy protest w duchu obywatelskiego nieposłuszeństwa” mający na celu zwrócenie uwagi na „legitymizowanie ksenofobii i rasizmu pod płaszczykiem dbałości o bezpieczeństwo narodowe”[67]. Minister spraw wewnętrznych i administracji, Mariusz Kamiński, zapowiedział, że aresztowane osoby „poniosą wszelkie konsekwencje swoich działań”[68]. Następnego dnia wszyscy sprawcy usłyszeli zarzuty zniszczenia mienia[69]. 31 sierpnia cała grupa została wypuszczona na wolność po tym jak Sąd Rejonowy w Sokółce nie znalazł podstaw, by przystać na wniosek prokuratury o areszt tymczasowy dla aktywistów[70]; tego samego dnia Rada Ministrów podjęła uchwałę o wprowadzeniu stanu wyjątkowego na wąskim pasie leżącym bezpośrednio przy granicy z Białorusią, obejmującym 115 miejscowości w woj. podlaskim i 68 miejscowości w woj. lubelskim[71]. Dziennik Die Welt, poinformował że w sierpniu 2021 niemiecka policja odnotowała 500 nielegalnych wjazdów migrantów przybyłych z Białorusi przez granicę polsko-niemiecką[72].

Pod koniec sierpnia 2021 roku, po przeprowadzeniu wizytacji granicy polsko-białoruskiej przez przedstawiciela Rzecznika Praw Obywatelskich stwierdził on w wystąpieniu, że polska Straż Graniczna naruszyła Konwencję genewską o statusie uchodźców, nie przyjmując ustnych oświadczeń od osób chcących ubiegać się o ochronę międzynarodową w Polsce[73], a prawo do ubiegania się w Polsce o status uchodźcy jest prawem konstytucyjnym, gwarantowanym w art. 56 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej[50][74] „i – jako takie – nie może być w swej istocie ograniczane, ani przepisami ustaw, ani tym bardziej działaniem lub zaniechaniem ze strony organów państwa”[75]. Według RPO uchodźcy znaleźli się pod jurysdykcją polskiej Straży Granicznej, gdy pogranicznicy zaczęli wykonywać wobec nich czynności, niezależnie od tego czy uchodźcy znaleźli się na terytorium Polski[75].

Z drugiej strony Sąd Rejonowy w Sokółce utrzymał w mocy postanowienie prokuratury o odmowie wszczęcia śledztwa w sprawie niedopełnienia obowiązków służbowych przez funkcjonariuszy Straży Granicznej w Usnarzu Górnym, ponieważ nie dopatrzył się znamion przestępstwa. W ocenie sądu uchodźcy znajdowali się na terytorium Białorusi, skąd dostarczano im jedzenie i inne potrzebne przedmioty, zaś rola polskich funkcjonariuszy ograniczała się do uniemożliwienia im nielegalnego przekroczenia granicy. W pobliżu nie było przejścia granicznego, w którym możliwe byłoby złożenie wniosku o ochronę międzynarodową, a ochrona granic przed nielegalną migracją należy do ustawowych zadań Straży Granicznej. Co więcej, uchodźcy poprzez swoich pełnomocników złożyli wnioski o ochronę międzynarodową w dniu 20 sierpnia.[76]

WrzesieńEdytuj

Osobny artykuł: Operacja Silne Wsparcie.

2 września prezydent Andrzej Duda wydał decyzję o wprowadzeniu stanu wyjątkowego w przygranicznym pasie z Białorusią[77]. 3 września rozpoczęła się operacja „Silne Wsparcie”, w ramach której żołnierze Wojsk Obrony Terytorialnej mają wspomagać władze samorządowe, lokalne społeczności i funkcjonariuszy Straży Granicznej[78]. Następnego dnia odnotowano 84 próby nielegalnego przekroczenia przez migrantów granicy Polski z Białorusią[79]. 6 września Sejm zdecydował o utrzymaniu stanu wyjątkowego[80].

8 września stan wyjątkowy w Polsce został zniesiony dla pielgrzymów[81]. 19 września polska Straż Graniczna w pobliżu granicy z Białorusią znalazła ciała trzech migrantów[82][83]. Tego samego dnia na Podlasiu, nieopodal granicy polsko-litewskiej (teren nie objęty stanem wyjątkowym) odnaleziono kolejną zmarłą z wychłodzenia osobę[84]. 24 września pomimo przeprowadzonej reanimacji zmarł mężczyzna, który wraz z grupą innych imigrantów został zatrzymany przez straż graniczną przy białoruskiej granicy[85]. W nocy, z 26 na 27 września, w pobliżu granicy polsko-białoruskiej zmarł szesnastoletni Irakijczyk[86]. 30 września Sejm zdecydował o przedłużeniu stanu wyjątkowego w Polsce[87]. Dziennik Die Welt poinformował, że we wrześniu 2021 niemiecka policja odnotowała 1900 nielegalnych wjazdów migrantów przybyłych z Białorusi przez granicę polsko-niemiecką[72].

PaździernikEdytuj

6 października władze Polski wystosowały do władz Białorusi notę w związku z kryzysem migracyjnym[88].

12 października minister obrony narodowej, Mariusz Błaszczak, zapowiedział zwiększenie liczby żołnierzy stacjonujących na granicy z Białorusią[89][90]. 14 października policjanci patrolujący ze śmigłowca obszar przygraniczny zauważyli zwłoki 24-letniego Syryjczyka, które leżały na polu blisko miejscowości Klimówka[91]. 2 listopada Andrzej Duda podpisał ustawę o budowie zabezpieczenia granicy[92]. 19 października niemiecka policja poinformowała, że od 1 października, 3104 osoby nielegalnie przekroczyły granicę polsko-niemiecką. Heiko Teggatz, przewodniczący niemieckiego związku zawodowego policji federalnej poinformował, że od kilku miesięcy liczba zatrzymań osób, nielegalnie przekraczających granicę polsko-niemiecką szybko wzrasta[93]. Dziennik Die Welt, powołując się na niemiecką policję, poinformował o 5285 nielegalnych przekroczeniach granicy polsko-niemieckiej przez migrantów przybyłych z Białorusi w październiku 2021[72]. 22 października pomoc migrantom zaoferował Caritas Polska[94].

ListopadEdytuj

4 listopada Ministerstwo Obrony Narodowej poinformowało, że dzień wcześniej białoruscy żołnierze zagrozili otwarciem ognia po tym, jak żołnierze polscy wykryli pilnowaną przez nich grupę migrantów przy ogrodzeniu biegnącym wzdłuż granicy[95].

8 listopada służby białoruskie skierowały na granicę polsko-białoruską, koło przejścia w Kuźnicy, największą, jak do tej pory, grupę migrantów. Została ona skierowana do lasu, gdzie migranci założyli obozowisko. W związku z zaistniałą sytuacją rząd zwołał sztab kryzysowy[96]. Od godziny 15:00 w stan gotowości zostali postawieni żołnierze dwóch batalionów lekkiej piechoty z 1 Podlaskiej Brygady Obrony Terytorialnej z Białegostoku i Hajnówki[97]. Tego samego dnia miała miejsce próba siłowego, nielegalnego przekroczenia granicy przez migrantów. Doszło do zniszczenia zabezpieczeń wzniesionych na granicy i ataków na funkcjonariuszy Straży Granicznej, Policji oraz żołnierzy. Wobec osób forsujących zasieki został użyty gaz łzawiący[98]. Migranci byli wyposażeni w narzędzia mające ułatwić im zniszczenie zasieków na granicy polsko-białoruskiej[99]. W trakcie zajść na granicy, w rejonie Kuźnicy było 12 000 żołnierzy, 8000 funkcjonariuszy Straży Granicznej, 1000 policjantów. Na granicę skierowano także antyterrorystów[99]. Rzecznik ministra-koordynatora służb specjalnych Stanisław Żaryn podał, iż szacowana liczba migrantów sprowadzonych w rejon granicy wynosi około 4000 osób[100].

W nocy z 9 na 10 listopada dwie duże grupy migrantów próbowały przekroczyć granicę polsko-białoruską[101].

W nocy z 10 na 11 listopada miała miejsce kolejna próba siłowego przekroczenia granicy przez migrantów w liczbie 150 osób. Po dotarciu na miejsce dodatkowych oddziałów funkcjonariuszy Policji i Straży Granicznej Białorusini wycofali grupę do lasu[102]. Wieczorem 11 listopada białoruskie służby próbowały siłą zmusić grupę 35 osób, głównie kobiet i dzieci, do przekroczenia granicy. Interwencja Straży Granicznej, Policji i wojska udaremniła działania Białorusinów[103].

12 listopada doniesiono o pierwszym pobiciu trzech migrantów na terytorium RP. Do zdarzenia miało dojść 11 listopada w lesie w okolicy Hajnówki[104]. Straż Graniczna doniosła, że w nocy 12 listopada białoruskie służby użyły lasera w celu oślepienia polskich funkcjonariuszy i żołnierzy. Podobne działania podejmowali rosyjscy separatyści w walkach z siłami ukraińskimi w Donbasie[105].

W nocy z 12 na 13 listopada grupa białoruskich żołnierzy podjęła próbę zniszczenia tymczasowej zapory na granicy w okolicach Wólki Terechowskiej koło Czeremchy. Wobec funkcjonariuszy Straży Granicznej używano kolejny raz wiązki laserowej oraz świateł stroboskopowych. Dodatkowo grupa około 100 migrantów próbowała przekroczyć nielegalnie granicę. Jak podała Straż Graniczna, zostali oni wyposażeni przez Białorusinów w gaz łzawiący, którego używali przeciwko Polakom. Podlaska Policja podała, że około godziny 01:00, koło Wólki Terechowskiej, znaleziono ciało młodego Syryjczyka. To już dziewiąta martwa osoba znaleziona przez polskie służby[106].

13 listopada doszło do siłowego przekroczenia granicy przez migrantów w okolicach miejscowości Klukowicze-Kolonia. Polscy policjanci zostali zaatakowani kamieniami. Jeden został ranny. Do innej próby forsowania granicy doszło koło Starzyny, gdzie grupa 50 migrantów przeszła granicę. Grupie funkcjonariuszy Policji udało się złapać 22 migrantów[107].

Według doniesień Al-Jazeery z obozu migrantów, białoruskie służby zmuszają ich do siłowego przekraczania granicy pod groźbą pobicia lub siłowego spychania na płot[108].

14 listopada niezależne białoruskie portale Radio Swaboda i Zerkalo.io poinformowały, że kolejna kolumna migrantów przemieszczała się w stronę granicy z Polską. Migranci szli szosą w kierunku przejścia granicznego Bruzgi-Kuźnica Białostocka[109]. Stanisław Żaryn poinformował, że białoruskie służby informują migrantów o tym, iż 15 listopada, po polskiej stronie granicy, mają zjawić się autobusy, które zabiorą migrantów do Niemiec. Żaryn poinformował jednocześnie o zwiększającej się liczbie funkcjonariuszy białoruskich służb na granicy, pojawieniu się osób przeprowadzających instruktaże oraz transportach kłód drewna[110]. Tego samego dnia premier Mateusz Morawiecki oświadczył, że wraz z premierami Litwy i Łotwy rozważają skorzystanie z Art. 4 Traktatu Północnoatlantyckiego w związku z eskalacją napięcia na odcinkach granicy Białorusi z Litwą, Polską i Łotwą[111].

W poniedziałek, 15 listopada, służby białoruskie przekierowały obozowisko migrantów na zamknięte przejście graniczne Bruzgi-Kuźnica Białostocka. Na przejściu pojawiły się białoruskie media. Według doniesień towarzyszący białoruscy funkcjonariusze nie reagowali na poczynania migrantów na przejściu granicznym. Wieczorem polskie służby wzmocniły zabezpieczenia i zapory po polskiej stronie[112][113][114]. W nocy 15 listopada doszło do kolejnego incydentu na granicy. Białoruscy funkcjonariusze wpychali grupę migrantów na prowizoryczne ogrodzenie z drutu kolczastego. Użyto gazu łzawiącego i doszło do słownych utarczek[115]. Tej samej nocy w okolicach Starzyny kilkusetosobowa grupa migrantów próbowała siłowo przekroczyć granicę. Przeciwko interweniującym policjantom, żołnierzom i funkcjonariuszom Straży Granicznej użyto kamieni. Grupa była wyposażona w prowizoryczne drabiny do forsowania zasieków[116]. Ministerstwo Obrony Narodowej opublikowało film, w którym widać jak białoruscy żołnierze niszczyli ogrodzenie na granicy, aby ułatwić przejście migrantów w tym miejscu[117][118].

16 listopada migranci próbowali dostać się na terytorium Polski[119]. Polskie służby graniczne przekazały informację, że zostały zaatakowane kamieniami przez migrantów w pobliżu przejścia granicznego w Kuźnicy na co odpowiedziały przy pomocy armatek wodnych i gazu łzawiącego[119][120]. Polski minister obrony narodowej powiedział, że migranci i białoruscy funkcjonariusze próbowali zniszczyć ogrodzenie na granicy[119][120]. Według doniesień polskiej policji białoruskie służby nie interweniowały podczas tych wydarzeń, polska policja oskarżyła także białoruskich funkcjonariuszy o dostarczanie migrantom granatów hukowych[118][119]. Strona polska wysunęła podejrzenia, iż w trakcie zamieszek, między migrantami, znajdowali się przebrani w cywilne ubrania białoruscy funkcjonariusze[121]. Doniesienia o udziale białoruskich funkcjonariuszy w zamieszkach miał potwierdzić także rzecznik Komendy Wojewódzkiej Policji w Białymstoku. Podał, że według obserwacji funkcjonariuszy z granicy, migranci nie noszą kominiarek, anie nie maskują twarzy w inny sposób. Według rzecznika działania atakujących wyglądały na wcześniej przygotowane i koordynowane[122]. W wyniku starć na granicy zostało rannych 7 policjantów, jedna funkcjonariuszka Straży Granicznej oraz jeden żołnierz[121][123]. Po południu polskie służby poinformowały o kolejnych czterech rannych funkcjonariuszach[122]. Stanisław Żaryn podał, iż według doniesień polskich służb z przejścia, przed atakiem na miejscu pojawiły się białoruskie media państwowe[124]. Według relacji rzeczniczki prasowej Straży Granicznej, 16 listopada w godzinach wieczornych miały miejsce jeszcze dwie próby nielegalnego, siłowego przekroczenia granicy. Jedna odbyła się ok. 18:00 w okolicach Czeremchy. Białorusini mieli w jej trakcie oślepiać Polaków laserami i używali oślepiających świateł, a migranci (grupa ok. 50 osób) rzucali kamieniami. Druga próba miała miejsce w rejonie Dubicz Cerkiewnych (grupa ok. 100 osób) ok. 23:00, gdzie migranci również rzucali kamieniami w polskich funkcjonariuszy[125].

Rankiem 17 listopada wiceminister MSWiA Maciej Wąsik poinformował, że Białorusini przysłali w okolice przejścia w Bruzgach autobusy, a migranci zaczęli przemieszczać się w niewiadomym kierunku[126]. Tego samego dnia poinformowano, że od 16 listopada Białoruś ograniczyła dostawy ropy do Polski na trzy dni. Według informacji podanych przez rosyjski Transnieft wynika to z nieplanowanych prac konserwacyjnych[127].

18 listopada białoruskie władze oczyściły okolice przejścia granicznego w Bruzgach z obozowisk migrantów[128]. Setki osób, które mieszkały w nich przez kilka poprzednich dni przemieściły się eskortowane przez uzbrojonych i zamaskowanych białoruskich strażników do dużego magazynu położonego kilkaset metrów od przejścia granicznego w którym białoruskie władze zapewniły im schronienie[129][128] i jedzenie[130].

19 listopada minister obrony Estonii Kalle Laanet poinformował, że Estonia odpowiadając na polską prośbę o praktyczne wsparcie wyśle do Polski stu żołnierzy i specjalne jednostki z dronami. Informację tą potwierdził wiceminister Marcin Ociepa[131]. Minister Laanet powiedział, że jest to wyraz solidarności z Polską w czasie ataku hybrydowego ze strony Białorusi[131].

Od grudniaEdytuj

11 kwietnia 2022, organizacja Amnesty International opublikowała raport, w którym wskazuje na naruszanie praw osób ubiegających się o ochronę międzynarodową przez polskie władze. Raport skupia się głównie na dwóch problemach naruszania praw człowieka: sposób traktowania migrantów na granicy Polsko-Białoruskiej oraz w ośrodkach detencyjnych. Amnesty International zarzuca polskim władzom wielokrotne pushbacki stosowane wobec migrantów (w tym kobiet, dzieci i osób z niepełnosprawnościami), uniemożliwianie wejścia w procedurę azylową oraz niszczenie własności osobistej migrantów. Zarzuca się także złe traktowanie migrantów w ośrodkach detencyjnych; ośrodki te są przepełnione (raport podaje, że w pomieszczeniach o powierzchni ośmiu metrów kwadratowych przetrzymywanych jest do 24 mężczyzn) oraz ograniczony dostęp do sanitariatów, lekarzy, psychologów czy pomocy prawnej, a także ograniczanie możliwości migrantów do kontaktu z bliskimi. Amnesty International zwraca także uwagę na kryminalizację oraz stygmatyzację dostarczania pomocy dla potrzebujących przez wolontariuszy[132][133].

Reakcje międzynarodoweEdytuj

  •   NATO: 8 listopada 2021 NATO w wydanym oświadczeniu uznało, że „wykorzystywanie migrantów przez reżim Łukaszenki jako taktyki hybrydowej jest niedopuszczalne” i wezwało Białoruś do poszanowania prawa międzynarodowego[153]. 10 listopada NATO wyraziło solidarność z państwami graniczącymi z Białorusią[154].

PrzypisyEdytuj

  1. Belarus-Poland crisis: Human rights of trapped migrants ‘paramount’, UN News, 12 listopada 2021 [dostęp 2021-11-15], Cytat: „Amid growing concerns about the plight of migrants, refugees and asylum seekers at the Poland-Belarus border [...]” (ang.).
  2. Marina Strauss, Granica: gra Łukaszenki i ból uciekinierów | DW | 14.11.2021, Deutsche Welle [dostęp 2021-11-15] (pol.).
  3. Gintautas Mažeikis, Gintautas Mažeikis. Aklavietė. Tinstantis migrantų pūlinys. Kada sprogs?, lrt.lt, 9 listopada 2021 [dostęp 2021-11-16] (lit.).
  4. Marta Urzędowska, Polska granica w światowych mediach: Bezpieczeństwo wygrywa z prawami człowieka, wyborcza.pl, 10 listopada 2021 [dostęp 2021-11-17].
  5. Reis Thebault, Robyn Dixon, Why is Lithuania seeing so many migrants? Blame Belarus, officials say. – The Washington Post, washingtonpost.com, 23 sierpnia 2021 [dostęp 2021-11-12] [zarchiwizowane z adresu 2021-08-23], Cytat: In June, Lukashenko threatened to allow human traffickers and drug smugglers to stream into Europe..
  6. Dawid Warszawski, Od Kaddafiego do Łukaszenki. Dyktatorzy odkręcają kurek z ludźmi, wyborcza.pl, 18 lipca 2021 [dostęp 2021-11-09] (pol.).
  7. Reform.by: кто стоит за потоком мигрантов из Беларуси в Литву?, delfi.lt, 23 lipca 2021 [dostęp 2021-11-09] [zarchiwizowane z adresu 2021-08-28] (ros.).
  8. Rafał Zychal, Białoruski samiec alfa i niedoszły car. Jak Łukaszenko zdobył i nie oddał władzy, wiadomosci.onet.pl, 8 listopada 2021 [dostęp 2021-11-09] (pol.).
  9. Resolution on the situation in Belarus after one year of protests and their violent repression, europarl.europa.eu, 6 października 2021 [dostęp 2021-11-09] (ang.).
  10. a b Cichanouska: Cena za kontynuowanie demonstracji na Białorusi obecnie byłaby zbyt wysoka, forsal.pl, 9 sierpnia 2021 [dostęp 2021-11-09] (pol.).
  11. Sam Clench, Man arrested in Ryanair ‘hijacking’ speaks, news.com.au, 24 maja 2021 [dostęp 2021-11-09] (ang.).
  12. The democratic opposition in Belarus – 2020, Belarus, europarl.europa.eu [dostęp 2021-11-09] (ang.).
  13. Magdalena Partyła, Dlaczego Swiatłana Cichanouska wyjechała na Litwę? „Sama podjęłam decyzję”, rmf24.pl, 11 sierpnia 2020 [dostęp 2021-11-09] (pol.).
  14. Samolot zmuszony do lądowania w Mińsku. Komentarze ekspertów, tvn24.pl, 23 maja 2021 [dostęp 2021-11-09] (pol.).
  15. a b David Cohen, U.S. condemns Belarus for forcing down passenger plane to arrest foe, politico.com, 23 maja 2021 [dostęp 2021-11-09] (ang.).
  16. Dziennik Urzędowy L 224I/2021, eur-lex.europa.eu, 24 czerwca 2021 [dostęp 2021-11-09] (ang.).
  17. Lukashenko pledges ‘not to restrain migrants’, kyivpost.com, 3 lipca 2021 [dostęp 2021-11-09] (ang.).
  18. W. Repetowicz, Broń „D” jako zagrożenie asymetryczne, „Wiedza Obronna”, nr 1-2, 2018, ISSN 0209-0031 [dostęp 2021-12-24] (pol.).
  19. Dezinformacja podczas ćwiczeń ZAPAD-21 – Fundacja INFO OPS Polska [dostęp 2021-12-24] (pol.).
  20. Kryzys na Litwie. Wprowadzili kontrowersyjne prawo, umacniają granicę, wideo.wp.pl, 14 lipca 2021 [dostęp 2021-11-15] (pol.).
  21. a b c Joanna Hyndle-Hussein, Kryzys migracyjny na Litwie, osw.waw.pl, 23 lipca 2021 [dostęp 2021-11-15] (pol.).
  22. Ramūnas Jakubauskas, Palapinėse Pabradėje gyvena 94 migrantai, nustatyta 7 COVID-19 atvejai, lrt.lt, 28 czerwca 2021 [dostęp 2021-11-16] (lit.).
  23. Pabradėje aidėjo šūviai: maištaujantys pabėgėliai bandė pasprukti iš palapinių miestelio, lrytas.lt, 23 czerwca 2021 [dostęp 2021-11-17].
  24. Zamieszki w obozie migrantów w Podbrodziu. Użyto gazu łzawiącego, wilno.tvp.pl, 24 czerwca 2021 [dostęp 2021-11-15] (pol.).
  25. Neteisėtos migracijos stebėsena (nuo 2021-01-01), vrm.lrv.lt [dostęp 2021-11-15] (lit.).
  26. a b c Unia Europejska potępia Białoruś za kryzys migracyjny na Litwie, euractiv.pl, 6 lipca 2021 [dostęp 2021-08-31] (pol.).
  27. a b Frontex wyśle większe siły na granicę z Białorusią, infosecurity24.pl, 12 sierpnia 2021 [dostęp 2021-08-31] (pol.).
  28. a b Lietuvos Respublikos Seimas rytinio posėdžio nr. 83 stenograma, e-seimas.lrs.lt, 13 lipca 2021 [dostęp 2021-11-15] (lit.).
  29. a b Valerie Hopkins, In Lithuania, Migrants Find Themselves Caught in a Geopolitical Battle, nytimes.com, 19 lipca 2021 [dostęp 2021-11-18] (ang.).
  30. a b Lithuania passes law to limit migrant arrivals from Belarus, euronews.com, 13 lipca 2021 [dostęp 2021-08-31] (ang.).
  31. Rebecca Collard, Desperate Iraqis the latest pawn in Belarus standoff with EU, cbc.ca, 27 lipca 2021.
  32. No right to appeal and mass detentions: Lithuania's new migrant laws draw criticism, lrt.lt, 14 lipca 2021 [dostęp 2021-11-18] (ang.).
  33. Na Litwę przybyło 60 funkcjonariuszy Frontexu, zw.lt, 30 lipca 2021 [dostęp 2021-11-15] (pol.).
  34. Kryzys na granicy z Białorusią. Szef prezydenckiego Biura Polityki Międzynarodowej jedzie na Litwę, polsatnews.pl, 19 sierpnia 2021 [dostęp 2021-08-31] (pol.).
  35. a b Incydent na granicy z Litwą. Białoruscy żołnierze wypchnęli imigrantów, dziennik.pl, 17 sierpnia 2021 [dostęp 2021-08-31] (pol.).
  36. Litwa tylko dla legalnych imigrantów, rp.pl, 14 września 2021 [dostęp 2021-11-19] (pol.).
  37. #WizaDonikąd. „Oni nie wychodzili. Policja była tu z dwóch stron. Teren ogrodzono płotem, siatką”, wiadomosci.gazeta.pl, 11 października 2021 [dostęp 2021-11-15] (pol.).
  38. Litwa buduje pierwsze odcinki stalowej zapory na granicy z Białorusią, tvn24.pl, 5 listopada 2021 [dostęp 2021-11-15] (pol.).
  39. Litwa. Szef służby granicznej o sytuacji na granicy: cisza przed burzą, polsatnews.pl, 11 listopada 2021 [dostęp 2021-11-11] (pol.).
  40. Litewski Sejm poparł Polskę, broniącą swych granic, polsatnews.pl, 11 listopada 2021 [dostęp 2021-11-11].
  41. Kryzys na granicy. „Sytuacja jest napięta” [RELACJA NA ŻYWO], wiadomosci.onet.pl, 12 listopada 2021 [dostęp 2021-11-19] (pol.).
  42. Roberta Tracevičiūtė, Nelegalios migracijos krizė: į Lietuvą brenda per pelkes, upes, bet čia likti nenori, 15min.lt, 16 listopada 2021 [dostęp 2021-11-16] (lit.).
  43. Video footage taken by Latvian border guards show participation of Belarusian militarized units in trafficking of migrants to the border with Latvia, baltictimes.com, 14 sierpnia 2021 [dostęp 2021-08-31] (ang.).
  44. „Wysoki potencjał do incydentów”. Szef MSZ Łotwy o kryzysie migracyjnym i manewrach Zapad-2021, dziennik.pl, 9 sierpnia 2021 [dostęp 2021-08-31] (pol.).
  45. Kryzys migracyjny. Łotwa chce sankcji UE na białoruskie linie lotnicze Belavia, Polskie Radio, 18.10.2021.
  46. Łotwa zbuduje mur na granicy z Białorusią. Parlament zgodny, Rzeczpospolita [dostęp 2021-11-13] (pol.).
  47. Alan Charlish i inni, Poland reports record number of migrants at Belarusian border, reuters.com, 9 sierpnia 2021 [dostęp 2021-08-31] (ang.).
  48. MSWiA: granica z Białorusią jest uszczelniona; Straż Graniczną wspierają żołnierze Wojska Polskiego, polsatnews.pl, 17 sierpnia 2021 [dostęp 2021-08-31] (pol.).
  49. Jacek Buraczewski, Na granicy polsko-białoruskiej w Usnarzu koczuje 32 obywateli Afganistanu, pap.pl, 19 sierpnia 2021 [dostęp 2021-08-31] (pol.).
  50. a b RPO, Nieprzyjmowanie wniosków o ochronę międzynarodową od cudzoziemców przebywających w strefie przygranicznej w okolicach Usnarza stanowi naruszenie prawa. Wystąpienie RPO do Prezesa Rady Ministrów, brpo.gov.pl, 20 sierpnia 2021 [dostęp 2021-08-31] (pol.).
  51. Maciej Chołodowski, Podlaskie. Donald Tusk w sprawie polsko-białoruskiej granicy oczekuje reakcji prezydenta Dudy i prezesa Kaczyńskiego, wyborcza.pl, 18 sierpnia 2021 [dostęp 2021-08-31] (pol.).
  52. Gorąco na wschodniej granicy Polski. Jachira: jak można coś takiego robić?!, wideo.wp.pl, 20 sierpnia 2021 [dostęp 2021-08-31] (pol.).
  53. Posłanka PO o migrantach. „Wpuście ich, później się ustali, kim są”, wprost.pl, 20 sierpnia 2021 [dostęp 2021-08-31] (pol.).
  54. Talibowie przejęli Afganistan. Co czytać, by zrozumieć sytuację, Noizz, 17 sierpnia 2021 [dostęp 2021-12-06] (pol.).
  55. Triumf talibów: potencjał migracji z Afganistanu, OSW Ośrodek Studiów Wschodnich, 16 sierpnia 2021 [dostęp 2021-12-06] (pol.).
  56. Migracyjny impas na granicy. Straż Graniczna nie będzie wpuszczać imigrantów z terenu Białorusi, Dziennik Gazeta Prawna, 19 sierpnia 2021.
  57. Straż Graniczna: w pobliżu Usnarza zostały 24 osoby. „Reszta wróciła na białoruską stronę”, polsatnews.pl, 22 sierpnia 2021 [dostęp 2021-08-31] (pol.).
  58. Artur Bartkiewicz, Dyplomata z Białorusi w polskim MSZ. Na stole oferta pomocy, rp.pl, 23 sierpnia 2021 [dostęp 2021-08-31] (pol.).
  59. Mariusz Błaszczak: nie pozwolimy na stworzenie szlaku przerzutu migrantów przez Polskę, polsatnews.pl, 23 sierpnia 2021 [dostęp 2021-08-31] (pol.).
  60. Białoruś odmawia wjazdu polskiego konwoju humanitarnego, gazetaprawna.pl, 24 sierpnia 2021 [dostęp 2021-08-31] (pol.).
  61. Płot na granicy polsko-białoruskiej. Premier Mateusz Morawiecki: prace rozpoczną się w najbliższych dniach, tvn24.pl, 24 sierpnia 2021 [dostęp 2021-08-31] (pol.).
  62. Komunikat dot. działań MSZ w związku z sytuacją grupy osób przebywających na terenie Białorusi w pobliżu miejscowości Usnar Dolnyj, gov.pl, 27 sierpnia 2021 [dostęp 2021-08-31] (pol.).
  63. Sytuacja imigrantów bez zmian, rosną miasteczka namiotowe, Polskie Radio Pik, 2021-08-26.
  64. Przemysław Malinowski, Straż Graniczna publikuje film. „Białoruś dostarcza posiłki”, rp.pl, 27 sierpnia 2021 [dostęp 2021-08-31] (pol.).
  65. Sara Bounaoui, Straż Graniczna: Koczujący na granicy z Polską otrzymali jedzenie. Nie widać osób chorych, rmf24.pl, 26 sierpnia 2021 [dostęp 2021-08-31] (pol.).
  66. a, 13 osób, które niszczyły zasieki na granicy wyszło na wolność. Sąd nie zastosował aresztu tymczasowego [WIDEO].
  67. Alicja Cembrowska, Grupa aktywistów przecinała zasieki na granicy polsko-białoruskiej. Zostali zatrzymani, natemat.pl, 29 sierpnia 2021 [dostęp 2021-08-31] (pol.).
  68. Marek Zając, Szef MSWiA: Sprawcy, którzy przerwali ogrodzenie na granicy poniosą wszelkie konsekwencje swoich działań, rmf24.pl, 29 sierpnia 2021 [dostęp 2021-08-31] (pol.).
  69. Zarzuty dla 13 osób za próbę zniszczenia płotu na granicy z Białorusią, tvp.info, 30 sierpnia 2021 [dostęp 2021-08-31] (pol.).
  70. Joanna Klimowicz, 13 gniewnych ludzi wychodzi na wolność. Sąd odrzucił wniosek o areszt aktywistów, którzy zniszczyli część „płotu Błaszczaka”, wyborcza.pl, 31 sierpnia 2021 [dostęp 2021-08-31] (pol.).
  71. Agnieszka Ziemska, Rząd zwraca się wnioskiem do prezydenta RP o wprowadzenie stanu wyjątkowego, isokolka.eu, 31 sierpnia 2021 [dostęp 2021-08-31] (pol.).
  72. a b c „Die Welt”: Jak zatrzymać migrantów przybywających z terenu Polski? 02.11.2021, dw.com, 2 listopada 2021 [dostęp 2021-11-09] (pol.).
  73. Anna Koper, Joanna Plucińska, UN refugee agency presses Poland to help migrants on Belarus border, reuters.com, 24 sierpnia 2021 [dostęp 2021-08-31] (ang.).
  74. Konwencja dotycząca statusu uchodźców, sporządzona w Genewie dnia 28 lipca 1951 r. Dz.U. z 1991 r. nr 119, poz. 515.
  75. a b Maria Pankowska, Nowy RPO wzywa Morawieckiego: Uchodźców na granicy z Białorusią trzeba wpuścić do Polski, oko.press, 20 sierpnia 2021 [dostęp 2021-08-31] (pol.).
  76. Postanowienie Sądu Rejonowego w Sokółce z dnia 22 kwietnia 2022 r., sygn. akt II Kp 44/22
  77. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 września 2021 r. w sprawie wprowadzenia stanu wyjątkowego na obszarze części województwa podlaskiego oraz części województwa lubelskiego. Dz.U. z 2021 r. poz. 1612.
  78. Rafał Muczyński, WOT: Miesiąc operacji Silne Wsparcie, „MilMag”, 6 października 2021 [dostęp 2021-11-10].
  79. Dziesiątki prób nielegalnego przekroczenia granicy. Straż Graniczna przedstawia dane, tvp.info, 3 września 2021 [dostęp 2021-09-04] (pol.).
  80. Sejm zdecydował w sprawie stanu wyjątkowego, onet.pl., 6 września 2021.
  81. Stan wyjątkowy nie dla pielgrzymów? Zaskakujące doniesienia, wp.pl., 08-09-2021.
  82. Więcej ofiar kryzysu migracyjnego niż sądzono. Potwierdzono śmierć trzech osób. Premier reaguje, Na Temat, 19 września 2021.
  83. Zwłoki trzech imigrantów przy granicy z Białorusią. Kolejne ofiary wychłodzenia?, rmf24.pl, 19 września 2021.
  84. Imigranci z Iraku błąkali się po lesie. Jedna osoba zmarła z wychłodzenia, rmf24.pl, 19 września 2021.
  85. Kolejny migrant zmarł przy granicy z Białorusią, rmf24.pl, 24 września 2021.
  86. 16-letni Irakijczyk zmarł przy polsko-białoruskiej granicy. Chłopiec wcześniej pluł krwią, rmf24.pl, 24 września 2021.
  87. Sejm przyjął wniosek o przedłużenie stanu wyjątkowego, onet.pl., 30 września 2021.
  88. Kryzys na granicy polsko-białoruskiej. Mateusz Morawiecki: Wystosowaliśmy do władz w Mińsku notę, Wprost, 6 października 2021 [dostęp 2021-11-10] (pol.).
  89. Kryzys migracyjny. Błaszczak: Więcej wojska na granicy z Białorusią i budowa muru, Polska Times, 12 października 2021.
  90. Szef MON Mariusz Błaszczak: będzie więcej żołnierzy na granicy polsko-białoruskiej, polsatnews.pl., 12.10.2021.
  91. 24-letni migrant zmarł w okolicach granicy z Białorusią, rmf24.pl, 14 października 2021.
  92. Andrzej Duda podpisał ustawę o budowie zabezpieczenia granicy, onet.pl., 2 listopada 2021.
  93. Niemcy. Tysiące przypadków nielegalnego przekroczenia granicy od strony Polski – Polsat News, polsatnews.pl, 19 października 2021 [dostęp 2021-11-09] (pol.).
  94. Caritas włącza się w pomoc dla migrantów. „Ci, którzy proszą o pomoc, nie będą jej pozbawieni”, onet.pl., 22 października 2021.
  95. Ministerstwo Obrony Narodowej: białoruscy żołnierze zagrozili otwarciem ognia w kierunku naszych żołnierzy, onet.pl., 4 listopada 2021.
  96. Granica polsko-białoruska. Migranci idą w stronę przejścia w Kuźnicy, „Polsat News”, 8 listopada 2021 [dostęp 2021-11-09].
  97. Kryzys na granicy. Wojska Obrony Terytorialnej ogłosiły alert gotowości, „Polsat News”, 8 listopada 2021 [dostęp 2021-11-09].
  98. „Mamy do czynienia ze zorganizowanym niszczeniem umocnień”. Müller o sytuacji na granicy, „Polsat News”, 8 listopada 2021 [dostęp 2021-11-09].
  99. a b Izabela Kacprzak, Grażyna Zawadka, Tłum imigrantów ruszył do Polski. Trudno oszacować ich liczbę, „rp.pl”, 8 listopada 2021 [dostęp 2021-11-09].
  100. Stanisław Żaryn o granicy w Kuźnicy: sprowadzono ok. 4 tys. migrantów. Napór będzie trwał wiele dni, „Polsat News”, 9 listopada 2021 [dostęp 2021-11-09].
  101. Białoruskie służby pomagają przedostać się migrantom przez polską granicę, „Polsat News”, 10 listopada 2021 [dostęp 2021-11-11].
  102. „Próba siłowego przekroczenia granicy”. Wiceszef MSWiA Bartosz Grodecki w „Graffiti”, „Polsat News”, 11 listopada 2021 [dostęp 2021-11-11].
  103. Granica z Białorusią. Policja powstrzymała próbę przekroczenia granicy w Kuźnicy, „Polsat News”, 12 listopada 2021 [dostęp 2021-11-12].
  104. Sytuacja na granicy. Migranci zostali pobici łomem, „Polsat News”, 12 listopada 2021 [dostęp 2021-11-12].
  105. Kryzys na granicy. Białorusini użyli lasera, by oślepić polskich funkcjonariuszy straży granicznej, „Polsat News”, 12 listopada 2021 [dostęp 2021-11-14].
  106. Kryzys na granicy. Straż Graniczna: w nocy białoruscy żołnierze zaczęli niszczyć tymczasową zaporę, „Polsat News”, 13 listopada 2021 [dostęp 2021-11-13].
  107. Atak białoruskich służb na polskich żołnierzy. Kolejna prowokacja, „TVP Info”, 14 listopada 2021 [dostęp 2021-11-16].
  108. Katy Fallon, At Poland-Belarus border, people decry ‘weaponisation’ depiction, „Al-Jazeera”, 14 listopada 2021 [dostęp 2021-11-14].
  109. Białoruś. Media niezależne: nowa kolumna migrantów zmierza ku granicy z Polską, „Polsat News”, 14 listopada 2021 [dostęp 2021-11-14].
  110. Sytuacja na granicy. „Będą próby eskalowania punktowego. Spodziewamy się długotrwałego kryzysu”, „TVN 24”, 14 listopada 2021 [dostęp 2021-11-14].
  111. Morawiecki o sytuacji na granicy z Białorusią: rozważamy uruchomienie artykułu 4. NATO, „TVN 24”, 14 listopada 2021 [dostęp 2021-11-14].
  112. Co się dzieje na granicy? Tłumy migrantów na przejściu. Trwa próba masowego wejścia, „Polsat News”, 15 listopada 2021 [dostęp 2021-11-16].
  113. Najnowsze nagrania zalewają sieć. Fala imigrantów nie ma końca [WIDEO], „TVP Info”, 15 listopada 2021 [dostęp 2021-11-16].
  114. Błaszczak: umacniane są posterunki na przejściu granicznym w Kuźnicy, „Polsat News”, 15 listopada 2021 [dostęp 2021-11-16].
  115. Granica polsko-białoruska. Nowe nagranie i krzyki migrantów, „Polsat News”, 15 listopada 2021 [dostęp 2021-11-16].
  116. Granica polsko-białoruska. Kolejna próba sforsowania zasieków, „Polsat News”, 15 listopada 2021 [dostęp 2021-11-16].
  117. „Pod osłoną nocy niszczą ogrodzenie”. MON pokazuje nagranie z białoruskim funkcjonariuszem, „TVN 24”, 16 listopada 2021 [dostęp 2021-11-16].
  118. a b Kuźnica. Masowy atak migrantów na polskich żołnierzy. Nowe nagrania [WIDEO], „TVP Info”, 16 listopada 2021 [dostęp 2021-11-16].
  119. a b c d Poland border crisis: Migrants tear-gassed trying to cross from Belarus, „BBC News”, 16 listopada 2021 [dostęp 2021-11-16] (ang.).
  120. a b Polish forces use water cannon on migrants who threw stones, AP NEWS, 16 listopada 2021 [dostęp 2021-11-16] (ang.).
  121. a b Granica z Białorusią. Szturm w Kuźnicy. Służby publikują nowe nagrania, „Polsat News”, 16 listopada 2021 [dostęp 2021-11-16].
  122. a b Sylwester Ruszkiewicz, Zamieszki na granicy z Białorusią. Policja ujawnia kulisy, „Wirtualna Polska”, 16 listopada 2021 [dostęp 2021-11-17].
  123. Obrona w Kuźnicy. 7 policjantów rannych; dwoje doznało obrażeń głowy, „TVP Info”, 16 listopada 2021 [dostęp 2021-11-16].
  124. Siedmioro policjantów, żołnierz i strażniczka graniczna. Ranni od kamieni rzucanych przez migrantów, „TVN 24”, 16 listopada 2021 [dostęp 2021-11-16].
  125. Kryzys migracyjny. Straż Graniczna: próba sforsowania granicy polsko-białoruskiej przez ok. 50 osób, „Polsat News”, 17 listopada 2021 [dostęp 2021-11-17].
  126. Wiceszef MSWiA: Łukaszenka postawił pierwsze autobusy, do których wsiadają migranci i odjeżdżają, „Polsat News”, 17 listopada 2021 [dostęp 2021-11-17].
  127. Białoruś ogranicza dostawy ropy do Polski, „Money.pl”, 17 listopada 2021 [dostęp 2021-11-17].
  128. a b Andrew Higgins, James Hill, Belarus Clears Migrant Camp, Easing Border Standoff With Poland, „The New York Times”, 18 listopada 2021, ISSN 0362-4331 [dostęp 2021-11-19] (ang.).
  129. Andrew Higgins, Marc Santora, Belarus-Poland Border Tensions Show Signs of Easing, „The New York Times”, 17 listopada 2021, ISSN 0362-4331 [dostęp 2021-11-19], Cytat: "Hundreds of migrants are now being sheltered in a sprawling brick warehouse a few hundred yards from the crossing [...]" (ang.).
  130. Andrew Higgins, Marc Santora, Belarus-Poland Border Tensions Show Signs of Easing, „The New York Times”, 17 listopada 2021, ISSN 0362-4331 [dostęp 2021-11-19], Cytat: "Even as hundreds of people were grateful for a warm meal and children were given milk and juice, many in the warehouses voiced uncertainty about what would happen next". (ang.).
  131. a b Estonia wysyła żołnierzy do Polski. Jest potwierdzenie MON, www.tvp.info, 19 listopada 2021 [dostęp 2021-11-19] (pol.).
  132. Poland/Belarus: New evidence of abuses highlights ‘hypocrisy’ of unequal treatment of asylum-seekers (ang.). Amnesty International, 2022-04-11. [dostęp 2022-04-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-04-11)].
  133. Bartosz Rumieńczyk: Aktywistka KIK zatrzymana na granicy: Usłyszałam, że sobie nagrabiłam i dostanę 3 miesiące aresztu tymczasowego (pol.). OKO.press, 2022-04-09. [dostęp 2022-04-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-04-09)].
  134. Konkluzje Rady Europejskiej o COVID-19, energii, handlu i stosunkach zewnętrznych (21 października 2021), consilium.europa.eu, 21 października 2021 [dostęp 2021-11-10] (pol.).
  135. Komisja Europejska reaguje na sytuację na granicy polsko-białoruskiej, onet.pl, 24 sierpnia 2021 [dostęp 2021-08-31] (pol.).
  136. Łukasz Osiński, Komisja Europejska:Unia uważa, że sytuacja na polsko- białoruskiej granicy nie jest kwestią migracji, a agresji na Polskę, pap.pl, 27 sierpnia 2021 [dostęp 2021-08-31] (pol.).
  137. Kryzys migracyjny. Szef dyplomacji UE wyraził poparcie dla Polski, Litwy i Łotwy, www.tvp.info, 3 września 2021 [dostęp 2021-09-04] (pol.).
  138. Kryzys na granicy z Białorusią. Europol wesprze Polskę, „Polsat News”, 11 listopada 2021 [dostęp 2021-11-11].
  139. Kryzys migracyjny. Unia przekaże miliony na ochronę granicy z Białorusią, „TVP Info”, 16 listopada 2021 [dostęp 2021-11-16].
  140. Katarzyna Szymańska-Borginon, Mocna rezolucja Parlamentu Europejskiego w sprawie Białorusi bez poparcia PiS?, rmf24.pl, 6 października 2021 [dostęp 2021-11-10] [zarchiwizowane z adresu 2021-11-10] (pol.).
  141. Sytuacja na Białorusi po roku protestów i ich brutalnego tłumienia, europarl.europa.eu, 7 października 2021 [dostęp 2021-11-10] (pol.).
  142. Debata w Parlamencie Europejskim nad zawracaniem migrantów na granicach, wiadomosci.onet.pl, 21 października 2021 [dostęp 2021-11-10] (pol.).
  143. Arkadiusz Grochot, Debata PE nad sytuacją na granicy. „To model biznesowy Łukaszenki”, rmf24.pl, 10 listopada 2021 [dostęp 2021-11-10] [zarchiwizowane z adresu 2021-11-10] (pol.).
  144. Pasienyje su Baltarusija patruliavimą pradės FRONTEX pareigūnai, vrm.lrv.lt [dostęp 2021-11-10] (lit.).
  145. 500 km zasieków za prawie 5 mln euro. Litwa wzmacnia granicę z Białorusią, forsal.pl, 9 lipca 2021 [dostęp 2021-11-10] (pol.).
  146. Kamiński o stanie wyjątkowym: Funkcjonariusze na granicy potrzebują swobody działania, gazetaprawna.pl, 2 września 2021 [dostęp 2021-09-24] (pol.).
  147. Katarzyna Szymańska-Borginon, Nieoficjalnie: UE chce wysłać Frontex na granicę Polski z Białorusią, rmf24.pl, 20 września 2021 [dostęp 2021-09-24] [zarchiwizowane z adresu 2021-09-24] (pol.).
  148. Tomasz Bielecki, Bruksela do Polski: Zaproście Frontex na granicę!, dw.com, 22 września 2021 [dostęp 2021-09-24] (pol.).
  149. a b Court indicates interim measures in respect of Iraqi and Afghan nationals at Belarusian border with Latvia and Poland, hudoc.echr.coe.int, 25 sierpnia 2021 [dostęp 2021-11-09] (ang.).
  150. Zgromadzenie Parlamentarne RE wzywa do pomocy Polsce, Litwie i Łotwie w kryzysie migracyjnym, bankier.pl, 1 października 2021 [dostęp 2021-11-09] (pol.).
  151. Poland should take immediate action to protect the human rights of people stranded at its border with Belarus, coe.int, 25 sierpnia 2021 [dostęp 2021-08-31] (ang.).
  152. Michał Wilgocki, Komisarz praw człowieka Rady Europy: Polska musi bronić praw osób na granicy, wyborcza.pl, 25 sierpnia 2021 [dostęp 2021-08-31] (pol.).
  153. Adam Zygiel, Ruch graniczny na przejściu w Kuźnicy zostanie zawieszony, rmf24.pl, 8 listopada 2021 [dostęp 2021-11-09] [zarchiwizowane z adresu 2021-11-08] (pol.).
  154. KE i NATO reagują na sytuację na polsko-białoruskiej granicy, businessinsider.com.pl, 8 listopada 2021 [dostęp 2021-11-10] (pol.).
  155. UNHCR apeluje o zakończenie impasu na granicy polsko-białoruskiej, unhcr.org, 24 sierpnia 2021 [dostęp 2021-08-31] (pol.).
  156. Szef MSZ spotkał się z sekretarz generalną Rady Europy, tvn24.pl, 20 września 2021 [dostęp 2021-11-10] (pol.).
  157. MSZ: Rada Bezpieczeństwa ONZ na nieformalnym spotkaniu omówiła sytuację na Białorusi, Dziennik Gazeta Prawna, 8 października 2021.
  158. Pierwszy taki kryzys migracyjny w nowoczesnej Europie. 45 państw potępiło działania Mińska, tvp.info, 25 października 2021 [dostęp 2021-11-10] (pol.).
  159. Kryzys na granicy. USA i zachodnie kraje Rady Bezpieczeństwa potępiają Białoruś, „Polsat News”, 12 listopada 2021 [dostęp 2021-11-12].
  160. Agnieszka Kazimierczuk, Łukaszenko oskarża Polskę o wywołanie konfliktu na granicy, rp.pl, 23 sierpnia 2021 [dostęp 2021-08-31] (pol.).
  161. Łukasz Razowski, Kryzys migracyjny. Mińsk wydał oświadczenie, wp.pl, 30 sierpnia 2021 [dostęp 2021-08-31] (pol.).
  162. Polska chciała wysłać pomoc humanitarną na Białoruś. Jest odpowiedź Mińska, TVP Info, 06.10.2021.
  163. Prezydent Łukaszenko zawiesza umowę o readmisji z Unią Europejską, wiadomosci.onet.pl, 14 października 2021 [dostęp 2021-11-10] (pol.).
  164. Białoruś. Belavia nie weźmie na pokład swoich samolotów obywateli Iraku, Syrii i Jemenu, „Polsat News”, 12 listopada 2021 [dostęp 2021-11-12].
  165. Wstrzymano loty z Iraku na Białoruś, forsal.pl, 9 października 2021 [dostęp 2021-11-10] (pol.).
  166. Kryzys migracyjny. Stanowcza reakcja władz Iraku. Białoruś zamyka konsulaty, next.gazeta.pl, 7 listopada 2021 [dostęp 2021-11-10] (pol.).
  167. Irak organizuje ewakuację swoich obywateli z Białorusi, „TVP Info”, 11 listopada 2021 [dostęp 2021-11-11].
  168. Erbil Airport suspends flights to Belarus, Iraqi News Agency [dostęp 2021-11-15].
  169. Angela Merkel potępia traktowanie migrantów przez Białoruś, tvn24.pl, 18 sierpnia 2021 [dostęp 2021-08-24] (pol.).
  170. a b c Niemcy, Finlandia, Holandia, Ukraina… Kolejne kraje potępiają działania Mińska, belsat.eu, 9 listopada 2021 [dostęp 2021-11-11] (pol.).
  171. Petar Petrović, Sankcje muszą uderzyć nie tylko w Łukaszenkę, ale też w Putina, „TVP Info”, 11 listopada 2021 [dostęp 2021-11-11].
  172. Kryzys na granicy. Białoruś: zginęło dwóch rosyjskich żołnierzy, „Polsat News”, 13 listopada 2021 [dostęp 2021-11-13].
  173. Kryzys na granicy. Szef MSZ Rosji: użycie gazu łzawiącego przeciwko imigrantom jest nieakceptowalne, „Polsat News”, 16 listopada 2021 [dostęp 2021-11-16].
  174. USA wzywają Białoruś do zatrzymania organizowania nielegalnej migracji, rp.pl, 8 listopada 2021 [dostęp 2021-11-09].
  175. Amerykańska komisja senacka o „zbrodniach i nieludzkim zachowaniu reżimu Łukaszenki”, KE monitoruje loty na Białoruś, tvn24.pl, 9 listopada 2021 [dostęp 2021-11-11] (pol.).
  176. Syryjskie linie lotnicze Cham Wings Airlines zawieszają loty do Mińska, www.gazetaprawna.pl, 13 listopada 2021 [dostęp 2021-11-14] (pol.).
  177. Polski i turecki wywiad będą współpracować w związku z kryzysem na granicy z Białorusią, wiadomosci.onet.pl, 4 października 2021 [dostęp 2021-11-10] (pol.).
  178. Sprawozdanie Stenograficzne z 41. posiedzenia Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 9 listopada 2021 r., sejm.gov.pl, 9 listopada 2021 [dostęp 2021-11-10] (pol.).
  179. Edyta Bryła, KE uderzy w linie lotnicze za przemyt migrantów? „Byłoby to dużym utrudnieniem dla Mińska, ale nie rozwiązaniem problemu”, wyborcza.biz, 9 listopada 2021 [dostęp 2021-11-10] (pol.).
  180. Jerzy Haszczyński, Loty z Turcji na Białoruś są, ale nie dla wszystkich, rp.pl, 12 listopada 2021 [dostęp 2021-11-12] (pol.).
  181. Rozmowa Andrzeja Dudy z Wołodymyrem Zełenskim, prezydent.pl, 8 listopada 2021 [dostęp 2021-11-11] (pol.).
  182. Возле посольства Беларуси в Киеве прошла акция протеста, charter97.org, 10 listopada 2021 [dostęp 2021-11-11] (ros.).
  183. a b Joanna Szwalikowska (oprac.), Sytuacja na granicy. Szef fińskiego MSZ obawia się eskalacji sytuacji i poważnego konfliktu, wiadomosci.gazeta.pl, 9 listopada 2021 [dostęp 2021-11-11] (pol.).
  184. Kryzys na granicy polsko-białoruskiej. „Mocne oświadczenie” Rady Bezpieczeństwa ONZ”, wiadomosci.gazeta.pl, 12 listopada 2021 [dostęp 2021-11-12] (pol.).