Otwórz menu główne

Roman Polański

polski reżyser i aktor

Roman Polański, właściwie Raymond Thierry Liebling (ur. 18 sierpnia 1933 w Paryżu[1]) – polsko-francuski reżyser, aktor, scenarzysta i producent filmowy pochodzenia żydowskiego.

Roman Polański
Ilustracja
Roman Polański (2011)
Prawdziwe imię i nazwisko Raymond Thierry Liebling
Data i miejsce urodzenia 18 sierpnia 1933
Paryż
Zawód reżyser, scenarzysta, aktor, producent filmowy
Współmałżonek Barbara Kwiatkowska
(1959–1962)
Sharon Tate
(1968–1969)
Emmanuelle Seigner
(od 1989)
Lata aktywności od 1954
Odznaczenia
Komandor Orderu Narodowego Legii Honorowej (Francja) Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” Komandor Orderu Sztuki i Literatury (Francja)

W trakcie II wojny światowej wraz z częścią swej rodziny przetrwał Zagładę Żydów na ziemiach polskich. Po wojnie studiował reżyserię na Państwowej Wyższej Szkole Filmowej w Łodzi. Pierwsze uznanie krytyków zdobył za sprawą krótkometrażowego filmu Dwaj ludzie z szafą (1958) oraz pełnometrażowego debiutu Nóż w wodzie (1962), za który otrzymał nominację do Oscara za najlepszy film nieanglojęzyczny. Krytyka debiutu Polańskiego przez władze komunistyczne za promowanie zachodnich wzorców zmusiła go do wyjazdu z Polski.

Realizując filmy w Wielkiej Brytanii, we Francji, a okresowo także w Stanach Zjednoczonych, zdobył renomę sprawnego twórcy kina gatunkowego za sprawą thrillerów psychologicznych takich jak Wstręt (1965), Matnia (1966), Lokator (1976), Śmierć i dziewczyna (1993) oraz Autor widmo (2010). Sławę przyniosły mu także komediowy horror Nieustraszeni pogromcy wampirów (1967), horror Dziecko Rosemary (1969) oraz czarny kryminał Chinatown (1974). Dramat wojenny Pianista (2002) zapewnił Polańskiemu Złotą Palmę w Cannes oraz Oscara za najlepszą reżyserię.

Reżyser zmagał się z konsekwencjami procesu sądowego wytoczonego mu w sprawie gwałtu na nieletniej Samancie Gailey, w wyniku którego musiał emigrować w 1978 ze Stanów Zjednoczonych do Francji. Kilkakrotnie bez powodzenia podejmowane były próby ekstradycji Polańskiego do USA.

ŻyciorysEdytuj

Dzieciństwo, II wojna światowa i doświadczenie HolocaustuEdytuj

Urodził się 18 sierpnia 1933 w Paryżu jako Raymond Thierry Liebling[2]. Był synem Mojżesza Lieblinga (1903–1983) i Belli (Buli) Katz-Przedborskiej (1900–1943). Ojciec późniejszego reżysera był Polakiem żydowskiego pochodzenia. Urodził się w Krakowie, a pod koniec lat 20. wyjechał do Paryża, by zostać malarzem. Rodzice Belli pochodzili z Rosji – jej ojciec był Żydem, a matka katoliczką. Rodzina Belli była dobrze sytuowana. Bella mieszkała początkowo w Polsce, a później w Paryżu, gdzie wyszła za mąż (z tego związku urodziła się przyrodnia siostra Raymonda – Annette). Rozwiodła się z pierwszym mężem, po tym jak nawiązała romans z Mojżeszem Lieblingiem, z którym wzięła jesienią 1932 roku ślub cywilny. Mojżesz i Bella Lieblingowie nie byli osobami religijnymi[3][4][5][6][7][8].

W 1937 Lieblingowie przeprowadzili się do Krakowa[3][4]. Miało to ich uchronić przed narastającymi nastrojami antysemickimi we Francji[2]. Zamieszkali w kamienicy przy ulicy Bolesława Komorowskiego 9[9][5]. Bella Liebling była elegancko ubraną kobietą, miała cienkie brwi wygięte w łuk i umalowane na czerwono usta[a]. Mojżesz Liebling, który nie odniósł sukcesu jako malarz i zajmował się produkcją popielniczek z tworzywa sztucznego, był człowiekiem opryskliwym wobec syna i Annette[5]. Romek (tak nazywano chłopca w Polsce[5]) był trudnym i drażliwym dzieckiem, często się dąsał i wybuchał gniewem[3]. Pierwszy film, jaki zapamiętał, to Zakochani, na który wybrał się do kina z siostrą[11].

 
Brama prowadząca do krakowskiego getta (ok. 1941)

Po wybuchu II wojny światowej sytuacja rodziny znacznie się pogorszyła. Mojżesz Liebling pozostał w Krakowie, a żonę, syna i pasierbicę wysłał do Warszawy[12]. Wkrótce jednak zamieszkali wszyscy razem u Marii Liebling (babki Romka) na Kazimierzu, a Romek podjął naukę w szkole[13]. Tam najbardziej zainteresował go epidiaskop i to jak działa ten mechanizm[11]. Po kilku tygodniach przestał uczęszczać na zajęcia, po tym jak władze okupacyjne zabroniły dzieciom żydowskim nauki w szkole[b]. Lieblingowie trafili do krakowskiego getta, utworzonego na Podgórzu i zamieszkali przy ulicy Tatrzańskiej, dzieląc mieszkanie z innymi rodzinami. Matka Romka pracowała jako sprzątaczka na Wawelu, zamienionym na siedzibę generalnego gubernatora Hansa Franka. W lutym 1943 roku Bellę i Marię Liebling wywieziono do Auschwitz-Birkenau, gdzie zginęły[13][14].

Romek często wychodził z getta na aryjską stronę dzięki zwinności i nieżydowskiej aparycji. Był świadkiem likwidacji getta 13 marca 1943. Mojżesz Liebling umożliwił synowi ucieczkę, robiąc rano dziurę w ogrodzeniu, a na jego schronienie w katolickiej rodzinie przeznaczył posiadane oszczędności[15]. Chłopiec początkowo ukrywał się jako Roman Wilk u rodziny Wilków (z którą miał być rzekomo daleko spokrewniony), która przekazała go innej krakowskiej rodzinie – Putków. Począwszy od lata 1943 mieszkał w oddalonej o około trzydzieści kilometrów od Krakowa wsi Wysoka w powiecie wadowickim, w chacie rodziny Buchałów na zboczu góry Mosiórka. Ukrywał się tam do jesieni 1944, po czym ponownie wrócił do Krakowa, do rodziny Putków[13][16].

Po wkroczeniu Armii Czerwonej do Krakowa 19 stycznia 1945 przez pewien czas chłopiec włóczył się po mieście[13][14]. Zamieszkał następnie u spotkanego przypadkowo na ulicy stryja Stefana Lieblinga, a gdy stosunki między nimi uległy pogorszeniu u innego stryja – Dawida Lieblinga, dzielącego mieszkanie z rodziną Horowitzów[17]. Mojżesz Liebling, który trafił do obozu koncentracyjnego w Mauthausen-Gusen, przeżył wojnę[18]. W 1946 ożenił się z Wandą Zajączkowską, a pod jej wpływem zmienił nazwisko i odtąd znany był jako Ryszard Polański. Wojnę przeżyła też Annette, która wróciwszy z obozu w Auschwitz wyjechała do Paryża[13][19].

Roman najpierw na życzenie ojca trafił do liceum górniczo-hutniczo-mierniczego, jednak nie miał motywacji do nauki. Dlatego Ryszard Polański zdecydował, że jego syn będzie się uczyć w liceum sztuk plastycznych. Tam jednakże Roman Polański popadł w konflikt z dyrektorem szkoły, Włodzimierzem Hodysem. Toteż kontynuował naukę w Katowicach, gdzie zdał maturę w 1950; zbiegiem okoliczności przewodniczącym komisji maturalnej był Hodys, który podpisał świadectwo maturalne, rzucając je Romanowi przez biurko[19].

Młody Polański udzielał się jako harcerz, był również zafascynowany kinem i teatrem; wraz z nowo poznanym przyjacielem Piotrem Winowskim kolekcjonował plakaty, programy z fotosami oraz streszczeniami filmów[20]. Po wojnie początkowo planował jednak związać swą przyszłość z zawodowym kolarstwem i przez kilka lat z zaangażowaniem trenował jazdę na rowerze, głównie na trasie Kraków-Zakopane. Ze sportu zrezygnował po traumatycznym przeżyciu w czerwcu 1949, kiedy krakowski seryjny morderca Janusz Dziuba zwabił go w odludne miejsce pod pretekstem sprzedaży profesjonalnego roweru, po czym ciężko pobił i okradł. Po długiej rekonwalescencji Polański zaniechał kolarstwa i skierował swe zainteresowania oraz plany wyłącznie ku filmowi[21].

Początki karieryEdytuj

W 1948 nawiązał kontakt z Marią Biliżanką, dyrektorką dziecięcego zespołu teatralnego „Wesoła Gromadka”. Polański znalazł się w zespole, a później grał także w Państwowym Teatrze Młodego Widza (obecnie Teatrze Bagatela), gdzie występował w rolach Żaka w Farfurce królowej Bony (1948) w reżyserii Biliżanki oraz pastuszka Wani w Synu pułku (1948) w realizacji Józefa Karbowskiego. Ta ostatnia rola zapewniła mu wyróżnienie na warszawskim festiwalu sztuk radzieckich w 1950. Wystąpił również w sztuce Cyrk Tarabumba (1950) Gwidona Miklaszewskiego, wystawionej w Państwowym Teatrze Lalki i Aktora „Groteska”[22].

W 1953 zadebiutował jako aktor w epizodycznej roli w drugiej noweli Jacek w reżyserii Konrada Nałęckiego, będącej częścią filmu Trzy opowieści (1953). Grał również Mundka w Pokoleniu (1954) Andrzeja Wajdy oraz Adasia w Zaczarowanym rowerze (1955) Silika Sternfelda[23]. Mimo to władze szkół aktorskich w Krakowie i Warszawie nie chciały go jednak przyjąć, oficjalnie z powodu niewysokiego wzrostu i chłopięcego wyglądu[23]. Wówczas Polański zdecydował się zająć reżyserią. W 1954 został przyjęty na Wydział Reżyserii Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej w Łodzi[23].

Pierwsze etiudyEdytuj

Pierwszą etiudą nakręconą przez Polańskiego był Rower (1955), w którym wykorzystał epizod ze swojego dzieciństwa, kiedy został brutalnie pobity przez Janusza Dziubę. Film jednak nie zachował się do czasów współczesnych[24]. Nakręciwszy później wprawki realizacyjne w postaci etiud Morderstwo (1956) oraz Uśmiech zębiczny (1957), dał się już wtedy poznać jako reżyser skoncentrowany na tematach takich, jak przemoc, morderstwo tudzież podglądactwo[25]. Wróciwszy z okresowej podróży do Paryża (gdzie odwiedził siostrę Annette)[26], wywołał skandal filmem Rozbijemy zabawę (1957); przy kręceniu etiudy zorganizował zabawę taneczną dla kolegów ze studiów, przed jej rozpoczęciem umówił się z bandą miejscowych chuliganów, żeby w odpowiednim momencie wtargnęli na teren szkoły i wszczęli bójkę. Całe zdarzenie nagrał na kamerze, a za eksperyment otrzymał naganę rady pedagogicznej[27][28]. Sam wystąpił w roli chuligana Małego w dyplomowym filmie Koniec nocy (1957) Juliana Dziedziny, Pawła Komorowskiego oraz Walenty Uszyckiej[29].

Pierwszym upublicznionym filmem Polańskiego byli Dwaj ludzie z szafą (1958). Podczas jego produkcji Polański po raz pierwszy podjął – długoletnią, jak się okazało – współpracę z kompozytorem Krzysztofem Komedą. Etiuda nakręcona została w Gdańsku i Sopocie. W głównych rolach wystąpili Henryk Kluba i Jakub Goldberg, przyjaciele Polańskiego ze szkoły filmowej. Sam Polański zagrał w filmie jednego z chuliganów, którzy brutalnie zaatakowali przyjaznych bohaterów[27]. Dzięki temu filmowi Polański po raz pierwszy został nagrodzony na kilku festiwalach filmowych (między innymi w Brukseli, Oberhausen i San Francisco)[30]. Wraz ze swymi kolejnymi dziełami, takimi jak Lampa (1959) oraz kolorowy film Gdy spadają anioły (1959), reżyser dopracowywał swój styl oparty na grotesce[31].

Ukończył łódzką szkołę filmową bez dyplomu, gdyż nie napisał pracy teoretycznej. Dzięki pośrednictwu Jerzego Bossaka otrzymał pracę w Zespole Realizatorów Filmowych „Kamera”. Przedstawił wówczas napisany z Jerzym Skolimowskim i Jakubem Goldbergiem scenariusz filmu, który zamierzał nakręcić. Komisja Ocen Scenariuszy nie przychyliła się jednak do projektu, więc Polański wyjechał do Francji w towarzystwie swojej żony Barbary Kwiatkowskiej, która otrzymała rolę w filmie La Milième fenêtre (1960) Roberta Menegoza. Tam też w 1961 nakręcił krótkometrażowy film Gruby i chudy (Le gros et le maigre), gdzie zagrał rolę biednego sługi poniżanego przez swego tłustego pana (Andrzej Katelbach)[32].

Pierwsze filmy pełnometrażowe (1961–1967)Edytuj

 
Roman Polański (1969)

W 1961 wrócił do Polski na prośbę Jerzego Bossaka, który powiadomił go o zgodzie na realizację Noża w wodzie (1962). Psychodrama rozgrywająca się między zamożnym małżeństwem (Leon Niemczyk, Jolanta Umecka) a tajemniczym młodzieńcem (Zygmunt Malanowicz) została ostro zaatakowana przez szereg krytyków polskich. O ile strona formalna filmu nie budziła zarzutów, Nóż w wodzie potępiano powszechnie za promowanie zachodnich wzorców, a oficjalnie dzieło Polańskiego zrugał nawet sam Władysław Gomułka. Jednakże paradoksalnie Nóż w wodzie stał się pierwszym obficie nagradzanym filmem debiutanta, zdobywając Złotą Kaczkę dla najlepszego filmu, nagrodę FIPRESCI na Festiwalu Filmowym w Wenecji oraz pierwszą polską nominację do Oscara za film nieanglojęzyczny. Mimo to niechęć polskich krytyków do filmu, motywowana wówczas personą reżysera, zmusiła Polańskiego do wyjazdu z Polski[33]. Przedtem zdążył zrealizować jeszcze jeden film krótkometrażowy pod ironicznym tytułem Ssaki (1961) o dwóch ludziach kłócących się o to, kto kogo ma wieźć na sankach[34].

Po wyjeździe z Polski znalazł pomoc ze strony scenarzysty Gérarda Bracha[35], z którym niebawem nawiązał długoletnią przyjaźń. Jednak pomysły na scenariusze, którymi Polański dzielił się z Brachem (między innymi Czekając na Katelbacha, z którego narodziła się Matnia), nie znajdowały przychylności francuskich producentów[36]. Nóż w wodzie nie odniósł sukcesu frekwencyjnego we Francji, toteż Polański i Brach musieli zrealizować w Amsterdamie epizod niezobowiązującego filmu nowelowego Najpiękniejsze oszustwa świata (Les plus belles escroqueries du monde, 1964)[37]. Dopiero przychylny odbiór noweli zwrócił na Polańskiego uwagę krytyków, co wespół z rosnącą popularnością Noża w wodzie zapewniło reżyserowi możliwość nakręcenia kolejnego filmu w Wielkiej Brytanii[38]. Nawiązawszy współpracę z producentami Michaelem Klingerem i Tonym Tenserem, Polański i Brach w siedemnaście dni napisali scenariusz do filmu Wstręt (Repulsion, 1965)[39]. Główną rolę młodej kobiety cierpiącej na schizofrenię paranoidalną oraz lęk przed mężczyznami reżyser powierzył Catherine Deneuve[40]. Wstręt odniósł sukces międzynarodowy i zapewnił Polańskiemu nagrodę FIPRESCI oraz Srebrnego Niedźwiedzia na Berlinale[41]. Jak pisał Peter Bradshaw z „The Guardiana”, „ten niezwykle odrażający, przerażająco przekonujący dreszczowiec psychologiczny jest rzadkością: strasznym filmem, w którym to kobieta popełnia zbrodnię”[42].

Sukces Wstrętu sprawił, że Tensor i Klinger zgodzili się na realizację kolejnego filmu Polańskiego i Bracha[43]. Matnia (Cul-de-sac, 1966) została nakręcona na wysepce Holy Island niedaleko hrabstwa Northumberland, gdzie znajdował się zamek służący jako rekwizyt dla psychodramy rozgrywającej się między czworgiem bohaterów. Młoda nimfomanka (Françoise Dorléac) oraz jej zniewieściały mąż (Donald Pleasance) muszą w filmie stawić czoła dwóm gangsterom, którzy z wolna terroryzują parę. Film zamierzony był jako nawiązanie do sztuk teatralnych Samuela Becketta, z których zapożyczona została poetyka teatru groteski; rozprawa głównych bohaterów z gangsterami przybiera niespodziewany charakter, skutkując zarazem rozpadem małżeństwa[44]. Rolę nimfomanki zagrała siostra Deneuve, Françoise Dorléac[45]. Matnia została z entuzjazmem przyjęta przez krytyków, zdobywając na Berlinale tym razem Złotego Niedźwiedzia dla najlepszego filmu[46]. Jonathan Rosenbaum uznał Matnię za „jedno z najlepszych i najczystszych dzieł” Polańskiego[47].

Bal wampirów (Dance of the Vampires, 1967), kolejna brytyjska produkcja zrealizowana przez Polańskiego (na zlecenie amerykańskiego producenta Martina Ransohoffa), stanowiła odskocznię od poważnej tematyki Wstrętu i Matni. Polański wystąpił w niej w roli niezgrabnego ucznia pogromcy wampirów, w którego wcielił się Jack MacGowran. Nieustraszeni pogromcy wampirów, jako komedia parodiująca krwawe brytyjskie horrory z wytwórni Hammer Films[48], dekonstruowała z premedytacją konwencje kina grozy (na przykład próba egzorcyzmu na jednym z wampirów kończy się niepowodzeniem ze względu na żydowski rodowód tego ostatniego)[49]. Jedna z ról żeńskich przypadła Sharon Tate, która stała się niebawem żoną Polańskiego[50]. Jednakże sam film, poddany sporej ingerencji ze strony Ransohoffa (wyciętych zostało ponad 20 minut oryginalnego materiału)[51] oraz przemianowany na Nieustraszonych pogromców wampirów (The Fearless Vampire Killers), okazał się zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych klęską artystyczną; Roger Ebert z przekąsem pisał, że podczas seansu kinowego, w którym uczestniczył, nikt się nie śmiał, a „jedna czy dwie osoby wręcz płakały”[52]. 108-minutowa wersja reżyserska natomiast została ciepło przyjęta we Francji oraz we Włoszech[53].

Okres amerykański (1968–1976)Edytuj

W 1968 wraz z Tate i Komedą wyjechał do Hollywood, gdzie nawiązał współpracę z producentem Robertem Evansem[53]. Ten dał mu maszynopis powieści grozy Dziecko Rosemary (Rosemary’s Baby) Iry Levina, który spodobał się Polańskiemu i został przezeń osobiście poddany obróbce scenariuszowej[54]. Główna bohaterka nakręconego w 1968 roku filmu, Rosemary (Mia Farrow), zamieszkuje z mężem w kamienicy zamieszkanej przez podejrzliwych sąsiadów. Pewnej nocy zostaje jednak zgwałcona przez diabła, a pomimo że próbuje sobie wmówić, że to nie mogło się wydarzyć, w obliczu wrogości otoczenia stopniowo godzi się z koniecznością spłodzenia Antychrysta[55]. Dziecko Rosemary rychło zdobyło sobie opinię arcydzieła horroru satanistycznego o feministycznej tonacji[56], a sama Farrow za swoją rolę otrzymała Nagrodę Akademii Filmowej[57]. Uwagę recenzentów zwróciła również skomponowana przez Komedę słynna melodia kołysanki, która stanowiła jego łabędzi śpiew[58], przedwcześnie zmarłego wskutek niefortunnego upadku[59]. Film odniósł także największy w karierze Polańskiego sukces frekwencyjny, przynosząc producentowi dochód od 35 do 40 razy większy niż budżet ustalony na 2,3 miliona dolarów[60].

Morderstwo dokonane na Sharon Tate przez grupę Charliego Mansona stanowiło wstrząs dla Polańskiego. W obliczu śmierci swojej żony reżyser zdecydował się zrealizować adaptację szekspirowskiej sztuki Makbet. Tragedia Makbeta (Macbeth, 1971), szesnasta filmowa transpozycja sztuki, była oceniana przez recenzentów jako wyjątkowo brutalna i „surowa w swej umotywowanej przemocy”[61], ponadto oddawała „zimny, barbarzyński klimat sztuki Szekspira”[62]. National Board of Review uznała Tragedię Makbeta Polańskiego za najlepszy film roku[63].

W 1972 wyjechał do Włoch, gdzie na podstawie scenariusza Bracha, na zlecenie producenta Carla Pontiego nakręcił kolejny film traktujący o obłędzie. Główna bohaterka filmu Co? (Che?, 1972), ucieleśniana przez Sydne Rome, udaje się do willi śródziemnomorskiej zamieszkanej przez ekscentryczne osobowości. Film Polańskiego i Bracha miał w zamierzeniu przypominać enigmatyczne powieści Lewisa Carrolla Alicja w Krainie Czarów oraz Po drugiej stronie lustra[64], nie miał jednak powodzenia u krytyków. Polańskiemu zarzucano powielanie konwencji komedii absurdu, które reżyser wyśmiał w Matni[65], a wraz z upływem czasu także seksistowskie dialogi[66]. Ebert drwił: „Zastanawiam się, ile Carlo Ponti dał Romanowi Polańskiemu za ten film. 10 centów było pewnie drożyzną”[67].

Po realizacji Czego? producent Robert Evans wespół z aktorem Jackiem Nicholsonem nakłonił Polańskiego do nakręcenia filmu Chinatown (1974), do którego opasły scenariusz napisał Robert Towne[68]. Bohater Chinatown, prywatny detektyw J.J. Gilles (Nicholson), zostaje wplątany w piętrową intrygę, która ujawnia korupcję panującą na najwyższych szczeblach w Los Angeles oraz plany pozbawienia miasta dostępu do wody. Towne oparł Scenariusz na prawdziwej historii milionera Williama Mulhollanda, który zbił majątek na nawadnianiu pól kalifornijskich[69]. Towne pisał scenariusz z myślą o Nicholsonie, a Polański przy doborze obsady uwzględnił również Faye Dunaway jako Evelyn Mulwray (inicjatorkę zlecenia) oraz Johna Hustona jako jej makiawelicznego ojca[70]. Wystąpił gościnnie w roli zbira, który nacina Gilles'owi jego nozdrze za pomocą noża[71]. Polański również, wbrew woli Towne'a, dokręcił negatywne zakończenie utworu[72]. Film zilustrowany muzyką Jerry'ego Goldsmitha odniósł olbrzymi sukces artystyczny; Chinatown nominowany został w 11 kategoriach do Oscara (statuetkę odebrał jedynie Towne)[73] oraz zdobył cztery Złote Globy (dla Evansa za produkcję, Towne’a za scenariusz, Polańskiego za reżyserię oraz Nicholsona za pierwszoplanową rolę męską)[74]. W plebiscycie czytelników „Guardiana” z 2010 Chinatown zwyciężył jako najlepszy film wszech czasów[75].

W 1976, ponownie wyjechawszy do Europy, Polański nakręcił w koprodukcji francusko-amerykańskiej film Lokator (The Tenant), również oparty na scenariuszu Bracha, który z kolei był adaptacją powieści Rolanda Topora Chimeryczny lokator (1964)[76]. Reżyser wcielił się w filmie w pierwszoplanową rolę imigranta z Polski, Trelkovsky'ego, który zamieszkuje w kamienicy wśród wścibskich i opresyjnych sąsiadów. Coraz większa ingerencja sąsiadów w życie Trelkovsky'ego doprowadza go do szczytu paranoi. Lokator wywołał początkowo ożywioną dyskusję; o ile Ebert poczuł się zakłopotany filmem Polańskiego[77], Ben Sachs uznał Lokatora za film zabarwiony czarnym humorem oraz „prawdopodobnie najbardziej kafkowski ze wszystkich filmów reżysera”[78], a Kim Morgan dopatrzyła się w nim nawet tropów prowadzących do Dostojewskiego[79]. Współcześnie Lokator uznawany jest za arcydzieło Polańskiego[80], a także „jedno z najmroczniejszych i najbardziej osobistych przedstawień obłędu psychicznego kiedykolwiek zaadaptowanych na film”[81].

Okres marginalizacji (1977–1999)Edytuj

 
Roman Polański (1977)

Po realizacji Lokatora Polański otrzymał w 1976 roku francuskie obywatelstwo, Na zaproszenie Bawarskiej Opery Narodowej wyjechał do Monachium, gdzie wystawił Rigoletto Giuseppe Verdiego. Premiera Rigoletta w październiku 1976 roku w monachijskim Teatrze Narodowym została owacyjnie przyjęta przez publiczność[82]. Wówczas otrzymał propozycję przełożenia na język filmu książki Pierwszy grzech główny (1973) Lawrence'a Sandersa, na podstawie której scenariusz miał napisać Towne[83]. Powróciwszy wówczas do Stanów Zjednoczonych, Polański planował ubiegać się o zieloną kartę[84]. Jednak po skandalu związanym z oskarżeniem o molestowanie seksualne Samanthy Gailey dalsza kariera Polańskiego w Stanach Zjednoczonych okazała się niemożliwa[85].

Mimo kontrowersji związanych ze sprawą Gailey, dzięki pomocy ze strony francuskiego reżysera i producenta Claude'a Berriego Polański zdecydował się zrealizować adaptację powieści Thomasa Hardy'ego Tess d'Ubervillle (1891)[86]. W 1979 nakręcił w plenerach normandzkich i bretońskich film Tess, poświęcony piętnu odrzucenia przez społeczność, któremu nadał rysy autobiograficzne. Adaptacja Hardy’ego przedstawiała losy upadłej arystokratki (Nastassja Kinski), która zostaje zgwałcona przez fałszywego protektora podającego się za jej dalekiego krewnego[87]. Polański wybrał Kinski jako odtwórczynię głównej roli, gdyż przypominała mu ona Sharon Tate, zwłaszcza że obie miały urodziny tego samego dnia, 24 stycznia[86]. Jednakże proces produkcji Tess był dla reżysera trudnym doświadczeniem; łączny budżet filmu opiewał na 10 milionów dolarów[88]. Przed katastrofą finansową filmu, którą zapowiadały mało życzliwe recenzje we Francji, uratowała Tess dystrybucja w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii[89]. Tess została nagrodzona trzema Oscarami (za scenografię, zdjęcia i kostiumy), Złotym Globem dla najlepszego filmu oraz trzema Cezarami; w tym ostatnim przypadku również Polański znalazł się wśród nagrodzonych[90].

 
Statek będący rekwizytem z filmu Piraci (1986)

W 1981 na krótko powrócił do Polski, gdzie wystawił w warszawskim Teatrze na Woli Amadeusza Petera Shaffera, dwa lata przed filmem Miloša Formana. Reżyser wystąpił jednocześnie jako odtwórca głównej roli Mozarta[91]. Gdy jednak wyjechał do Paryża w grudniu 1981 roku, wskutek ogłoszenia stanu wojennego swobodna działalność artystyczna w Polsce okazała się niemożliwa[92]. Zbyt późno podjął decyzję, by zekranizować sztukę Shaffera, za jej reżyserię bowiem zabrał się Forman[93]. Okres jego długiej nieobecności w świecie filmu został przerwany wtedy, gdy otrzymał szansę na reżyserię planowanego od 1974 filmu marynistycznego pod tytułem Piraci (1986). Kręcony w Tunezji z udziałem Waltera Matthau film rozczarował krytyków, okazując się zarówno artystyczną, jak i komercyjną porażką; przyczyna złego odbioru Piratów tkwiła w porównaniach z filmem Kapitan Blood (1935) Michaela Curtiza – na niekorzyść Polańskiego[94][95]. Paul Werner puentował: „To, co w Balu wampirów tak wspaniale się sprawdziło, tu poszło na dno z całą załogą”[96].

Po klęsce Piratów, poznawszy modelkę Emmanuelle Seigner, zdecydował się nakręcić bardziej kameralny, pozbawiony elementów kostiumowych thriller psychologiczny. Dzięki pomocy Bracha opracował projekt kolejnego filmu o roboczym tytule The Paris Project. Do udziału w projekcie o budżecie opiewającym na 20 milionów dolarów, który ostatecznie otrzymał tytuł Frantic (1988), Polański nakłonił Harrisona Forda[97]. Inspirowany dziełami Alfreda Hitchcocka i Fritza Langa film ukazywał losy kardiologa (Ford), którego żona podczas wizyty w Paryżu znika w niewyjaśnionych okolicznościach. Oprócz zdjęć w oryginalnej scenerii Paryża ekipa filmowa zbudowała w atelier kopię dyskoteki Les Bains-Douches oraz klubu Chez Régine[98]. Frantic był chwalony za sprawną reżyserię[99][100], choć zdarzały się głosy rozczarowania brakiem surrealizmu, z którego Polański był znany[101].

W 1992, z inspiracji Fatalnym zauroczeniem (1987) Adriana Lyne'a, Polański zdecydował się zmienić estetykę swoich filmów. Francuski producent Alain Sarde zaproponował mu adaptację powieści Pascala Brucknera Gorzkie gody[102]. Scenariusz Polański i Brach opracowali wspólnie z angielskim autorem Johnem Brownjohnem, aktualizując treść powieści silnie zakorzenionej w latach 70. XX wieku. Ponadto na przekór Brucknerowi wprowadził do pierwowzoru literackiego elementy wielokulturowości, której francuski pisarz szczerze nienawidził[103]. Gorzkie gody (Bitter Moon) ukazały się ostatecznie w 1992 roku. Nominalnie głównym bohaterem filmu jest młode małżeństwo odbywające rejs statkiem, którego zmęczony życiem pasażer (Peter Coyote) opowiada pruderyjnemu młodzieńcowi (Hugh Grant) szczegóły ze swojego życia intymnego. Film opowiadany jest jednak głównie z perspektywy postaci granej przez Coyote'a. Gorzkie gody wzbudziły mieszane reakcje krytyków: część z nich uznawała film za spełnienie reżysera[104][105][106], inni – za utwór groteskowo napisany, źle zagrany i nazbyt melodramatyczny[107][108][109]. Krytycy porównywali film Polańskiego z dziełem Louisa Malle'a Skaza (Damage, 1992), na korzyść tego ostatniego. Mimo to w pewnych kręgach Gorzkie gody zostały uznane za film kultowy, prawem powiedzenia „low porn but high art”[110].

W 1993 wcielił się w jedną z pierwszych ról pierwszoplanowych w filmie innego reżysera, Czystej formalności (Una pura formalità) Giuseppe Tornatore. Polański zagrał przebiegłego inspektora, który aresztuje nieodnoszącego sukcesów twórczych pisarza (Gérard Depardieu)[111]. W 1994 przeniósł na ekrany kin sztukę Ariela Dorfmana Śmierć i dziewczyna (Death and the Maiden). Kameralny utwór poświęcony jest konfrontacji żony południowoamerykańskiego prawnika (granej przez Sigourney Weaver) z jego gościem (Ben Kingsley), w którym kobieta rozpoznaje swojego dawnego oprawcę z czasów wojennych. Adaptacja sztuki Dorfmana została doceniona przez krytyków za klaustrofobiczny klimat oraz drugoplanową rolę Stuarta Wilsona, który ucieleśniał zakłopotanego męża dawnej ofiary[112][113]. W porównaniu z pozbawioną konkretnego zakończenia sztuką Dorfmana film Polańskiego cechowała bardziej prowokująca końcówka, w której domniemany sprawca zaprowadzony nad przepaść przyznaje się do winy i zostaje puszczony wolno[114]. W recenzjach sugerowano, że reżyser nadał postaci granej przez Kingsleya autobiograficzne rysy[115].

W 1996 Polański zamierzał podjąć próbę nakręcenia filmu sensacyjnego o starciu dwóch sobowtórów, w którym w podwójnej roli wystąpiłby John Travolta. Jednak reżyserowi nie udało się porozumieć z amerykańskim aktorem, który odmówił dalszej współpracy z Polańskim. Rok później Travolta zagrał wraz z Nicolasem Cage'em w podobnej roli w filmie Johna Woo Bez twarzy (Face/Off, 1997)[116]. Polański musiał wobec tego poświęcić się reżyserii krótkometrażowych filmów, na przykład pięciominutowego teledysku Gli angeli (1996) do piosenki włoskiego muzyka Vasca Rossa[117]. W 1997 roku zainteresował się scenariuszem Enriquego Urbizu do książki Artura Péreza-Revertego pod tytułem Klub Dumas. Zaprosiwszy do współpracy Johna Brownjohna, Polański dokonał drastycznych zmian w scenariuszu. Postać antykwariusza, który otrzymuje książkę napisaną jakoby przez Szatana i staje się celem tajemniczej sekty, z dobrze ubranego Hiszpana przerodziła się w wyluzowanego nowojorczyka (rolę tę otrzymał Johnny Depp)[118]. Film trafił do kin pod nową nazwą Dziewiąte wrota (The NInth Gate, 1999) i został chłodno przyjęty przez krytyków. Wytykano Polańskiemu bezpośrednią inspirację Oczyma szeroko zamkniętymi (1996) Stanleya Kubricka[119], a nawet powielanie formuły Frantica[120].

Okres uznania (2000–2019)Edytuj

 
Roman Polański (2002); w tle Adrien Brody, odtwórca roli Władysława Szpilmana w filmie Pianista

Po klęsce Dziewiątych wrót Polański zdecydował się dokonać zwrotu w swojej twórczości. Jesienią 1999 roku przeczytał angielski przekład autobiografii Władysława Szpilmana, kompozytora, który dzięki życzliwym mu ludziom przetrwał inwazję niemiecką na Polskę, pobyt w getcie warszawskim oraz zniszczenie stolicy Polski w wyniku powstania warszawskiego[121]. O ile pierwszą próbę nakręcenia dziejów Szpilmana podjęto tuż po II wojnie światowej, w wyniku ingerencji władz komunistycznych powstał film Miasto nieujarzmione (1950), który miał niewiele wspólnego z pierwotnym materiałem[122]. Polański, podjąwszy próbę uchwycenia losów Szpilmana, zdecydował się nie powtórzyć błędu popełnionego w obliczu rezygnacji z nakręcenia ekranizacji książki Thomasa Keneally'ego Lista Schindlera (powieść wyreżyserował Steven Spielberg w 1993 roku)[122]. W koprodukcji brytyjsko-niemiecko-francusko-polskiej Polański nakręcił film wojenny Pianista (The Pianist, 2002) na podstawie scenariusza Ronalda Harwooda. W rolę Szpilmana wcielił się Adrien Brody, a operatorem zdjęć został Paweł Edelman[123]. Pomimo negatywnych recenzji w Polsce oraz we Francji, Pianista spotkał się z uznaniem anglosaskich krytyków[124]. Film odniósł spory sukces artystyczny, zdobywając Złotą Palmę na 55. MFF w Cannes, siedem Cezarów oraz trzy Oscary (za najlepszą reżyserię, scenariusz adaptowany oraz rolę męską)[125]. Przy budżecie 35 milionów dolarów Pianista przyniósł 120 milionów dolarów dochodów[126]. Na fali sukcesu Pianisty Polański zjawił się w Polsce, gdzie zagrał istotną rolę drugoplanową fircykowatego Papkina w Zemście (2002) Andrzeja Wajdy na podstawie komedii Aleksandra Fredry[127].

W 2005, współpracując z Harwoodem jako scenarzystą, Polański ukończył film Oliver Twist. Adaptacja powieści Charlesa Dickensa, opowiadająca o osieroconym chłopcu wegetującym w londyńskich slumsach, pomijała bądź upraszczała szereg zawikłanych wątków pierwowzoru literackiego[128]. Realizacja filmu kosztowało blisko 60 milionów dolarów[129], jednak nakłady finansowe się nie zwróciły, bo film przyniósł zaledwie 42,5 miliona dochodu[129]. Krytycy uznali film za „zbyt zachowawczą adaptację Dickensa”[130][131], jakkolwiek spotkał się on z pozytywną oceną pisarza Johna Irvinga, który upatrywał w Oliverze Twiście Polańskiego najlepszą adaptację Dickensa w historii kina[132].

 
Roman Polański (2007)

W 2007 nakręcił etiudę Cinéma Erotique, wchodzącą w skład 34 segmentów filmu zbiorowego Kocham kino (Chacun son cinema), czczącego 60. MFF w Cannes[133]. Trzy lata później zrealizował film Autor widmo (The Ghost Writer, 2010), poświęcony tytułowemu pisarzowi (Ewan McGregor), który przyjmuje zlecenie napisania „autobiografii” byłego premiera Wielkiej Brytanii (w roli premiera wystąpił Pierce Brosnan). Za Autora widmo Roman Polański zdobył Srebrnego Niedźwiedzia za najlepszą reżyserię na 60. MFF w Berlinie oraz 6 nagród Europejskiej Akademii Filmowej – w tym za najlepszy film, reżyserię i scenariusz[134]. Za ten sam film Polański otrzymał dwa Cezary za najlepszą reżyserię i scenariusz adaptowany[135]. W Autorze widmo odnajdywano komentarz do drugiej wojny w Zatoce Perskiej oraz aluzję do dwuznacznej polityki Tony’ego Blaira[136].

 
Roman Polański (2011)

W konkursie głównym na 68. MFF w Wenecji premierę miał kolejny film reżysera, komedia Rzeź (2011) oparta na sztuce Bóg mordu autorstwa Yasminy Rezzy. Tematem filmu jest spotkanie dwóch nowojorskich parach małżeńskich, które rozmawiają o bójce ich synów. W rolach rodziców dzieci wystąpili Jodie Foster, Kate Winslet, John C. Reilly i Christoph Waltz. Film zdobył Cezara za najlepszy scenariusz[137], jednak podzielił krytyków. Padały zarówno pochwały za grę kwartetu aktorskiego[138], jak i głosy dezaprobaty wobec wymęczonego scenariusza[139]. W 2012 na prośbę Prady Polański wyreżyserował krótkometrażowy film pod tytułem Terapia (A Therapy), w którym pojawili się Helena Bonham Carter i Ben Kingsley. Produkcja po raz pierwszy została wyświetlona na 65. MFF w Cannes[140].

W 2013 zaprezentował film Wenus w futrze (La Vénus à la fourrure), na podstawie powieści Leopolda von Sacher-Masocha pod tym samym tytułem, a konkretniej – na scenicznej adaptacji powieści autorstwa Davida Ives'a[141]. W filmie wystąpili Emmanuelle Seigner jako prostytutka oraz ucharakteryzowany na młodego Polańskiego Mathieu Amalric, który gra z wolna poddającego się jej woli reżysera. Zdjęcia do filmu powstawały w Paryżu. Za Wenus w futrze Polański został nagrodzony Cezarem dla najlepszego reżysera, zbierając pochwały za inteligentny komentarz do relacji między współczesnymi kobietami a mężczyznami[142].

 
Roman Polański i Ryszard Horowitz na planie filmu Polański, Horowitz. Czarodzieje z getta w krakowskiej synagodze (2017)

W 2017 zrealizował film Prawdziwa historia (D'après une histoire vraie) na podstawie powieści Delphine de Vigan[143]. Tematem filmu są losy pisarki (Seigner), która otrzymuje anonimowe listy z pogróżkami za ujawnienie w swojej powieści informacji dotyczących najbliższej rodziny. Prawdziwa historia spotkała się z mieszanym odbiorem; jedni chwalili film za sprawną rzemieślniczą robotę (przede wszystkim za zdjęcia Edelmana)[144], inni natomiast porównywali film Polańskiego do najgorszego wariantu opery mydlanej[145].

1 maja 2018, na fali nurtu #MeToo, został wykluczony z Amerykańskiej Akademii Filmowej za „nieprzestrzeganie zasad etycznych”[146]; w 2019 roku rozpoczął starania w sądzie w Los Angeles o przywrócenie mu członkostwa w Akademii[147].

W 2019 na 76. MFF w Wenecji zaprezentował premierowo film Oficer i szpieg (J’accuse), poświęcony aferze Dreyfusa, najgłośniejszemu procesowi schyłku XIX wieku we Francji. Oficer i szpieg zdobył Wielką Nagrodę Jury, a także nagrodę FIPRESCI[148], jednak zwłaszcza przez anglosaskich krytyków został przyjęty chłodno ze względu na akademicki sposób przedstawienia wydarzeń wokół procesu Alberta Dreyfusa[149][150].

Procesy sądowe i oskarżenia o gwałtEdytuj

20 lutego 1977 roku, w ramach realizacji sesji zdjęciowej na zlecenie czasopisma „Vogue Hommes”, poznał trzynastoletnią modelkę Samanthę Gailey (później znaną jako Samantha Geimer). Następna sesja miała się odbyć 10 marca w przeznaczonej do rozbiórki dawnej posiadłości Jacka Nicholsona przy Mulholland Drive w Los Angeles. Tam odbył z nią stosunek płciowy, po czym odwiózł ją do domu[151]. 11 marca został aresztowany pod zarzutem gwałtu[152]. 24 marca prokurator okręgowy Roger Gunson wniósł akt oskarżenia dotyczącego sześciu punktów: zgwałcenia z użyciem narkotyków, perwersji, nienaturalnego stosunku seksualnego, lubieżnego i nieprzyzwoitego aktu płciowego z dzieckiem poniżej 14. roku życia, podania osobie niepełnoletniej niedozwolonej substancji oraz sprzecznego z prawem stosunku seksualnego z osobą nieletnią[153]. Do żadnego z tych zarzutów Polański się nie przyznał[154].

Podczas postępowania sądowego, w którym sędzią był Laurence J. Rittenband, reżyser i jego adwokat zaproponowali ugodę, wedle której Polański przyznałby się jedynie do winy w najlżejszym z punktów oskarżenia. Adwokat Gailey przystał na ugodę, jednak pod presją opinii publicznej Rittenband zamierzał umieścić Polańskiego w więzieniu przynajmniej na krótki okres. Reżyser został objęty nadzorem kuratora, wyznaczono mu też obowiązkowe badania psychiatryczne w więzieniu w Chino na południe od Los Angeles. 16 grudnia 1977 roku udał się do więzienia, gdzie spędził 42 dni[155]. 29 stycznia 1978 roku został zwolniony, lecz dzień później po kolejnym przesłuchaniu w sądzie dowiedział się od swego adwokata Douglasa Daltona, że Rittenband zamierza przedłużyć okres pobytu Polańskiego w więzieniu o kolejne 48 dni, a potem nakazać jego wydalenie z kraju[156]. Rittenband miał tymczasem chwalić się w prasie, że pośle reżysera do więzienia „na 100 lat”[157]. 31 stycznia, nie czekając na wyrok sądu, Polański uciekł ze Stanów Zjednoczonych i już potem nigdy nie przekroczył granic tego kraju[156].

Po śmierci Rittenbanda w 1993 zgodził się wypłacić Geimer odszkodowanie w wysokości 500 tys. dolarów amerykańskich, nie ma jednak dowodów, że faktycznie wypłacił rekompensatę[158][159]. Na początku maja 2009 sąd w Los Angeles odrzucił wniosek Polańskiego o umorzenie sprawy[160].

26 września 2009 został zatrzymany po przylocie na lotnisko w Zurychu. Podstawę do zatrzymania stanowił amerykański nakaz aresztowania wydany w związku ze sprawą Geimer[161]. 12 lipca 2010 Ministerstwo Sprawiedliwości Szwajcarii nie wyraziło zgody na ekstradycję Polańskiego do USA i tym samym został uchylony wobec niego areszt domowy, w którym reżyser przebywał od września 2009[162]. 15 lipca 2010 Prokuratura Generalna RP, wyjaśniając sytuację prawną reżysera w razie jego hipotetycznego przyjazdu do kraju, wydała oświadczenie: „Wydanie przez władze polskie Romana Polańskiego innemu państwu jest jednak niemożliwe (...) Zgodnie z treścią art. 604 § 1 pkt 3 k.p.k. wydanie osoby innemu państwu jest niedopuszczalne, jeżeli nastąpiło przedawnienie”[163].

30 października 2015 Sąd Okręgowy w Krakowie orzekł, że ekstradycja Polańskiego do USA jest „niedopuszczalna”. Sędzia uzasadnił wyrok tym, że reżyserowi została już wymierzona kara, którą odbył, a w trakcie postępowania przed amerykańskim sądem doszło do rażącego naruszenia prawa poprzez udział osób postronnych i naruszenia procedury[164]. W 2016 minister sprawiedliwości i prokurator generalny Zbigniew Ziobro złożył kasację do Sądu Najwyższego w sprawie wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie. 6 grudnia 2016 sąd oddalił skargę kasacyjną, uznając, że ekstradycja reżysera do USA jest niedopuszczalna[165]. Postanowienie Sądu Najwyższego jest ostateczne[165].

Był też oskarżany o gwałt przez inne kobiety. 14 maja 2010 angielska aktorka Charlotte Lewis oświadczyła, że dwukrotnie wykorzystał ją seksualnie, gdy miała 16 lat i starała się o rolę w filmie Piraci[166]. 26 września 2017 niemiecka aktorka Renate Langer zgłosiła szwajcarskiej policji, że w 1972, kiedy miała 15 lat, została zgwałcona przez Polańskiego[167][168]. W listopadzie 2019 francuska aktorka Valentine Monnier zeznała, że w 1975, kiedy miała 18 lat, została pobita i wykorzystana seksualnie przez reżysera[169].

Życie prywatneEdytuj

 
Roman Polański i Emmanuelle Seigner (1992)

9 września 1959 ożenił się z aktorką Barbarą Kwiatkowską[170], którą poznał po raz pierwszy w trakcie prac nad Ewa chce spać (1958) Tadeusza Chmielewskiego[171]. Małżeństwo skończyło się rozwodem w 1962, gdy Polański dowiedział się o romansie Kwiatkowskiej z austriackim aktorem Karlheinzem Böhmem[36].

W 1968 ożenił się z amerykańską aktorką i modelką Sharon Tate[172], którą poznał na planie Nieustraszonych pogromców wampirów. Para wkrótce po ukończeniu zdjęć zamieszkała razem. 20 stycznia 1968 w Londynie odbył się ich ślub[172]. Zamieszkali w Los Angeles. Na początku 1969 Sharon zaszła w ciążę. Ponieważ Polański pracował w Londynie nad thrillerem Dzień Delfina, w sierpniu Tate sama wróciła do USA, gdyż wkrótce miała urodzić dziecko[173][174]. Tuż po północy 8 sierpnia 1969 grupa osób związanych z sektą Charlesa Mansona włamała się do jej willi w Beverly Hills[175]. Tate i jej przyjaciele – Wojciech Frykowski, Abigail Folger i Jay Sebring – zostali związani i poddani okrutnym torturom. W wyniku odniesionych obrażeń zadanych nożem oraz utraty krwi Tate, będąca w ósmym miesiącu ciąży, zmarła[175][176]. Wokół nich odnaleziono namalowane krwią symbole satanistyczne, co prowadziło początkowo do wniosku, iż zbrodnia pełniła funkcję rytualnego obrzędu[177]. Po śmierci żony Polański przeżywał długi okres załamania nerwowego[178], spotęgowany piętrzącymi się sensacyjnymi doniesieniami tabloidowej prasy, która obarczała reżysera odpowiedzialnością za zbrodnię sekty Mansona[179].

W 1986 roku Polański poznał francuską aktorkę i modelkę Emmanuelle Seigner, która miała wówczas osiemnaście lat[180]. 30 sierpnia 1989 ożenił się z Seigner, z którą ma dwoje dzieci: córkę Morgane (ur. 20 stycznia 1993) i syna Elvisa (ur. 1998)[181].

Styl filmowyEdytuj

W 1976 roku Polański wyznał w wywiadzie dla „Polityki”: „Kocham kino, kocham wszystkie rodzaje filmów, chciałbym kręcić i westerny, i filmy policyjne, i psychologiczne [...]”[182]. Reżyser specjalizuje się przede wszystkim w kinie gatunkowym, a główną charakterystyczną cechą jego filmów zdaniem Grażyny Stachówny jest „zewnątrztekstowa gra reżysera z widzami, dotycząca jego legendy biograficznej”[183]. Dalej polska filmoznawczyni wymienia kolejne wyróżniki filmów Polańskiego: element grozy, wyrastający z naśladownictwa dzieł Alfreda Hitchcocka[184], skłonność bohaterów do izolacji od społeczeństwa oraz postępujących zaburzeń psychicznych[185], ukazywanie mechanizmów podporządkowania słabych jednostek osobom znacznie silniejszym psychicznie, wreszcie skłonność do groteski[186]. Joshua Klein jako cechy charakterystyczne twórczości Polańskiego wymienia „mistrzowską narrację” oraz wnikliwą analizę psychologiczną[187]. Natomiast Paul Werner dopowiada, że wśród wyróżników twórczości reżysera można wymienić „klaustrofobiczną ciasnotę głównego miejsca akcji” oraz „niespokojny klimat podejrzeń i nieufności”[188], wreszcie zaś „kolistą strukturę” większości filmów w jego dorobku[189]. Zdaniem Jessiki Winter w świecie filmowym Polańskiego „silni ludzie żerują na słabeuszach [...] lub rzadziej to słabi ludzie wyczuwają zagrożenie, które istnieje tylko w ich rozstrojonych umysłach”[190]. Polański sam słynął z dyktatorskiej władzy, jaką sprawował nad aktorami na planie, doprowadzając ich „do granic fizycznej i psychicznej wytrzymałości”[191].

Podstawowym źródłem inspiracji dla Polańskiego były amerykańskie filmy gatunkowe spod znaku dzieł Hitchcocka, Howarda Hawksa oraz Orsona Wellesa[192]. Spory wpływ nań wywarły również filmy Carola Reeda, Laurence'a Oliviera, Luisa Buñuela, Federica Felliniego, Elii Kazana czy też Fritza Langa[193]. Sekwencja inicjalna Wstrętu jawnie nawiązuje do filmu Pies andaluzyjski (Un chien andalou, 1929) Buñuela[194]. Mimo że reżyser był porównywany z twórcami francuskiej Nowej Fali, stanowczo odrzucał powinowactwa z filmami takich twórców jak Jean-Luc Godard i François Truffaut[192]. O dziełach wspomnianych nowofalowców Polański wyrażał się jako o „przerażających mnie amatorszczyzną i ubóstwem technicznym”[195]. Kiedy Godard i Truffaut przewodzili strajkowi skrajnie lewicowych filmowców w ramach protestów w maju i czerwcu 1968 roku, Polański skwitował ich działania jako fochy „małych dzieci bawiących się w rewolucjonistów. Ja mam to już za sobą. Dorastałem w kraju, w którym takie rzeczy dzieją się na poważnie”[196].

FilmografiaEdytuj

Reżyser

Filmy krótkometrażowe

Filmy pełnometrażowe

Scenarzysta

Aktor

Producent

Opieka artystyczna

We własnej osobie

Nagrody, odznaczenia, upamiętnieniaEdytuj

Nagrody za filmy[198]
Rok Film Instytucja Nagroda
1958 Dwaj ludzie z szafą Międzynarodowy Konkurs Filmów Eksperymentalnych w Brukseli III Nagroda
Międzynarodowy Festiwal Filmowy w San Francisco Nagroda Specjalna za twórczość eksperymentalną
Festiwal Etiud PWSFTviT w Warszawie I Nagroda, Nagroda „Filmu” za reżyserię
Międzynarodowy Festiwal Filmów Krótkometrażowych w Oberhausen Dyplom Honorowy
1960 Międzynarodowy Festiwal Filmów Dokumentalnych i Eksperymentalnych w Montevideo I Nagroda
1962 Gruby i chudy Międzynarodowy Festiwal Filmów Krótkometrażowych w Oberhausen Nagroda NRD-owskiej Ligi Przyjaźni między Narodami
Ssaki Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Tours Grand Prix
Nóż w wodzie Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Wenecji Nagroda FIPRESCI
Pismo „Film” Złota Kaczka dla najlepszego filmu polskiego
1963 Ssaki Ogólnopolski Festiwal Filmów Krótkometrażowych w Krakowie I Nagroda „Złoty Smok Wawelski
Międzynarodowy Festiwal Filmów Krótkometrażowych w Oberhausen Nagroda Główna
Nóż w wodzie Festiwal Filmowy w Prades Grand Prix
1964 Międzynarodowy Festiwal Filmów Krótkometrażowych w Oberhausen Nagroda młodych krytyków zachodnioniemieckich
1965 Wstręt Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Berlinie Nagroda FIPRESCI

Nagroda Specjalna Jury

Nóż w wodzie Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Panamie Nagroda FIPRESCI
Międzynarodowy Festiwal Filmów Wychowawczych w Teheranie Złoty Delfin
1966 Matnia Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Berlinie Złoty Niedźwiedź
1969 Dziecko Rosemary Francuskie Stowarzyszenie Krytyków Filmowych Najlepszy film zagraniczny
1974 Chinatown Brytyjska Akademia Sztuk Filmowych i Telewizyjnych Najlepszy reżyser
1975 Stowarzyszenie Prasy Zagranicznej w Hollywood Złoty Glob za najlepszą reżyserię
1980 Tess Stowarzyszenie Krytyków Filmowych Los Angeles Najlepszy reżyser
2002 Pianista Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Cannes Złota Palma
Stowarzyszenie Bostońskich Krytyków Filmowych Najlepszy film

Najlepszy reżyser

The San Francisco Film Critics Circle Najlepszy film
2003 Brytyjska Akademia Sztuk Filmowych i Telewizyjnych Najlepszy film

Najlepszy reżyser

Francuska Akademia Sztuki Filmowej Cezar dla najlepszego filmu francuskiego

Cezar dla najlepszego reżysera

Włoska Akademia Filmowa David di Donatello dla najlepszego filmu zagranicznego
Hiszpańska Akademia Filmowa Goya dla najlepszego filmu europejskiego
Amerykańskie Stowarzyszenie Krytyków Filmowych Najlepszy film

Najlepszy reżyser

Polskie Nagrody Filmowe Orzeł dla najlepszego filmu

Orzeł dla najlepszego reżysera

Amerykańska Akademia Sztuki Filmowej Oscar dla najlepszego reżysera
Stowarzyszenie Włoskiej Krytyki Filmowej Srebrna Taśma
Koło Piśmiennictwa Filmowego SFP Złota Taśma
2004 Czeska Akademia Sztuki Filmowej i Telewizyjnej Czeski Lew dla najlepszego filmu zagranicznego
2009 Nóż w wodzie Festiwal Filmowy i Artystyczny „Lato Filmów” Nagroda za najlepszy scenariusz w historii polskiego kina
2010 Autor widmo Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Berlinie Srebrny Niedźwiedź za reżyserię
Europejskie Nagrody Filmowe Nagroda dla najlepszego filmu

Nagroda dla najlepszego reżysera

Nagroda za najlepszy scenariusz

2011 Francuska Akademia Sztuki Filmowej Cezar dla najlepszego reżysera

Cezar za najlepszy scenariusz adaptowany

Polskie Nagrody Filmowe Najlepszy film europejski
2012 Rzeź Francuska Akademia Sztuki Filmowej Cezar za najlepszy scenariusz adaptowany
2013 Polskie Nagrody Filmowe Orzeł za najlepszą reżyserię
2014 Wenus w futrze Francuska Akademia Sztuki Filmowej Cezar dla najlepszego reżysera
2018 Pianista Polskie Nagrody Filmowe Nagroda dla najlepszego filmu 20-lecia „Orłów”
2019 Oficer i szpieg Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Wenecji Srebrny Lew

Nagroda FIPRESCI

Nagrody honorowe, upamiętnienia, odznaczenia[198]
Rok Instytucja Nagroda Uzasadnienie
1999 Europejskie Nagrody Filmowe Felix za całokształt twórczości n/d
Sztokholmski Festiwal Filmowy Nagroda za całokształt twórczości n/d
Festiwal Filmu Polskiego w Ameryce Nagroda „Skrzydła” „za szczególne osiągnięcia w dziedzinie sztuki filmowej poza Polską, za rozwinięcie skrzydeł w świecie”
Francuska Akademia Sztuk Pięknych Członkostwo (w miejsce Marcela Carné) n/d
2000 Miasto Łódź Honorowe obywatelstwo miasta Łodzi

Gwiazda Polańskiego w Alei Gwiazd

n/d
Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna w Łodzi Doktorat honoris causa[199] n/d
2001 Krajowa Izba Producentów Audiowizualnych Nagroda Specjalna „za wybitne, spotykające się z najwyższym uznaniem i znakomitą oceną, dokonania twórcze, których ścisłe związki z naszą kinematografią dobrze służą promocji polskiego filmu w świecie”
2002 Fundacja Kultury Polskiej Złote Berło „za całokształt twórczości filmowej wypełnionej odkrywczym poszukiwaniem nowych środków wyrazu, za wierność doświadczeniom, jakie przypadły w udziale Artyście i jego społeczności”
Bawarskie Nagrody Filmowe Nagroda za całokształt twórczości n/d
2003 Polskie Nagrody Filmowe Nagroda za osiągnięcia życia n/d
Telewizja Polonia (TVP Polonia) Nagroda Telewizji „Polonia” „za sławienie Polski i polskości na świecie”
Akademia Telewizyjna SuperWiktor 2003 n/d
2004 Uniwersytet Rzymski „La Sapienza” Doktorat honoris causa n/d
2005 Minister Kultury Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”[200] n/d
X Festiwal Gwiazd w Międzyzdrojach Odcisk dłoni na Promenadzie Gwiazd n/d
2006 Europejska Akademia Filmowa Nagroda za całokształt twórczości n/d
Warszawski Festiwal Filmów o Tematyce Żydowskiej w Warszawie Honorowa Kamera Dawida n/d
2007 Rosyjska Narodowa Akademia Sztuk i Nauk Filmowych Złoty Orzeł „za wybitny wkład w kinematografię światową”
XV Festiwal „ArtFilm” w Trenczanskich Teplicach Złota Kamera za całokształt twórczości n/d
15. Festiwal Sztuki Autorów Zdjęć Filmowych „Plus Camerimage” w Łodzi Nagroda dla reżysera „za szczególną wrażliwość wizualną”
2010 Pismo „Film” Specjalna Złota Kaczka „dla najlepszego reżysera filmów nagradzanych na wielkich światowych festiwalach”
2011 36. Festiwal Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni Nagroda Specjalna „Platynowe Lwy” n/d
2015 8. Festiwal PKO Off Camera w Krakowie Nagroda „Pod Prąd”[201] za „szczególne osiągnięcia w rozwoju kina niezależnego”
2016 Stowarzyszenie Filmowców Polskich Odznaka 50-lecia Stowarzyszenia Filmowców Polskich[16] n/d
2019 Kino „Charlie” w Łodzi Złoty Glan dla „twórcy niezależnego z uporem przeciwstawiającego się modom i trendom dominującym w kulturze popularnej”
Stowarzyszenie Autorów ZAiKS Honorowy Członek Stowarzyszenia n/d
 
Odcisk dłoni Romana Polańskiego w Alei Gwiazd w Międzyzdrojach

W 2010 roku, podczas 36. Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni, został uhonorowany nagrodą Platynowe Lwy za całokształt twórczości[202]. Decyzja ta spotkała się z protestami środowisk chrześcijańsko-konserwatywnych (m.in. Prawica Rzeczypospolitej), które zaapelowały w specjalnym oświadczeniu podpisanym przez Marka Jurka i Mariana Piłkę o bojkot festiwalu[203]. Na apel odpowiedział dyrektor artystyczny 36. FPFF, Michał Chaciński. Stwierdził, że „Polański odbierze wyróżnienie jako niekwestionowany mistrz światowego kina i żadne pozamerytoryczne zagadnienia nie mają na tę nagrodę wpływu”[204]. Ostatecznie jednak reżyser nie przyjechał do Polski[205].

UwagiEdytuj

  1. Brwi i usta Faye Dunaway w filmie Chinatown (1974) zostały wymodelowane w taki sposób, jak Polański zapamiętał matkę[5][10].
  2. Ponownie do szkoły zaczął uczęszczać dopiero po wojnie[13].

PrzypisyEdytuj

  1. James Robert Parish: The Hollywood book of scandals: the shocking, often disgraceful deeds and affairs of more than 100 American movie and TV idols. McGraw-Hill Professional, 2004, s. 173. ISBN 978-0-07-142189-8.
  2. a b Werner 2013 ↓, s. 12.
  3. a b c Greenberg 2013 ↓, s. 12.
  4. a b Werner 2013 ↓, s. 13.
  5. a b c d e Tajemnice Polańskiego (2) (pol.). wp.pl, 2014-07-09. [dostęp 2019-11-11].
  6.   Peter Bradshaw, The Guardian profile: Roman Polanski, „The Guardian”, 14 lipca 2005, ISSN 0261-3077 [dostęp 2019-11-07] (ang.).
  7. Jacek Szczerba, Niewinny czarodziej z getta (pol.). Wyborcza.pl. [dostęp 2016-06-01].
  8. Roman Polanski. Les grands moments de sa vie (fr.). voici.fr. [dostęp 2016-06-01].
  9. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 14.
  10. Greenberg 2013 ↓, s. 128.
  11. a b Greenberg 2013 ↓, s. 13.
  12. Werner 2013 ↓, s. 14.
  13. a b c d e f Tajemnice Polańskiego (3) (pol.). wp.pl, 2014-07-09. [dostęp 2019-11-11].
  14. a b Werner 2013 ↓, s. 17.
  15. Werner 2013 ↓, s. 16.
  16. a b Mateusz Kudła, Anna Kokoszka, Roman Polański w wywiadzie dla „Faktów”. „Za czym tęsknię w Polsce? Za bliskimi ludźmi, których coraz mniej” (pol.). tvn24.pl. [dostęp 2016-05-26].
  17. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 25–27.
  18. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 28.
  19. a b Marek Skocza, Młodzieńcze drogi Romana Polańskiego, katowice.naszemiasto.pl, 19 sierpnia 2002 [dostęp 2017-11-23] (pol.).
  20. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 29.
  21. Stachówna 1994 ↓, s. 31–32.
  22. Stachówna 1994 ↓, s. 32-33.
  23. a b c Stachówna 1994 ↓, s. 33.
  24. Stachówna 1994 ↓, s. 32.
  25. Werner 2013 ↓, s. 28.
  26. Werner 2013 ↓, s. 29.
  27. a b Stachówna 1994 ↓, s. 34.
  28. Werner 2013 ↓, s. 30.
  29. Stachówna 1994 ↓, s. 37.
  30. Dwaj ludzie z szafą, FilmPolski [dostęp 2019-10-24] (pol.).
  31. Stachówna 1994 ↓, s. 39.
  32. Stachówna 1994 ↓, s. 39–40.
  33. Stachówna 1994 ↓, s. 40-42.
  34. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 57.
  35. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 63.
  36. a b Werner 2013 ↓, s. 48.
  37. Werner 2013 ↓, s. 49.
  38. Werner 2013 ↓, s. 50.
  39. Werner 2013 ↓, s. 52-53.
  40. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 77.
  41. Repulsion, MUBI [dostęp 2019-10-28].
  42.   Peter Bradshaw, Repulsion – review, „The Guardian”, 3 stycznia 2013, ISSN 0261-3077 [dostęp 2019-10-28] (ang.).
  43. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 65.
  44. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 66–68.
  45. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 67.
  46. Cul-de-sac, MUBI [dostęp 2019-10-28].
  47. Jonathan Rosenbaum, Cul-de-sac, Chicago Reader [dostęp 2019-10-28] (ang.).
  48. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 165.
  49. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 167.
  50. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 168.
  51. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 170.
  52. Roger Ebert, The Fearless Vampire Killers, or Pardon Me but Your Teeth Are in My Neck / Dance of the Vampires movie review (1968), rogerebert.com [dostęp 2019-10-28] (ang.).
  53. a b Werner 2013 ↓, s. 83.
  54. Werner 2013 ↓, s. 84.
  55. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 100.
  56. Condé Nast, The Devil Inside: Watching Rosemary’s Baby in the Age of #MeToo, Vanity Fair [dostęp 2019-10-28] (ang.).
  57. Rosemary’s Baby, MUBI [dostęp 2019-10-28].
  58. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 99.
  59. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 140.
  60. Werner 2013 ↓, s. 85.
  61. Macbeth, Variety, 1972 [dostęp 2019-10-29] (ang.).
  62. Macbeth (1971), Time Out London [dostęp 2019-10-29] (ang.).
  63. Macbeth (1971) awards & festivals on MUBI, mubi.com [dostęp 2019-10-29].
  64. Werner 2013 ↓, s. 122.
  65. Jay Cocks, Cinema: Quick Cuts, „Time”, 5 listopada 1973, ISSN 0040-781X [dostęp 2019-10-29] (ang.).
  66. Matt Brunson, Independence Day, That's Sexploitation!, Top Gun among new home entertainment titles, Creative Loafing Charlotte [dostęp 2019-10-29] (ang.).
  67. Roger Ebert, Diary of Forbidden Dreams movie review (1976), rogerebert.com [dostęp 2019-10-29] (ang.).
  68. Werner 2013 ↓, s. 126-127.
  69. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 218.
  70. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 219.
  71. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 222.
  72. Werner 2013 ↓, s. 132.
  73. Chinatown (1974) awards & festivals, mubi.com [dostęp 2019-10-29].
  74. Chinatown, goldenglobes.com [dostęp 2019-10-29] [zarchiwizowane z adresu 2019-10-29] (ang.).
  75.   Andrew Pulver, Chinatown: the best film of all time, „The Guardian”, 22 października 2010, ISSN 0261-3077 [dostęp 2019-10-29] (ang.).
  76. Werner 2013 ↓, s. 144.
  77. Roger Ebert, The Tenant movie review & film summary (1976), rogerebert.com [dostęp 2019-10-29] (ang.).
  78. Ben Sachs, Roman Polanski's THE TENANT, cine-file.info, październik 2011 [dostęp 2019-10-29].
  79. Kim Morgan, Kim Morgan on DVD, Tenant, Edge and The Lost Weekend, Sunset Gun, 24 kwietnia 2017 [dostęp 2019-10-29] [zarchiwizowane z adresu 2017-04-24].
  80. The Tenant (1976), PopMatters, 14 lipca 2003 [dostęp 2019-10-29] (ang.).
  81. Jason Horsley, The secret life of movies: schizophrenic and shamanic journeys in American cinema, Jefferson, N.C.: McFarland & Company, 2009, s. 137.
  82. Werner 2013 ↓, s. 151.
  83. Werner 2013 ↓, s. 153.
  84. Werner 2013 ↓, s. 154.
  85. Werner 2013 ↓, s. 156.
  86. a b Werner 2013 ↓, s. 164.
  87. The sumptuous Tess is Roman Polanski by way of David Lean, A.V. Film [dostęp 2019-10-30].
  88. Werner 2013 ↓, s. 173.
  89. Werner 2013 ↓, s. 174-175.
  90. Tess (1979) awards & festivals, mubi.com [dostęp 2019-10-30].
  91. Amadeusz – Peter Shaffer, e-teatr.pl [dostęp 2019-10-30].
  92. Werner 2013 ↓, s. 179.
  93. Werner 2013 ↓, s. 181.
  94. Roger Ebert, Pirates movie review & film summary (1986), rogerebert.com [dostęp 2019-10-30] (ang.).
  95. La drôle de galère du Pirates de Polanski, LExpress.fr, 16 maja 1986 [dostęp 2019-10-30] (fr.).
  96. Werner 2013 ↓, s. 183.
  97. Werner 2013 ↓, s. 190.
  98. Werner 2013 ↓, s. 190-191.
  99. Jeremy Carr, Polanski, Roman, Senses of Cinema, 6 marca 2015 [dostęp 2019-10-30] (ang.).
  100. Frantic, filmcritic.com.au [dostęp 2019-10-30].
  101. Jonathan Rosenbaum, Frantic, Chicago Reader [dostęp 2019-10-30] (ang.).
  102. Werner 2013 ↓, s. 204-206.
  103. Werner 2013 ↓, s. 206-207.
  104. Roger Ebert, Bitter Moon movie review & film summary (1994), rogerebert.com [dostęp 2019-10-30] (ang.).
  105. Eric Henderson, DVD Review: Bitter Moon [dostęp 2019-10-30] (ang.).
  106. Jonathan Rosenbaum, Sex Games, Chicago Reader [dostęp 2019-10-30] (ang.).
  107. Bitter Moon, Empire, 2000 [dostęp 2019-10-30] (ang.).
  108. FILM / Polanski's Freudian slop: Bitter Moon (18); City of Joy, The Independent, 4 października 1992 [dostęp 2019-10-30] (ang.).
  109. Janet Maslin, Review/Film; Buttoned-Down People, Unbuttoned Memories, „The New York Times”, 18 marca 1994, ISSN 0362-4331 [dostęp 2019-10-30] (ang.).
  110. Werner 2013 ↓, s. 216-217.
  111. Werner 2013 ↓, s. 218.
  112. Jonathan Rosenbaum, Death and the Maiden, Chicago Reader [dostęp 2019-10-31] (ang.).
  113. Marvel at what Roman Polanski can do with four walls and a strong play, A.V. Film [dostęp 2019-10-31].
  114. Werner 2013 ↓, s. 225-228.
  115. Werner 2013 ↓, s. 229.
  116. Werner 2013 ↓, s. 230-231.
  117. Werner 2013 ↓, s. 227.
  118. Werner 2013 ↓, s. 234-235.
  119. The Ninth Gate, Empire, 2000 [dostęp 2019-10-31] (ang.).
  120.   Peter Bradshaw, The Ninth Gate, „The Guardian”, 2 czerwca 2000, ISSN 0261-3077 [dostęp 2019-10-31] (ang.).
  121. Werner 2013 ↓, s. 246-247.
  122. a b Jazdon 2013 ↓, s. 90.
  123. Jazdon 2013 ↓, s. 79.
  124. The Pianist – Movie Reviews, Rotten Tomatoes [dostęp 2019-11-02].
  125. The Pianist (2002) awards & festivals, mubi.com [dostęp 2019-11-02].
  126. The Pianist, Box Office Mojo [dostęp 2019-11-02].
  127. Werner 2013 ↓, s. 267.
  128. Werner 2013 ↓, s. 273-274.
  129. a b Oliver Twist, Box Office Mojo [dostęp 2019-11-02].
  130. Andy Jacobs, Oliver Twist, bbc.co.uk, 4 października 2005 [dostęp 2019-11-02].
  131. Ann Hornaday, Straight-Arrow 'Oliver Twist', „Washington Post”, 30 września 2005 [dostęp 2019-11-02].
  132. Werner 2013 ↓, s. 276-277.
  133. Ain-Krupa 2010 ↓, s. 157.
  134. Ghost Writer najlepszym filmem Europy!. [dostęp 2011-02-26].
  135. Ludzie Boga najlepszym filmem, Polański reżyserem – Cezary rozdane. [dostęp 2011-02-26].
  136. Scott Tobias, The Ghost Writer, A.V. Club, 18 lutego 2010 [dostęp 2019-11-02].
  137. Carnage (2011) awards & festivals, mubi.com [dostęp 2019-11-02].
  138. Roger Ebert, Carnage movie review & film summary (2012), rogerebert.com [dostęp 2019-11-02] (ang.).
  139. Joe Morgenstern, Stylish Spectacle Makes This 'Mission' Possible, „Wall Street Journal”, 16 grudnia 2011, ISSN 0099-9660 [dostęp 2019-11-02] (ang.).
  140. A Therapy, MUBI [dostęp 2019-11-02].
  141. Venus In Fur, film review: Roman Polanski certainly enjoys showing his, The Independent, 29 maja 2014 [dostęp 2019-11-03] (ang.).
  142.   Jonathan Romney, Venus in Fur review – Polanski's witty take on sexual politics, „The Guardian”, 1 czerwca 2014 [dostęp 2019-11-03].
  143. Jędrzej Słodkowski, Polański odkłada Dreyfusa, wyborcza.pl, 20 lipca 2016 [dostęp 2017-11-26].
  144. Deborah Young, ‘Based on a True Story’ (‘D’Apres une histoire vraie’): Film Review, The Hollywood Reporter, 27 maja 2017 [dostęp 2019-11-03] (ang.).
  145. Robbie Collin, Cannes 2017: Based on a True Story, review: Roman Polanski's thriller is as pedestrian as a soap opera, „The Telegraph”, 27 maja 2017, ISSN 0307-1235 [dostęp 2019-11-03] (ang.).
  146. Emilia Dłużewska, Bill Cosby i Roman Polański wyrzuceni z Akademii Oscarowej, wyborcza.pl, 3 maja 2018 [dostęp 2018-05-04].
  147. Jakub Zagalski, Roman Polański zaskarżył Akademię Filmową. Chce wrócić w jej szeregi, wp.pl, 20 kwietnia 2019 [dostęp 2019-11-09].
  148. „Joker” tworzy historię i dostaje Złotego Lwa!, Filmweb.pl, 7 września 2019 [dostęp 2019-09-09].
  149. Owen Gleiberman, Owen Gleiberman, Venice Film Review: Roman Polanski’s ‘J’Accuse (An Officer and a Spy)’, Variety, 30 sierpnia 2019 [dostęp 2019-11-03] (ang.).
  150. Robbie Collin, An Officer and a Spy, review: Roman Polanski’s retelling of the Dreyfus Affair is elegant but self-pitying, „The Telegraph”, 30 sierpnia 2019, ISSN 0307-1235 [dostęp 2019-11-03] (ang.).
  151. Werner 2013 ↓, s. 155.
  152. Vanessa Thorpe, Waiting to come in from the cold, theguardian.com, 7 grudnia 2008 [dostęp 2017-11-26] (ang.).
  153. Werner 2013 ↓, s. 157.
  154. Werner 2013 ↓, s. 158.
  155. Werner 2013 ↓, s. 159-161.
  156. a b Werner 2013 ↓, s. 162.
  157. Roman Polanski: The truth about his notorious sex crime, The Independent, 5 października 2008 [dostęp 2019-11-07] (ang.).
  158. Roman Polanski agreed $500,000 settlement with victim, 3 października 2009, ISSN 0307-1235 [dostęp 2019-11-07] (ang.).
  159. Polański zgodził się w 1993 r. wypłacić Geimer odszkodowanie, gazetaprawna.pl [dostęp 2019-11-07].
  160. tbe: Sąd odrzucił wniosek Polańskiego o umorzenie sprawy. W: PAP [on-line]. Wirtualna Polska, 2009-05-08. [dostęp 8 maja 2009].
  161. Polański w areszcie ekstradycyjnym. tvn24.pl, 15:31, 27.09.2009. [dostęp 27 września 2009].
  162. Polska nie wyda Stanom Zjednoczonym Romana Polańskiego. Jest decyzja sądu, Radio Kraków [dostęp 2019-11-07] (pol.).
  163. Kaczyński chce wydać Polańskiego Amerykanom, Newsweek.pl [dostęp 2019-11-07] (pol.).
  164. Roman Polański nie zostanie wydany Amerykanom (pol.). 2015-10-30. [dostęp 2015-10-30].
  165. a b Agata Łukaszewicz. Roman Polański nie będzie wydany. „Rzeczpospolita”, s. C3, 7 grudnia 2016. 
  166. Charlotte Lewis oskarża Romana Polańskiego o gwałt. Interia. [dostęp 2019-11-09].
  167. Giulia Crouch (2017-10-04): Controversial film director Roman Polanski faces new child rape allegations after 61-year-old woman comes forward as victim, police confirm (ang.). The Sun. [dostęp 2017-10-03].
  168. Peter Allen (2017-10-03): German actress says film director Roman Polanski raped her (ang.). Daily Mail. [dostęp 2017-10-04].
  169. Roman Polański oskarżony o gwałt przez francuską artystkę. Onet, 2019-11-09. [dostęp 2019-11-09].
  170. Roman Polański: Roman / par Polanski; trad. de l’anglais par Jean Pierre Carasso. Morrow, s. 159. ISBN 2-221-00803-0.
  171. Werner 2013 ↓, s. 30-31.
  172. a b Werner 2013 ↓, s. 91.
  173. Marisa Iati, Actress Sharon Tate was young, beautiful and pregnant. Then Charles Manson’s ‘family’ arrived., Washington Post, 9 sierpnia 2019 [dostęp 2019-11-03] (ang.).
  174. History com Editors, Actress Sharon Tate found murdered, HISTORY [dostęp 2019-11-03] (ang.).
  175. a b Dirk Cameron Gibson: Serial murder and media circuses. Greenwood Publishing Group, s. 46. ISBN 978-0-275-99064-0.
  176. Werner 2013 ↓, s. 103.
  177. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 206-207.
  178. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 210.
  179. Werner 2013 ↓, s. 105.
  180. Werner 2013 ↓, s. 187.
  181. Thomas Riggs: Contemporary theatre, film, and television. Gale Research Co., s. 306. ISBN 978-0-7876-9038-0.
  182. Stachówna 1994 ↓, s. 126.
  183. Stachówna 1994 ↓, s. 129.
  184. Stachówna 1994 ↓, s. 132.
  185. Stachówna 1994 ↓, s. 134, 148.
  186. Stachówna 1994 ↓, s. 190.
  187. Klein 2007 ↓, s. 376.
  188. Werner 2013 ↓, s. 88.
  189. Walker 2014 ↓, s. 149.
  190. Winter 2007 ↓, s. 425.
  191. Werner 2013 ↓, s. 60.
  192. a b Stachówna 1994 ↓, s. 218.
  193. Werner 2013 ↓, s. 27.
  194. Werner 2013 ↓, s. 54.
  195. Polański 1989 ↓, s. 152.
  196. Werner 2013 ↓, s. 95.
  197. ;Jacek Szczerba, Polański kręci film o aferze Dreyfusa. „Pokażę podobieństwo do tego, co dzieje się w dzisiejszym świecie” 2 października 2018
  198. a b Roman Polański w bazie filmpolski.pl
  199. Doktoraty honoris causa (pol.). Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2019-11-07].
  200. Warszawa. Wręczono złote medale „Gloria Artis”. e-teatr.pl, 10 września 2005. [dostęp 22 czerwca 2011].
  201. PKO Off Camera 2015: Roman Polański z nagrodą „Pod prąd” – Film, film.onet.pl [dostęp 2017-11-26] (pol.).
  202. Krzysztof Spór: 36. FPFF. Pawlikowski szefem jury, Polański z nagrodą. stopklatka.pl, 2011-05-23. [dostęp 2011-08-09].
  203. Krzysztof Spór: Prawica chce bojkotu 36. FPFF z powodu Polańskiego. stopklatka.pl, 2011-05-25. [dostęp 2011-08-09].
  204. Krzysztof Spór: Polański przyjedzie do Gdyni mimo protestu prawicy. stopklatka.pl, 2011-05-26. [dostęp 2011-08-09].
  205. Krzysztof Spór: Roman Polański nie przyjedzie do Polski. stopklatka.pl, 2011-06-02. [dostęp 2011-08-09].

BibliografiaEdytuj

  • Julia Ain-Krupa, Roman Polanski: a life in exile, Santa Barbara, Calif.: Praeger, 2010.
  • James Greenberg, Polański. Portret mistrza, Warszawa: Foksal, 2013, ISBN 978-83-7881-944-8.
  • Mikołaj Jazdon, Zagłada miasta. Warszawa w „Pianiście” Romana Polańskiego, „Images” (21), 2013, s. 77-95.
  • Joshua Klein, Roman Polański [w:] Steven Jay Schneider (red.), 501 reżyserów filmowych, MWK, 2007, s. 376-377.
  • Roman Polański, Roman, Kalina Szymanowska, Piotr Szymanowski (tłum.), Warszawa: Wydawnictwo Polonia, 1989.
  • Grażyna Stachówna, Roman Polański i jego filmy, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, ISBN 83-01-11300-6.
  • Paul Werner, Polański. Biografia, Anna Krochmal, Robert Kędzierski (tłum.), Poznań: Rebis, 2013, ISBN 978-83-7818-533-8.
  • Jessica Winter, Roman Polanski [w:] Richard Armstrong i inni red., The Rough Guide to Films, London – New York: Penguin Books, 2007, s. 425–426.
  • Frédéric Zamochnikoff, Stéphane Bonnotte, Polański. Na rozdrożu światów, Krystyna Pruska, Krzysztof Pruski (tłum.), Warszawa: Cyklady, 2006, ISBN 83-60279-10-1.

Linki zewnętrzneEdytuj