Otwórz menu główne

Andrzej Munk

polski reżyser

Andrzej Munk (ur. 16 października 1921 w Krakowie, zm. 20 września 1961 w Łowiczu) – polski reżyser filmowy, jeden z przedstawicieli nurtu zwanego polską szkołą filmową. Karierę zaczynał jako operator, a później pracował jako reżyser filmów dokumentalnych i fabularnych.

Andrzej Munk
ilustracja
Data i miejsce urodzenia 16 października 1921
Kraków
Data i miejsce śmierci 20 września 1961
Łowicz
Zawód reżyser, scenarzysta
Lata aktywności 1948-1961

Renomę wpływowej osoby w polskiej kinematografii zdobył jako twórca tragikomicznych dzieł dokonujących rozrachunku z czasami II wojny światowej (Eroica, Zezowate szczęście), a także dramatu wojennego Pasażerka (dokończonego przez Witolda Lesiewicza). W latach 1957–1961 był wykładowcą w Państwowej Wyższej Szkole Filmowej w Łodzi.

Zginął w wypadku samochodowym. Został pochowany na cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie[1].

ŻyciorysEdytuj

Młodość i wykształcenieEdytuj

Andrzej Munk urodził się 16 października 1921 w Krakowie[2][a], w zasymilowanej rodzinie żydowskiej[3]. Był synem Ludwika Munka (1886-1961) i Antoniny z domu Frisch (ur. 1890). Miał dwie starsze siostry: Krystynę Magdalenę (1913-1999, po mężu MacDonald) i Joannę Halinę (1916-1996, w latach 1940-1946 żonę Józefa Cyrankiewicza i następnie Anatola Leszczyńskiego). W czerwcu 1939 ukończył VIII Państwowe Gimnazjum Matematyczno-Przyrodnicze im. Augusta Witkowskiego w Krakowie. Podczas okupacji hitlerowskiej ukrywał się pod fałszywym nazwiskiem Wnuk w Warszawie ze względu na żydowskie pochodzenie[3], tam też pracował w firmie budowlanej[2].

W konspiracji związany z Oddziałami Wojskowymi Powstańczego Pogotowia Socjalistów. W lipcu 1944 jako strzelec "Mateusz" otrzymał przydział w Obwodzie "Żywiciel" (Żoliborz) Warszawskiego Okręgu Armii Krajowej do IV Batalionu OW PPS im. Jarosława Dąbrowskiego, w 2 kompanii im. Komuny Paryskiej – pluton 219/I. W szeregach tego oddziału brał udział w powstaniu warszawskim[4]; Po jego niepowodzeniu był więziony przez Niemców, ale udało mu się uciec[3]. Przez resztę wojny pracował jako robotnik. Gdy Warszawa została zajęta przez wojska radzieckie, wrócił do Warszawy[2].

Po zakończeniu II wojny światowej Munk kształcił się na Politechnice Warszawskiej, studia przerwał jednak na skutek choroby. Następnie studiował prawo na Uniwersytecie Warszawskim, ostatecznie jednak został przyjęty do Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej w Łodzi. Ukończył ją w 1951. W międzyczasie angażował się w działalność polityczną; w latach 1946–1948 był członkiem Polskiej Partii Socjalistycznej, a po jej połączeniu z Polską Partią Robotniczą wstąpił do Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Został z niej usunięty dyscyplinarnie w 1952[2].

Twórczość dokumentalnaEdytuj

Andrzej Munk zadebiutował jako operator w 1948[3]. Swoją działalność reżyserską rozpoczął od realizacji filmów dokumentalnych, kręconych podczas pracy w Wytwórni Filmów Dokumentalnych[2]. Pierwsze jego dzieła, Kierunek – Nowa Huta! (1951) o powstawaniu tytułowej dzielnicy Krakowa[5] oraz Bajka (1952) będąca zapisem koncertu Filharmonii Warszawskiej[6], były produktami realizowanymi wedle sztywnych zasad socrealizmu[7]. Kolejne jego filmy dokumentalne, jakkolwiek utrzymane w stylu propagandowym, zostały jednak docenione za formę artystyczną[7]. Były to: Pamiętniki chłopów (1952), opisujące rzekomą odmianę życia chłopów za rządów komunistów; Kolejarskie słowo (1953) o pracy kolejarzy; Gwiazdy muszą płonąć (1954) o górnikach schodzących do szybu kopalni węgla; a także Niedzielny poranek (1955) ukazujący odbudowę powojennej Warszawy[7]. Ostatni dokument Munka stanowił Spacerek staromiejski (1958), półfabularna opowieść o dziewczynce przemierzającej warszawską Starówkę[7].

Twórczość fabularnaEdytuj

Błękitny krzyż (1955)Edytuj

Pierwszym filmem fabularnym Munka, zachowującym jeszcze cechy charakterystyczne dla dokumentów, był Błękitny krzyż (1955), rekonstrukcja akcji ratowniczej Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego podczas II wojny światowej, powstała na podstawie opowiadania Adama Liberaka[8]. Błękitny krzyż spotkał się z chłodnym przyjęciem zarówno przez krytyków, jak i przez widzów; stanowił zarazem preludium do jego dalszej twórczości[7].

Człowiek na torze (1956)Edytuj

Munk podjął współpracę ze scenarzystą i pisarzem Jerzym Stefanem Stawińskim, ekranizując jego opowiadanie pod tytułem Tajemnica maszynisty Orzechowskiego. Film Człowiek na torze (1956) traktował o tajemniczej śmierci maszynisty (odtwórca roli – Kazimierz Opaliński) pod kołami pociągu i następującym po niej śledztwie, w trakcie którego ukazane zostają patologie panujące na kolei[9]. Człowiek na torze, wnikliwie ukazujący relacje międzyludzkie, przełamał schematy socrealizmu, gdyż stanowił ostrą krytykę społeczną oprawioną w nowoczesną formę[10]; z tego względu w 1957 Munk został wykładowcą w łódzkiej szkole filmowej[2].

Eroica (1957)Edytuj

Znaczącym triumfem Munka, stanowiącym jedno z kluczowych dokonań polskiej szkoły filmowej[11], okazał się film wojenny Eroica (1957), składający się z dwóch nowel na podstawie opowiadań Węgrzy i Ucieczka Stawińskiego. Bohaterem jednej z nich był warszawski cwaniak (Edward Dziewoński), zdobywający się podczas powstania warszawskiego na niepotrzebny czyn heroiczny. Druga koncentrowała się na legendzie podtrzymywanej przez polskich żołnierzy przebywających w obozie jenieckim[11]. Eroica stanowiła bezpośrednią odpowiedź na Kanał autorstwa Andrzeja Wajdy[7]; otrzymała nagrodę FIPRESCI na festiwalu w Mar del Plata[2].

Zezowate szczęście (1960)Edytuj

Kolejny sukces reżyser odniósł komedią Zezowate szczęście (1960), zrealizowaną na podstawie kolejnego opowiadania Stawińskiego pod tytułem Sześć wcieleń Jana Piszczyka. Bohaterem filmu jest polski konformista (Bogumił Kobiela), próbujący nieudolnie dostosować się do każdej sytuacji politycznej w ciągu ćwierćwiecza historii Polski[12]. Szyderczy ton Zezowatego szczęścia, powiązany z ukazaniem świeżego jeszcze wtedy ułamka historii Polski, wzbudził kontrowersje wśród krytyków – od wzburzonego ironią wobec losów Polski Andrzeja Kijowskiego, po biorącego w obronę styl reżyserski Konrada Eberhardta[13].

Pasażerka (1963)Edytuj

Ostatnim filmem zrealizowanym przez Munka był dramat wojenny Pasażerka (oparty na powieści Zofii Posmysz), którego dwie bohaterki – więźniarka (Anna Ciepielewska) oraz strażniczka obozu Auschwitz-Birkenau (Aleksandra Śląska) – spotykają się po latach na pokładzie transatlantyku[14]. Munk rozpoczął realizację filmu w 1961, kręcąc sceny w Oświęcimiu oraz na transatlantyku „Batory”. Prace przerwała jednak tragiczna śmierć Munka w wypadku samochodowym pod Łowiczem dnia 20 września 1961[15]. Po wahaniach ekipa filmowa pod egidą Witolda Lesiewicza zdecydowała się na pokazanie widzom nieukończonej Pasażerki w 1963[16]. Decyzja okazała się słuszna: Pasażerka zdobyła nagrodę FIPRESCI, stając się jednym z najważniejszych dzieł polskiej szkoły filmowej[14][16]. Francuski reżyser Jean-Luc Godard miał powiedzieć, że to jedyny film o hitlerowskich obozach[3].

Styl filmowy i spuściznaEdytuj

 
Gwiazda Andrzeja Munka w łódzkiej Alei Gwiazd, odsłonięta 4 października 2005[2]

Jakkolwiek Andrzej Munk zaczynał swą karierę jako twórca socrealistyczny, jego dokumenty zyskały wysoką wartość artystyczną ze względu na dbałość o dramaturgię i ukazanie bardziej ludzkiego oblicza robotników niż w typowych filmach z epoki[7]. W dziedzinie filmów fabularnych Munk wraz z Andrzejem Wajdą stworzył podwaliny polskiej szkoły filmowej[17]. Obaj reżyserzy byli sobie przeciwstawiani pod względem stylu filmowego – Wajda uosabiał romantyka, natomiast Munk operował w swych filmach twardym realizmem i sceptycyzmem[7]. Celem Munka było poszukiwanie racjonalności w ludzkich wyborach i krytyka nieprzydatnych w danej sytuacji zachowań człowieka[17]. Po na wskroś współczesnym Człowieku na torze reżyser podejmował głównie tematykę II wojny światowej, przechodząc od ironii wobec pomnikowego wizerunku powstańców (w Eroice), przez analizę trzech etapów historii Polski współczesnej (w Zezowatym szczęściu), po rekonstrukcję tragedii obozu oświęcimskiego (w Pasażerce)[17]. Munk, który wprowadził do polskiego kina tragifarsę, twierdził, że w swych filmach wzorował się na tragikomicznej twórczości René Claira[3].

Andrzej Munk był jednym z najbardziej wpływowych twórców polskiej szkoły filmowej[7]; wśród jego studentów znajdowali się Jerzy Skolimowski i Krzysztof Zanussi, a jego wpływy można odnaleźć u Krzysztofa Kieślowskiego[18]. Od 1965 PWSFTviT przyznaje nagrodę jego imienia dla najlepszych debiutantów; otrzymali ją m.in. Jerzy Skolimowski za Walkower (1965), Andrzej Żuławski za Trzecią część nocy (1971), Krzysztof Kieślowski za Personel (1975) oraz Piotr Szulkin za film Golem (1980)[19]. Jego imię od 2010 nosi także jeden z pociągów InterRegio[20].

FilmografiaEdytuj

Filmy dokumentalneEdytuj

  • 1951: Kierunek – Nowa Huta!
  • 1951: Bajka
  • 1952: Pamiętniki chłopów
  • 1953: Kolejarskie słowo
  • 1954: Gwiazdy muszą płonąć
  • 1955: Niedzielny poranek
  • 1958: Spacerek staromiejski

Filmy fabularneEdytuj

Spektakle telewizyjneEdytuj

  • 1959: Wieczory generalskie
  • 1960: Pasażerka
  • 1961: Arlekinada

Nagrody i nominacjeEdytuj

UwagiEdytuj

  1. Podana data urodzenia jest niepewna, gdyż Munk podawał dwie daty urodzenia: 16 października 1920 lub 16 października 1921. Źródło: Andrzej Munk. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2013-01-26].

PrzypisyEdytuj

  1. Juliusz Jerzy Malczewski: Cmentarz komunalny (dawny Wojskowy) na Powązkach. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1975, s. 26.
  2. a b c d e f g h Andrzej Munk. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2013-01-26].
  3. a b c d e f Łukasz Dziatkiewicz. Andrzeja Munka portret niepełny. „Gazeta Wyborcza”, s. 22, 2007-01-20. Agora SA. 
  4. Andrzej Munk. Powstańcze Biogramy na stronie Muzeum Powstania warszawskiego. www.1944.pl. [dostęp 2013-04-03].
  5. Kierunek – Nowa Huta!. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2013-01-28].
  6. Bajka. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2013-01-28].
  7. a b c d e f g h i Ewa Nawój: Andrzej Munk. Culture.pl. [dostęp 2013-01-28].
  8. Błękitny krzyż. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2013-01-28].
  9. Człowiek na torze. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2013-01-29].
  10. Jan Słodowski. Nasz Iluzjon: samotny człowiek na torze. „Kino”. 12 (1979), s. 62–64. Fundacja Kino. 
  11. a b Eroica. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2013-01-29].
  12. Zezowate szczęście. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2013-01-29].
  13. Wacław Świeżyński. Zezowate szczęście. „Gazeta Telewizyjna”, s. 59, 2003-08-22. Agora SA. 
  14. a b Zezowate szczęście. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2013-01-30].
  15. 50 lat temu zmarł reżyser Andrzej Munk (pol.). www.rmf24.pl. [dostęp 2017-04-14].
  16. a b Wacław Świeżyński. Pasażerka. „Gazeta Telewizyjna”, s. 54, 2005-01-07. Agora SA. 
  17. a b c Henryk Tronowicz. W 20-lecie śmierci Andrzeja Munka: w poczuciu ironii tragicznej. „Kino”. 9 (1986). s. 19. 
  18. Tadeusz Sobolewski. Wielki nieobecny. „Gazeta Wyborcza”, s. 2, 2001-09-21. Agora SA. 
  19. Nagroda im. Andrzeja Munka. Szkoła Filmowa w Łodzi. [dostęp 2018-07-20].
  20. Filmowi patroni pociągów. „Z biegiem szyn”. 4 (2010), s. 2. Karol Trammer. ISSN 1896-4079. 
  21. a b HISTORIA POLSKIEGO FILMU - SCENARZYŚCI - AKADEMIA POLSKIEGO FILMU, akademiapolskiegofilmu.pl [dostęp 2019-01-03].
  22. a b 40 lat temu zginął Andrzej Munk, Onet Kultura, 20 września 2001 [dostęp 2019-01-03] (pol.).

Linki zewnętrzneEdytuj