Otwórz menu główne

Przesłuchanie (film)

polski film polityczny

Przesłuchanie – polski film polityczny z 1982 roku w reżyserii i według scenariusza Ryszarda Bugajskiego. Akcja filmu toczy się w okresie stalinizmu w Polsce. Bohaterka filmu, grana przez Krystynę Jandę piosenkarka Antonina Dziwisz (postać oparta na losach Tonii Lechmann i Wandy Podgórskiej), bez konkretnego powodu zostaje aresztowana przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa i osadzona w więzieniu tylko po to, by jej zeznaniami można było obciążyć jej znajomego. Tortury, jakimi ją poddaje major „Kąpielowy” (Janusz Gajos), tylko wzmagają w niej przekorę i opór wobec śledczych[2].

Przesłuchanie
Gatunek dramat polityczny
film więzienny[1]
Rok produkcji 1982
Data premiery 13 grudnia 1989
Kraj produkcji  Polska
Język polski
Czas trwania 111 minut
Reżyseria Ryszard Bugajski
Scenariusz Ryszard Bugajski
Główne role Krystyna Janda
Janusz Gajos
Zdjęcia Jacek Petrycki
Scenografia Janusz Sosnowski
Kostiumy Jolanta Jackowska
Montaż Katarzyna Maciejko-Kowalczyk
Produkcja Andrzej Wajda
Wytwórnia Zespół Filmowy „X”

Przesłuchanie, wyprodukowane przez Zespół Filmowy „X” pod kierownictwem Andrzeja Wajdy, przyczyniło się do rozwiązania tego zespołu. Film otrzymał zakaz rozpowszechniania, który uchylony został dopiero w 1989 roku, po transformacji systemowej. Wcześniej film krążył w obiegu podziemnym dzięki zabiegom Bugajskiego, który nagrał swoje dzieło w formacie VHS do odtwarzania na kasetach wideo, za co został zmuszony do wyemigrowania do Kanady.

Film był nagradzany w latach 1989–1990 na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni: podczas 14. edycji w 1989 roku otrzymał nagrodę dziennikarzy i publiczności, a rok później – nagrodę specjalną jury, a także główne nagrody aktorskie dla Krystyny Jandy, Janusza Gajosa i Anny Romantowskiej. Krystyna Janda została również uhonorowana nagrodą dla najlepszej aktorki na Festiwalu Filmowym w Cannes.

Spis treści

FabułaEdytuj

Akcja filmu toczy się w pierwszej połowie lat 50. XX wieku. Antonina Dziwisz, młoda piosenkarka i szczęśliwa żona, jeździ po kraju z zespołem i występuje przed robotniczo-chłopską publicznością. Podczas jednego z koncertów, pokłóciwszy się z mężem Konstantym, w towarzystwie dwóch tajemniczych osobników upija się aż do utraty przytomności. Budzi się w więzieniu. Zostaje przesłuchana przez majora „Kąpielowego”, który szczegółowo bada jej życie erotyczne i oskarża ją o nielegalny handel walutą. Tonia z przekory odmawia podpisania protokołu, w wyniku czego śledztwo zostaje oddane porucznikowi Tadeuszowi Morawskiemu[3].

Antonina dzieli jedną celę z Mirą Szajnert, chłopką Honoratą i zagorzałą komunistką Witkowską. Podczas kolejnych przesłuchań oprawcy próbują na Antoninie wymusić, by dziewczyna złożyła zeznania obciążające majora Olchę, którego oskarża się o zdradę ojczyzny. Witkowska, wciąż wierząc w nieomylność władzy ludowej, usiłuje namówić Tonię, by ta dobrowolnie się przyznała. Mimo że Antonina zostaje poddana torturom fizycznym i psychicznym (na przykład umieszczona w karcerze zalanym po sufit wodą, poddana symulowanemu rozstrzelaniu), wciąż wykazuje wolę walki. Jednak Mira Szajnert zeznaje pod groźbą śmierci, że Tonia współpracowała z obcym wywiadem. Oficerowie bezpieki pokazują Konstantemu protokół, w którym jego żona przyznaje się do zdrady[3].

Gdy po rozmowie z mężem Antonina dowiaduje się, że Konstanty chce rozwodu, próbuje popełnić samobójstwo, przegryzając sobie żyły. Zostaje umieszczona w szpitalu więziennym, gdzie odwiedza ją Morawski i składa życzenia z okazji Świąt Bożego Narodzenia. Dochodzi wówczas między nimi do zbliżenia. Tonia po pewnym czasie wyznaje Morawskiemu, że jest z nim w ciąży, i obiecuje zachować w tajemnicy informację, kto jest ojcem dziecka. Morawski przynosi później wiadomość, że Olcha został rozstrzelany. Tonia rodzi córeczkę, którą jednak władze więzienne zabierają matce. Gdy umiera Józef Stalin, Morawski zawiadamia Tonię, że ta wyjdzie na wolność. Gdy Tonia wychodzi z pokoju, śledczy popełnia samobójstwo. Zmarniała Antonina wychodzi z więzienia, odbiera córkę z sierocińca i wraca do domu[3].

ObsadaEdytuj

ProdukcjaEdytuj

Przesłuchanie zostało wyprodukowane przez Zespół Filmowy „X”, którego dyrektorem artystycznym był Andrzej Wajda[4]. Tym filmem Ryszard Bugajski debiutował jako reżyser filmu pełnometrażowego; napisany przezeń scenariusz zespół ocenił jako „szalenie ostry”, jak twierdziła Agnieszka Holland[5]. Zdjęcia do filmu wykonał Jacek Petrycki, za scenografię zaś odpowiadał Janusz Sosnowski. Kostiumy dla bohaterów zaprojektowała Jolanta Jackowska, a film zmontowała Katarzyna Maciejko-Kowalczyk[4].

Krystyna Janda otrzymała rolę w Przesłuchaniu w zastępstwie Joanny Szczepkowskiej, która nie mogła wystąpić w scenie rozbieranej, gdyż kilka miesięcy wcześniej urodziła dziecko[5]. Janda musiała całkowicie poświęcić się roli, co opisywała w następujący sposób: „Nic w Przesłuchaniu nie jest udawane. Kiedy rzucają mnie na podłogę celi – nikt mnie nie oszczędza, kiedy dostaję w twarz – biją naprawdę”[6]. Aktorka odgrywająca główną rolę, wiedząc, iż film jest przeznaczony dla ludzi młodych, starała się nadać cechy im bliskie[7]. Jakkolwiek byłe więźniarki Rakowieckiej, które konsultowały z Bugajskim aranżację poszczególnych scen, oceniały zachowanie bohaterki Jandy za zbyt odważne jak na faktyczne realia, aktorka komentowała to następująco: „[...] czułam, że tego pragnęliby ludzie na widowni. Pragnęli, aby tak zachowywała się ich bohaterka"[7]. Śpiewana przez Tonię piosenka „Zgadnij, kotku, co mam w środku” została napisana przez Jacka Janczarskiego, a melodię do niej opracował Jerzy Satanowski[7].

Zdjęcia do filmu, realizowane przede wszystkim w zakładzie karnym na ulicy Rakowieckiej w Warszawie, trwały dwa miesiące[6]. Jak relacjonował Bugajski, po pierwszych dziesięciu dniach pracy Bugajski udostępnił Wajdzie pierwszą projekcję zawierającą dwie sceny. Wajda uznał owe sceny za „dno totalne: oświetlenie, gra aktorska – wszystko”[8]. Wajda postawił Bugajskiemu ultimatum, w którym nakazał reżyserowi poprawienie materiału w dwa tygodnie, zanim produkcja zostanie zerwana[8]. Nadzór nad produkcją artystyczną przejęła Holland, która nie ingerowała w metodę reżyserii przejętą przez Bugajskiego[8]. Ostatnie dokrętki zrobiono już po wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce, 17 grudnia 1981 roku[9].

W kwietniu 1982 roku odbyła się kolaudacja zmontowanego filmu, której przebieg był niezwykle burzliwy. Jakkolwiek historyczka Maria Turlejska starała się bronić Przesłuchania, traktując go jako świadectwo historyczne, dyskusja od początku była ukierunkowana na niedopuszczenie filmu do wyświetlania[10]. I sekretarz organizacji partyjnej filmowców Mieczysław Waśkowski zadawał pytanie: „jak to się stało, że po wprowadzeniu stanu wojennego w naszym państwie ten film został skończony?"[11], po czym groził Bugajskiemu, że konieczne jest omówienie odpowiedzialności za powstanie Przesłuchania w „innym gronie”[10]. Inny członek komisji kolaudacyjnej, Czesław Petelski, dezawuował wartość Przesłuchania jako dzieła artystycznego, sarkastycznie stwierdzając, że Bugajski jedynie „umie kleić taśmę”[12]. Na kolaudację nie zaproszono opiekuna artystycznego filmu, Andrzeja Wajdy, który w liście do Waśkowskiego bronił Przesłuchania:

 
Kiedy kolega Waśkowski mówi o pieniądzach, za które film Bugajskiego został zrobiony, to powinien pamiętać, że nie są to z pewnością jego pieniądze (jak wiadomo, żaden jego film nie przyniósł zysku) – ale „moje” pieniądze, ponieważ właśnie moje filmy zarabiały w dużej części na potrzeby naszej kinematografii[13].

Przesłuchania nie dopuszczono do rozpowszechniania, jednak decydenci pozwolili Bugajskiemu wykonać kopię wzorcową filmu, co umożliwiło Bugajskiemu przekopiowanie go na kasety wideo i rozprowadzenie w nielegalnym obiegu. Bugajski został w wyniku tego zwolniony dyscyplinarnie z pracy i musiał wyemigrować do Kanady[13].

OdbiórEdytuj

Przesłuchanie zostało dopuszczone do wyświetlania na ekranach kin dopiero 13 grudnia 1989 roku, zdobyło jednak w Polsce szereg nagród. Na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych film otrzymał Nagrodę Publiczności oraz Nagrodę Dziennikarzy, a w 1990 roku – w kolejnej edycji – został nagrodzony czterema statuetkami: Nagrodą Specjalną Jury, nagrodą za pierwszoplanową rolę męską (Janusz Gajos), pierwszoplanową rolę kobiecą (Krystyna Janda) i drugoplanową rolę kobiecą (Anna Romantowska). Czasopismo „Film” nagrodziło go Złotą Kaczką. Również w 1990 roku film został zaprezentowany na Festiwalu Filmowym w Cannes, na którym Janda za swą rolę kobiecą otrzymała kolejne wyróżnienie[4].

Krytycy pisma „Cinéaste” określili film Bugajskiego mianem „jednej z najbardziej przerażających, kiedykolwiek przełożonych na film wizji ery stalinowskiej”[14].

PrzypisyEdytuj

  1. Przesluchanie (1982), Allmovie [dostęp 2018-12-28] (ang.).
  2. Haltof 2000 ↓, s. 53.
  3. a b c Piątek 1996 ↓.
  4. a b c Przesłuchanie w bazie filmpolski.pl
  5. a b Michalak 2016 ↓, s. 311.
  6. a b Janicka i Janda 1998 ↓, s. 60.
  7. a b c Janicka i Janda 1998 ↓, s. 61.
  8. a b c Michalak 2016 ↓, s. 312.
  9. Janicka i Janda 1998 ↓, s. 314.
  10. a b Lubelski 2015 ↓, s. 499.
  11. Bugajski 1983 ↓, s. 4.
  12. Bugajski 1983 ↓, s. 5.
  13. a b Lubelski 2015 ↓, s. 500.
  14. Rapfogel i in. 2008 ↓, s. 69.

BibliografiaEdytuj

  • Ryszard Bugajski, Przesłuchanie, Warszawa: Niezależna Oficyna Wydawnicza, 1983.
  • Marek Haltof, The Representation of Stalinism in Polish Cinema, „Canadian Slavonic Papers”, 42 (1-2), 2000, s. 47-61, DOI10.1080/00085006.2000.11092237, ISSN 0008-5006 [dostęp 2018-10-30] (ang.).
  • Bożena Janicka, Krystyna Janda, Gwiazdy mają czerwone pazury, Warszawa: W.A.B., 1998.
  • Tadeusz Lubelski, Historia kina polskiego 1895-2014, Kraków: Universitas, 2015.
  • Bartosz Michalak, Zatrzymani w kadrze, Kraków: MG, 2016.
  • Waldemar Piątek, Leksykon polskich filmów fabularnych, Warszawa 1996 [dostęp 2018-12-28].
  • Jared Rapfogel i inni, Staff Recommendations, „Cinéaste”, 33 (4), 2008, s. 69, JSTOR41690711 [dostęp 2018-10-30].

Linki zewnętrzneEdytuj