Krystyna Janda

polska aktorka

Krystyna Jolanta Janda (ur. 18 grudnia 1952[a][1] w Starachowicach) – polska aktorka filmowa i teatralna, reżyserka, prozaiczka, felietonistka i piosenkarka. Współzałożycielka i prezes Fundacji Krystyny Jandy na rzecz Kultury (od 2004) oraz dyrektor artystyczna powołanych przez fundację Teatru „Polonia” oraz Och-Teatru w Warszawie.

Krystyna Janda
Ilustracja
Krystyna Janda podczas Wieczoru Wyborców w Warszawie po wyborach parlamentarnych (13 października 2019)
Data i miejsce urodzenia

18 grudnia 1952
Starachowice

Zawód

aktorka

Współmałżonek

Andrzej Seweryn
(1974−1979; rozwód)
Edward Kłosiński (1981−2008; jego śmierć)

Lata aktywności

od 1973

Zespół artystyczny
Teatr „Polonia” w Warszawie
Odznaczenia
Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Złoty Krzyż Zasługi Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” Kawaler Orderu Sztuki i Literatury (Francja)
Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury”
Faksymile
Strona internetowa

Karierę rozpoczęła jeszcze w trakcie studiów, występując w produkcjach telewizyjnych. Jej debiutem kinowym była główna rola reżyserki Agnieszki w filmie Andrzeja Wajdy Człowiek z marmuru (1976), która zapewniła jej popularność w kraju. Od tamtej pory wystąpiła w siedmiu wielokrotnie nagradzanych fabularnych i dokumentalnych filmach tego twórcy. Jej pozycję wzmocnił udział w filmach Granica w reżyserii Jana Rybkowskiego (1977), Golem Piotra Szulkina (1979), Kochankowie mojej mamy Radosława Piwowarskiego (1985), Dekalog II Krzysztofa Kieślowskiego (1988), Stan posiadania (1988) i Życie jako śmiertelna choroba przenoszona drogą płciową Krzysztofa Zanussiego (2000) oraz miniserialu Modrzejewska (1989). Międzynarodowe uznanie przyniosła jej rola Antoniny Dziwisz w filmie Przesłuchanie (1982). Grała również w filmach produkcji niemieckiej, francuskiej i węgierskiej, m.in. w nagrodzonym Oscarem filmie Mefisto (1981).

Była etatową aktorką w Teatrze Ateneum w Warszawie (1975–1987) i Teatrze Powszechnym w Warszawie (1987–2005). Wyreżyserowała także film Pestka (1995) na podstawie prozy Anki Kowalskiej, a także liczne spektakle sceniczne i spektakle telewizyjne. Brała udział w kilku projektach muzycznych, m.in. nagranym w duecie z Markiem Grechutą albumie W malinowym chruśniaku (1984). Przyjaźniła się z Agnieszką Osiecką do jej śmierci w 1997 roku, a owocem tej relacji jest m. in. wciąż grany przez Jandę na deskach stołecznego Och-teatru wysoko ceniony przez krytyków monodram Biała bluzka (2010). [2]

ŻyciorysEdytuj

Urodziła się i wychowała w Starachowicach. Jest córką Zdzisławy z d. Janickiej i Ryszarda Jandy, inżyniera pochodzenia czeskiego[3]. Gdy miała półtora roku, zamieszkała z dziadkami, ponieważ ojca przeniesiono służbowo do Ursusa[4]. Skończywszy siedem lat, zamieszkała z rodzicami[5]. W dzieciństwie uczęszczała do szkoły muzycznej[6].

Jest absolwentką warszawskiego Państwowego Liceum Plastycznego, uczyła się również w studium baletowym[7]. W 1975 ukończyła z wyróżnieniem studia magisterskie na Wydziale Aktorskim Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej w Warszawie[8].

Jako aktorka debiutowała w czasie studiów rolą Maszy Kułyginy w dramacie Trzy siostry Antona Czechowa w reżyserii Aleksandra Bardiniego w Teatrze Telewizji w 1974[9]; w tym samym roku zagrała rolę Manekina 34 w ulicznej grotesce scenicznej Bal manekinów Brunona Jasieńskiego w reżyserii Janusza Warmińskiego[9]. W 1976 zagrała Doriana Graya w Portrecie Doriana Graya Oscara Wilde’a w adaptacji Johna Osborne’a i reżyserii Andrzeja Łapickiego w Teatrze Małym w Warszawie[9]. W latach 1976–1987 była aktorką Teatru Ateneum w Warszawie.

Po raz pierwszy na ekranie pojawiła się w 1973 w serialu Czarne chmury jako dziewczyna tańcząca na chłopskim weselu, ale dopiero rola Agnieszki w filmie Andrzeja Wajdy Człowiek z marmuru (1976) była przełomem w jej karierze artystycznej[10]. Grywa najczęściej postacie kobiet silnych i zdecydowanych o bogatym życiu wewnętrznym. Do najbardziej znanych należą jej role w filmach – oprócz Człowieka z marmuruCzłowiek z żelaza, Przesłuchanie oraz Kochankowie mojej mamy. Na estradzie Janda debiutowała w 1977 na XV Krajowym Festiwalu Piosenki Polskiej w Opolu piosenką Guma do żucia z muzyką i do słów Marka Grechuty[9].

Od lat 80. gra nieprzerwanie w filmach kinowych i telewizyjnych oraz w sztukach teatralnych. Ponadto reżyseruje w teatrze i telewizji, ma na koncie reżyserię filmu fabularnego Pestka, według kultowej powieści o miłości autorstwa Anki Kowalskiej. W teatrze zagrała około 60 ról od antyku przez Szekspira do współczesnego repertuaru teatralnego polskiego i światowego. Przy czym ma na swoim koncie sukcesy właściwie we wszystkich gatunkach scenicznych. Największym sukcesem była Medea Eurypidesa. Miała w swoim repertuarze wiele monodramów, z których każdy był sukcesem. Zagrała także około 45 ról od klasycznych do współczesnych w Teatrze Telewizji oraz około 50 ról w filmach fabularnych. Wystąpiła w 6 filmach Andrzeja Wajdy. Poza Człowiekiem z marmuru kontynuowała współpracę z reżyserem w jego kolejnych dziełach, jak np.: Człowiek z żelaza, Dyrygent, czy Bez znieczulenia.

Jest laureatką wielu nagród przyznawanych w Polsce, jak i na świecie. Za rolę w Przesłuchaniu otrzymała nagrodę dla najlepszej aktorki na 43. MFF w Cannes, a za rolę w filmie Zwolnieni z życia Waldemara Krzystka – Srebrną Muszlę na MFF w San Sebastián. Za rolę w filmie niemiecko-francuskim Laputa knerii Helmy Sanders-Brahms została nagrodzona na MFF w Montrealu.

Gra, śpiewa, reżyseruje, pisze felietony, wydała pięć albumów studyjnych i pięć książek. Pisuje felietony[11] m.in. do magazynu „Poradnik Domowy[12], a wcześniej także do miesięczników „Pani” oraz „Uroda”[13], występuje w reklamach telewizyjnych. Prowadzi blog[14].

Wielokrotnie nagradzana jako najpopularniejsza i najbardziej ceniona aktorka w Polsce. W 1998 w ankiecie „Koniec wieku” przeprowadzonej przez tygodnik „Polityka” została wybrana do grona najwybitniejszych aktorów XX wieku[15]. W maju 2006 otrzymała nagrodę Medaille Charlemagne pour des Medias Européens (Medal Karola Wielkiego Europejska nagroda mediów) za wybitny dorobek aktorski, zaangażowanie w europejskie porozumienie między Wschodem i Zachodem oraz walkę o równouprawnienie kobiet. W tym samym roku za rolę Tonki Babić w spektaklu Ucho, gardło, nóż (w jej własnej reżyserii) została nagrodzona prestiżowym Feliksem Warszawskim.

W 2000 odbyła jedną z największych tras teatralnych w historii polskiego teatru (Sto twarzy Krystyny Jandy). W ciągu dwóch miesięcy zagrała 48 spektakli w 8 największych miastach Polski.

W 2005 podjęła także – jako pierwsza w Polsce – wyzwanie stworzenia własnego, niepublicznego teatru w Warszawie, Teatru „Polonia”[16], powstałego w miejscu dawnego kina „Polonia”, kupionego na własność przez artystkę i prowadzonego przez Fundację Krystyny Jandy na rzecz Kultury[17]. 16 stycznia 2010 Fundacja Krystyny Jandy na rzecz Kultury świętowała otwarcie nowej sceny nazwanej Och-Teatr, mieszczącej się w Warszawie przy ulicy Grójeckiej w sali dawnego kina „Ochota”[18].

Zasiada w Radzie Nadzorczej Fundacji Okularnicy[19].

We wrześniu 2015 na rynku pojawiły się kosmetyki sygnowane jej nazwiskiem[20][21]. Pojawiała się też w kampaniach reklamowych marek, takich jak Art & Diamonds Soraya, Eurobanku, Telekomunikacji Polskiej SA czy Lipton[22].

30 grudnia 2020, po tym, jak poinformowała w mediach społecznościowych, że zaszczepiła się poza kolejnością przeciw COVID-19 na Warszawskim Uniwersytecie Medycznym, stała się centralną postacią tzw. afery szczepionkowej[23][24][25].

Życie prywatneEdytuj

W latach 1974–1979 była żoną aktora Andrzeja Seweryna, z którym ma córkę, Marię. W 1981 poślubiła Edwarda Kłosińskiego (zm. 5 stycznia 2008), z którym ma dwóch synów, Adama i Jędrzeja[26][27]. Mieszka w podwarszawskim Milanówku.

Dorobek artystycznyEdytuj

 
Krystyna Janda w spektaklu "Shirley Valentine" (adaptacja sztuki Willy’ego Russella), 1991
 
Krystyna Janda w 2008 roku

FilmografiaEdytuj

Spektakle (jako aktorka - wybór)Edytuj

  • Mewa (1977) – autor Anton Czechow, reż. Janusz Warmiński, rola: Nina Zarieczna, Teatr Ateneum
  • Biała bluzka (1987) – prapremiera utworu, autorka: Agnieszka Osiecka, reż. Magda Umer, rola: Elżbieta, Teatr Powszechny w Warszawie
  • Shirley Valentine (1990) – autor Willy Russell, reż. Maciej Wojtyszko, rola: Shirley Valentine, Teatr Powszechny w Warszawie, obecnie wciąż grane w Teatrze Polonia.
  • Na szkle malowane (1993) – autor Ernest Bryll, reż. Krystyna Janda, rola: Anioł, Teatr Powszechny w Warszawie
  • Kobieta zawiedziona (1994) – autorka Simone de Beauvoir, reż. Magda Umer, rola: Monika, Teatr Powszechny w Warszawie
  • Maria Callas (1997) – autor Terrence McNally, reż. Andrzej Domalik, rola: Maria Callas, Teatr Powszechny w Warszawie
  • Mała Steinberg (2001) – autor Lee Hall, reż. Krystyna Janda, rola: Mała Steinberg, Teatr Powszechny w Warszawie.
  • Kto się boi Virginii Woolf? (2002) – autor Edward Albee, reż. Władysław Pasikowski, rola: Martha, Teatr Powszechny w Warszawie.
  • Kopciuszek (2005) – autor: Jan Brzechwa, reż. Krystyna Janda, Teatr Polonia.
  • Ucho, gardło, nóż (2005) – autorka:Vedrana Rudan, reż. Krystyna Janda, rola: Tonka Babić, Teatr Polonia. [29]
  • Boska! (2007) – autor: Peter Quilter, reż. Andrzej Domalik, rola: Florence Foster Jenkins – najgorsza śpiewaczka świata, Teatr Polonia.[30]
  • Dancing (2008) – autorka: Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Teatr Polonia.[31]
  • Biała bluzka (2010) – wznowienie tytułu z 1987 r., autorka: Agnieszka Osiecka, reż. i adaptacja: Magda Umer, Och-teatr. [2]
  • Weekend z R. (2010) – autor Ronald Harwood, reż. Krystyna Janda, rola: Clarice, Och-teatr.[32]
  • Danuta W. (2012) – reż. Janusz Zaorski, rola: Danuta Wałęsa, Teatr Polonia.[33]
  • Zmierzch długiego dnia (2012) – autor: Eugene O’Neill, reż. Krystyna Janda, rola: Mary, Teatr Polonia.[34]
  • Pamiętnik z Powstania Warszawskiego (2014) – autor Miron Białoszewski, adaptacja, reżyseria, wykonanie: Krystyna Janda, miejsce wystawienia: Sala pod Liberatorem w Muzeum Powstania Warszawskiego.
  • Maria Callas. Master class (2015) – wznowienie kultowego monodramu z 1997 roku z Teatru Powszechnego - autor autor: Terrence McNally, rola: Maria Callas, reż. Andrzej Domalik, Och-teatr. [35]
  • Matki i synowie (2016) - autor: Terrence McNally, reż. Krystyna Janda, rola: Katherine Gerard, Teatr Polonia. [36]
  • Zapiski z wygnania (2018) – autorka: Sabina Baral, Janda opowiada historię S. Baral z marca 1968 roku, reż. i adaptacja Magda Umer, Teatr Polonia. [37]
  • Aleja zasłużonych (2020) – autor: Jarosław Mikołajewski, reż. i adaptacja: Krystyna Janda, rola: Ona (poetka), Teatr Polonia. [38]

PublikacjeEdytuj

 
Portret autorstwa Zbigniewa Kresowatego

Ordery i odznaczeniaEdytuj

 
Odcisk dłoni i podpis Jandy na Promenadzie Gwiazd w Międzyzdrojach
 
Gwiazda Krystyny Jandy w Alei Gwiazd w Łodzi
Inne nagrody i wyróżnienia
Miejsce na liście najcenniejszych osobowości show-biznesu w Polsce według Forbesa
  • 2009 – miejsce 19[54]
  • 2010 – miejsce 24[54]

NagrodyEdytuj

UwagiEdytuj

  1. W rzeczywistości już po północy w dniu 19 grudnia.

PrzypisyEdytuj

  1. Dziennik – wpis na 30 maja 2012, krystynajanda.pl, 30 maja 2012 [zarchiwizowane z adresu 2016-03-10].
  2. a b BIAŁA BLUZKA - spektakl Och-Teatr, Warszawa, ochteatr.com.pl [dostęp 2022-03-13].
  3. Powroty do rodzinnego gniazda. Interia.pl. [dostęp 2019-04-15].
  4. Janicka i Janda 2004 ↓, s. 14.
  5. Janicka i Janda 2004 ↓, s. 17.
  6. Janicka i Janda 2004 ↓, s. 18.
  7. Janicka i Janda 2004 ↓, s. 21.
  8. Krystyna Janda: Kwarantanna remanenty (pol.). instagram.com, 2020-04-07. [dostęp 2020-04-07].
  9. a b c d Kto jest kim w Polsce. Informator biograficzny. Lubomir Mackiewicz (red.), Anna Żołna (red.). Warszawa: Wydawnictwo „Interpress”, 1993, s. 239. ISBN 83-223-2644-0.
  10. Jacek Szczerba: Wykuwanie „Człowieka z marmuru”. Rozmowa z Krystyną Jandą. wyborcza.pl, 2016-08-22. [dostęp 2016-08-26].
  11. krystynajanda.pl/felietony.
  12. „Felietony Krystyny Jandy”, kobieta.gazeta.pl/poradnik-domowy.
  13. K. Janda, Różowe tabletki na uspokojenie, wyd. WAB, Warszawa 2003, s. 4.
  14. „Dziennik” – blog Krystyny Jandy.
  15. Ankieta „Polityki”. krystynajanda.pl, 17 sierpnia 1998. [dostęp 2019-07-15].
  16. Teatr „Polonia”.
  17. Fundacja Krystyny Jandy na rzecz Kultury.
  18. Historia fundacji. ochteatr.com.pl. [dostęp 2016-10-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-10-24)].
  19. http://www.krs-online.com.pl/fundacja-okularnicy-imienia-agnieszki-krs-85688.html.
  20. Krystyna Janda wchodzi na rynek kosmetyków. [dostęp 2015-08-31].
  21. Janda. janda.pl. [dostęp 2015-08-31].
  22. Janda, Mann i Lipnicka w kampanii 'Lipton. Łyk inspiracji'. wirtualnemedia.pl. [dostęp 2016-10-23].
  23. Afera szczepionkowa: wszystkie wersje wydarzeń wg Krystyny Jandy, fakt.pl, 5 stycznia 2021 [dostęp 2021-01-10].
  24. Szczepienia gwiazd. Ujawniono treść e-maila, którego miała rozsyłać fundacja Krystyny Jandy, Bankier.pl, 3 stycznia 2021 [dostęp 2021-01-10].
  25. Krystyna Janda przeprasza rektora WUM. "Wprowadziłam w błąd opinię publiczną", wiadomosci.onet.pl, 5 stycznia 2021 [dostęp 2021-01-10].
  26. JL: Krystyna Janda i Andrzej Seweryn: O ich rozstaniu zdecydowała gosposia (pol.). film.interia.pl, 2016-09-16. [dostęp 2020-08-22].
  27. Beata Rowicka: Zrób to sama, nie umiesz? Rozmowa z Krystyną Jandą (pol.). newsweek.pl, 2011-09-28. [dostęp 2020-08-22].
  28. Trzy siostry, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (przedstawienia). [online] [dostęp 2022-03-13].
  29. UCHO, GARDŁO, NÓŻ - spektakl Teatr Polonia, Warszawa, teatrpolonia.pl [dostęp 2022-03-17].
  30. BOSKA! - spektakl Teatr Polonia, Warszawa, teatrpolonia.pl [dostęp 2022-03-21].
  31. DANCING - spektakl Teatr Polonia, Warszawa, teatrpolonia.pl [dostęp 2022-03-21].
  32. WEEKEND Z R. - spektakl Och-Teatr, Warszawa, ochteatr.com.pl [dostęp 2022-03-21].
  33. DANUTA W. - spektakl Teatr Polonia, Warszawa, teatrpolonia.pl [dostęp 2022-03-21].
  34. ZMIERZCH DŁUGIEGO DNIA - spektakl Teatr Polonia, Warszawa, teatrpolonia.pl [dostęp 2022-03-21].
  35. MARIA CALLAS. MASTER CLASS - spektakl Och-Teatr, Warszawa, ochteatr.com.pl [dostęp 2022-04-05].
  36. MATKI I SYNOWIE - spektakl Teatr Polonia, Warszawa, teatrpolonia.pl [dostęp 2022-03-13].
  37. ZAPISKI Z WYGNANIA - spektakl Teatr Polonia, Warszawa, teatrpolonia.pl [dostęp 2022-03-13].
  38. ALEJA ZASŁUŻONYCH - spektakl Teatr Polonia, Warszawa, teatrpolonia.pl [dostęp 2022-03-13].
  39. Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 18 października 2002 r. o nadaniu orderów i odznaczeń (M.P. z 2003 r. nr 6, poz. 81).
  40. Wręczono złote medale „Gloria Artis”. e-teatr.pl, 2005-09-10. [dostęp 2012-12-03].
  41. Prezydent odznaczył ludzi kultury. prezydent.pl, 17 stycznia 2011. [dostęp 2011-03-03].
  42. Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 13 stycznia 2011 r. o nadaniu orderów i odznaczenia (M.P. z 2011 r. nr 32, poz. 384).
  43. Hiacynt – Nagroda Fundacji Równości. krystynajanda.pl, 2007-05-19. [dostęp 2021-02-13].
  44. Nagroda Prezydenta Miasta Gdańska „Neptuny” (pol.). gdansk.pl. [dostęp 2015-02-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-07-31)].
  45. Działalność Fundacji, zacnyuczynek.pl [dostęp 2019-09-24].
  46. Nagrody m. st. Warszawy przyznane w 2011 roku (pol.). Urząd m. st. Warszawy, 16 czerwca 2011. [dostęp 2012-07-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (26 lipca 2018)].
  47. Laureaci z poprzednich edycji: Polish Market, polishmarket.com.pl [dostęp 2015-12-04] [zarchiwizowane z adresu 2019-04-19].
  48. Zdrojewski, Smolar i Janda nagrodzeni przez Lewiatana, „WPROST.pl”, 18 maja 2011 [dostęp 2017-07-25] (pol.).
  49. Złoty artKciuk, miastogwiazd.pl [dostęp 2017-06-16] [zarchiwizowane z adresu 2017-06-01] (pol.).
  50. Krystyna Janda Laureatką Nagrody Gustaw. zasp.pl. [dostęp 2020-03-25].
  51. Warszawa. Krystyna Janda z Nagrodą im. Tadeusza Boya-Żeleńskiego, e-teatr.pl [dostęp 2018-06-02].
  52. Janda, Umer, Korzeniak i Kleczewska wygrały Boską Komedię. rp.pl, 16 grudnia 2018. [dostęp 2021-01-06].
  53. Krystyna Janda z nagrodą aktorską festiwalu Sundance. tvn24.pl, 3 lutego 2019. [dostęp 2021-01-06].
  54. a b https://web.archive.org/web/20150319085749/http://www.forbes.pl/rankingi/100-najcenniejszych-gwiazd-polskiego-show-biznesu-2010,5627,1 100 najcenniejszych gwiazd polskiego show-biznesu 2010.

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj

Poprzednik
Krystyna Feldman
za Mój Nikifor
FPFF w Gdyni dla aktorki pierwszoplanowej
2005 za Parę osób, mały czas
(Wraz z Karoliną Gruszką za Kochankowie z Marony)
Następca
Jowita Budnik
za Plac Zbawiciela
Poprzednik
Nagrody nie przyznano
FPFF w Gdyni dla aktorki pierwszoplanowej
1990 za Przesłuchanie
Następca
Ryszarda Hanin
za Jeszcze tylko ten las
Poprzednik
Michał Rosa
za Gorący czwartek
FPFF w Gdyni za debiut reżyserski
1995 za Pestka
(Wraz z Jarosławem Żamojdą za Młode wilki)
Następca
Paweł Łoziński
za Kratka