Sztabin

wieś w województwie podlaskim

Sztabin (lit. Štabinas, Stabinis) – wieś (dawniej miasto) w Polsce położona w województwie podlaskim, w powiecie augustowskim, w gminie Sztabin[4][5]. Leży nad Biebrzą.

Ten artykuł dotyczy wsi. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Artykuł 53°40′50″N 23°5′55″E
- błąd 38 m
WD 53°40'59.9"N, 23°7'0.1"E, 53°40'54.52"N, 23°5'51.79"E
- błąd 14 m
Odległość 1298 m
Sztabin
wieś
Ilustracja
Państwo  Polska
Województwo  podlaskie
Powiat augustowski
Gmina Sztabin
Liczba ludności (2011) 1037[1][2]
Strefa numeracyjna 87
Kod pocztowy 16-310[3]
Tablice rejestracyjne BAU
SIMC 0769960[4]
Położenie na mapie gminy Sztabin
Mapa konturowa gminy Sztabin, blisko centrum na dole znajduje się punkt z opisem „Sztabin”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, u góry po prawej znajduje się punkt z opisem „Sztabin”
Położenie na mapie województwa podlaskiego
Mapa konturowa województwa podlaskiego, blisko centrum na prawo u góry znajduje się punkt z opisem „Sztabin”
Położenie na mapie powiatu augustowskiego
Mapa konturowa powiatu augustowskiego, na dole znajduje się punkt z opisem „Sztabin”
Ziemia53°40′50″N 23°05′55″E/53,680556 23,098611
Popiersie Karola Brzostowskiego na placu w Sztabinie

Sztabin uzyskał lokację miejską przed 1760 rokiem, zdegradowany w 1801 roku[6]. Miasto magnackie położone było w końcu XVIII wieku w powiecie grodzieńskim województwa trockiego[7]. W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie suwalskim.

Miejscowość jest siedzibą gminy Sztabin.

HistoriaEdytuj

Tereny obecnej Gminy Sztabin zamieszkiwali niegdyś Jaćwingowie. W 1506 roku król Aleksander Jagiellończyk nadał część tych ziem rodowi Chreptowiczów.

Wieś założył Adam Chreptowicz przed 1598 rokiem, przy przeprawie rzecznej, na trakcie z Augustowa do Knyszyna. Na początku istnienia przez ponad półtora wieku nosiła nazwę Osinki.

W 1627 r. z fundacji Adam Chreptowicza zbudowano tu cerkiew unicką, która stanęła w miejscu kaplicy prawosławnej ufundowanej w 1513 roku przez Teodora Bohdanowicza Chreptowicza. Około 1656 roku cerkiew tę przemianowano na kościół rzymskokatolicki[8][9].

Nazwa Sztabin została wprowadzona w 1760 roku przez Joachima Chreptowicza, kanclerza Wielkiego Księstwa Litewskiego. Wyznaczył on trójkątny rynek i sieć ulic. Osada stała się głównym centrum handlowym dóbr krasnoborskich (Chreptowiczów, a później Brzostowskich). Pod koniec XVII wieku zaczęła przekształcać się w ośrodek miejski. W 1766 roku Sztabin uzyskał przywilej królewski na targi i jarmarki.

Miejscowość jest znana głównie ze względu na eksperymenty społeczne i gospodarcze hrabiego Karola Brzostowskiego. W latach dwudziestych XIX wieku założył on tzw. rzeczpospolitą sztabińską. Uwolnił chłopów od pańszczyzny, założył szkołę i wprowadził w swoich dobrach obowiązkowe bezpłatne nauczanie, unowocześnił rolnictwo (wprowadził płodozmian i nowe narzędzia), wybudował szpital, do którego sprowadził lekarza, wprowadził kodeks karny, założył kasę oszczędnościową i pożyczkową. Wybudował hutę szkła, cegielnię, tartak, fabrykę wyrobów żeliwnych (wybudował piec do przetapiania rudy darniowej), doprowadzając upadający majątek do rozkwitu. Dzięki niemu w 1895 roku powstała parafia, zbudowano także przystań na Biebrzy.

Po śmierci (1854) przekazał swoje dobra chłopom w wieczystą dzierżawę, jednak władze rosyjskie unieważniły jego testament. Sztabin powoli tracił na znaczeniu i w 1897 został pozbawiony praw miejskich.

Ludność Sztabina brała czynny udział w walkach narodowowyzwoleńczych. W czasie powstania styczniowego w okolicy działał oddział pułkownika Konstantego Ramotowskiego „Wawra”, którego obozowisko na Kozim Rynku w Puszczy Augustowskiej było miejscem jednej z większych bitew w tym regionie.

Według Powszechnego Spisu Ludności z 1921 roku Sztabin zamieszkiwało 500 osób, wśród których 437 było wyznania rzymskokatolickiego, 1 prawosławnego, a 62 mojżeszowego. Jednocześnie wszyscy mieszkańcy zadeklarowali polską przynależność narodową. Było tu 83 budynki mieszkalne[10].

W okresie II wojny światowej (1 maja 1943) oddział AK odbił Sztabin z rąk niemieckich na 6 godzin.

Okres powojenny był dla Sztabina tragiczny. Na terenie gminy w tzw. obławie lipcowej w 1945 r aresztowano i wywieziono 126 osób. Nadal działały zbrojne grupy partyzanckie, które przetrwały do początku lat 50.

Urodzeni w SztabinieEdytuj

ZabytkiEdytuj

Do rejestru zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa wpisane są następujące obiekty[11]:

Inne:

  • cmentarz żydowski. Znajduje się po zachodniej stronie ul. Augustowskiej, około 700 m na północny zachód od centrum miejscowości[12].

InneEdytuj

Rezerwaty:

  • leśny Kozi Rynek
  • florystyczno-faunistyczny Kuriańskie Bagno
  • florystyczny Glinki (ze stanowiskiem pióropusznika strusiego)
  • Urząd Gminy Sztabin wydaje miesięcznik Nasz Sztabiński Dom.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Wieś Sztabin w liczbach, [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostęp 2020-12-05] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  2. GUS: Ludność - struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r..
  3. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 1258 [dostęp 2020-12-22] [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  4. a b GUS. Wyszukiwarka TERYT
  5. Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  6. Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 76-77.
  7. Вялікі гістарычны атлас Беларусі Т.2, Mińsk 2013, s. 86.
  8. Sztabin. W: Grzegorz Sosna, Antonina Troc-Sosna: Zapomniane dziedzictwo. Nie istniejące już cerkwie w dorzeczu Biebrzy i Narwi. Białystok: Wydawnictwo Orthdruk, 2002. ISBN 83-85368-94-9.
  9. Historia. Parafia św. Jakuba Apostoła w Sztabinie. [dostęp 2015-12-27].
  10. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych., t. T. 5, województwo białostockie, 1924, s. 7.
  11. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo podlaskie. 2020-09-30. [dostęp 2018-04-04].
  12. Cmentarz żydowski w Sztabinie (ul. Augustowska) | Wirtualny Sztetl, sztetl.org.pl [dostęp 2020-03-07].
  13. Punkt Informacji Turystycznej w Sztabinie.

BibliografiaEdytuj

  • G. Ryżewski, Sztabin. Dzieje obszaru gminy od czasów najdawniejszych do współczesności, Białystok-Sztabin 2002.

Linki zewnętrzneEdytuj