Otwórz menu główne

Puszcza Augustowska (lt. Augustavo giria, biał. Аўгустоўская пушча) – duży kompleks leśny położony w województwie podlaskim oraz na Litwie i Białorusi. Powierzchnia całej puszczy wynosi ok. 160 tys. ha, z czego w granicach Polski znajduje się ponad 114 tys. ha. Na jej terenie znajduje się Wigierski Park Narodowy.

Puszcza Augustowska
Ilustracja
Bór mieszany w Puszczy Augustowskiej
kompleks leśny
Państwo  Polska
Województwo  podlaskie
Powierzchnia ok. 160 tys. ha (w Polsce
ponad 114 tys. ha)
Obszary chronione Wigierski Park Narodowy
Ostoja Augustowska
Puszcza Augustowska
Położenie na mapie województwa podlaskiego
Mapa lokalizacyjna województwa podlaskiego
Puszcza Augustowska
Puszcza Augustowska
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Puszcza Augustowska
Puszcza Augustowska
Ziemia53°54′33,52″N 23°13′41,55″E/53,909311 23,228208
Puszcza Augustowska na mapie Suwalszczyzny

Spis treści

GeografiaEdytuj

Położenie i obszarEdytuj

Zajmuje obszar od linii LipskSztabinBiałobrzegi po RaczkiSuwałki – jezioro PiertyMaćkowa RudaPogorzelecGibyBerżniki – granica z Litwą i dalej z Białorusią po Lipsk[1].

Na wschodzie Puszcza Augustowska łączy się z lasami na terenie Litwy (Puszcza Kopciowska, Puszcza Dajnawska) i Białorusi (Puszcza Grodzieńska), tworząc z nimi obszar leśny o powierzchni 250–310 tys. ha[2][1].

Pod względem administracyjnym puszcza leży w północno-wschodniej części Polski w województwie podlaskim w powiatach augustowskim, sejneńskim i suwalskim[3][4].

Zgodnie z kryteriami regionalizacji fizycznogeograficznej Puszcza Augustowska jest położona na Pojezierzu Litewskim, głównie w mezoregionie Równina Augustowska oraz częściowo w mezoregionach Pojezierze Zachodniosuwalskie i Pojezierze Wschodniosuwalskie[1]. Od zachodu puszczę otaczają pagórkowate tereny Pojezierza Ełckiego, od południa zamykają ją bagna Kotliny Biebrzańskiej, zaś od wschodu dolina rzeki Marycha[1].

Według regionalizacji przyrodniczo-leśnej z 2010 większość obszaru puszczy leży w Mezoregionie Puszczy Augustowskiej (II.11), północno-zachodni fragment w Mezoregionie Wigier i Rospudy (II.10), zaś południowy fragment w Mezoregionie Górnej Biebrzy (II.12), wchodzących w skład Krainy Mazursko-Podlaskiej (II)[5].

W regionalizacji geobotanicznej (Matuszkiewicz, 2008) Puszcza Augustowska znajduje się w Krainie Augustowsko-Suwalskiej (F.2) w okręgach: Pojezierza Suwalskiego (F.2.1) i Puszczy Augustowskiej (F.2.2)[6].

W kwestii podziału klimatycznego Polski istnieje wiele propozycji[7]. Puszcza Augustowska w podziale Alojzego Wosia (1993) leży w regionie XII – Mazursko-Podlaskim[8].

Teren puszczy podzielony jest między sześć nadleśnictw, podlegających pod Regionalną Dyrekcję Lasów Państwowych w Białymstoku oraz Wigierski Park Narodowy[4].

Ukształtowanie terenuEdytuj

Rzeźba terenu, gleby i stosunki wodne na terenie Puszczy Augustowskiej ukształtował lądolód skandynawski głównie podczas ostatniego zlodowacenia (80–12 tys. lat temu)[3]

Północno-zachodnia część puszczy, głównie wokół jeziora Wigry, zajmuje teren dobrze urzeźbiony, pagórkowaty lub falisty[3]. Różnice wysokości na przestrzeni kilkudziesięciu metrów wynoszą zwykle 10–20 metrów, niekiedy przekraczają jednak 30 metrów[3]. Tafla jeziora Wigry leży na wysokości 131,9 m n.p.m., większość lasów tej części puszczy leży na wysokości 140–160 m n.p.m., zaś najwyższe punkty znajdują się w okolicach Cimochowizny(182,8 m n.p.m.)[3]

Największa część puszczy zajmuje sandrową Równinę Augustowską, która obniża się stopniowo od 170 m n.p.m w okolicy Suwałk do 102 m n.p.m na brzegu jeziora Szlamy[3]. Większość tej części puszczy leży na wysokości 120–140 m n.p.m.[3]

Południowa część puszczy znajduje się częściowo w Kotlinie Biebrzy, gdzie występują pozostałości moren wcześniejszych faz zlodowacenia, sięgające 150 m n.p.m., zaś najniższe wniesienia, mające około 110 m n.p.m, znajdują się przy brzegach Wołkuszanki i Netty[3]. W tej części puszczy przeważają wysokości 120–130 m n.p.m.[3]

GlebyEdytuj

Północno-zachodnia część puszczy, pokryta piaskami zwałowymi i glinami z licznymi jeziorami, ma bardziej urozmaiconą rzeźbę i żyźniejsze gleby[2]. Południowa i środkowa część puszczy ma charakter równinny, pokryta jest piaskami sandrowymi i jałowymi glebami bielicowymi[2]. W tej części puszczy spotykane są też gleby torfowe[2]. W trakcie kolonizacji, począwszy od wieku XV–XVI, wylesiane były obszary głównie o najżyźniejszych glebach, dlatego puszcza zachowała się głównie na piaskach sandrowych, nieprzydatnych dla rolnictwa[2].

W puszczy istnieją cztery glebowe powierzchnie wzorcowe, utworzone na podstawie zarządzenia dyrektora Lasów Państwowych z 1975[9].

KlimatEdytuj

Obszar polskiej części Pojezierza Litewskiego, na którym położona jest Puszcza Augustowska, należy do najchłodniejszych regionów nizinnej Polski[10]. Charakterystyka klimatu regionu oparta jest na pomiarach stacji meteorologicznych w Suwałkach i Sejnach (znajdujących się poza terenem Puszczy Augustowskiej, ale w bliskim jej sąsiedztwie), brak natomiast punktów pomiarowych na północy i południu regionu[10].

Z powodu oddalenia regionu od Atlantyku i Bałtyku dominują tu masy powietrza polarnego pochodzenia kontynentalnego oraz polarnomorskie stare, które zimą oddziaływają ochładzająco, zaś latem ocieplająco[11]. Większy wpływ na wysokość rocznej amplitudy temperatury powietrza mają stosunkowo dłuższe i mroźniejsze zimy niż cieplejsze lata[12]. Pojezierze Litewskie wyróżnia się też największym zachmurzeniem w Polsce[13]. Najczęściej występują tu wiatry sektora zachodniego oraz południowo-wschodnie[13].

Średnie wieloletnie wartości stacji meteorologicznych:

  • średnia roczna temperatura: 6,1°C (Suwałki), 6°C (Sejny)[14]
  • roczna amplituda temperatury powietrza: około 23°C (od -6°C w lutym do około 17°C w lipcu)[11].
  • roczna suma opadów: 576 mm (Suwałki), 552 mm (Sejny)[15]
  • czas trwania zimy: 114 dni (Suwałki)[11]
  • liczba dni z pokrywą śnieżną: 101,2 (Suwałki), 87,7 (Sejny)[15]
  • liczba dni pochmurnych: 169,2 (Suwałki), 123,1 (Sejny)[15]

Klimat Równiny Augustowskiej, na której znajduje się Puszcza Augustowska, odbiega pod pewnymi względami od ogólne charakterystyki klimatycznej regionu[16]. W sąsiedztwie licznych w puszczy zbiorników wodnych i terenów podmokłych występują mniejsze dobowe wahania temperatury[16]. Okresowo może też występować silniejsze nawietrznie przy wiatrach od strony jeziora i większa możliwość występowania mgieł przy pogodzie bezwietrznej[16]. Duże zalesienie stanowi ochronę przed silnymi wiatrami oraz poprawia czystość powietrza[16].

HydrologiaEdytuj

Puszczę przecina dział wodny Wisły (ok. 40% obszaru puszczy; rzeki: Rospuda i Blizna) oraz Niemna (ok. 60% obszaru puszczy; Czarna Hańcza z dopływami: Marychą i Wołkuszanką)[2][17].

Na terenie puszczy znajdują się liczne jeziora: Wigry, Sajno, Białe Augustowskie, Necko, Studzieniczne, Serwy, Blizno, Pomorze i inne.

Flora i lasyEdytuj

FloraEdytuj

Ze względu na surowy klimat w puszczy zachowały się gatunki roślin będące reliktami północnymi: brzoza niska, cis, borówka bagienna, zimoziół północny i rosiczki[18].

W Puszczy Augustowskiej występują rzadkie i zagrożone wyginięciem gatunku wpisane do Polskiej czerwonej księgi roślin: podejźrzon wirginijski, turzyca delikatna, turzyca kulista, kukuczka kapturkowata, aldrowanda pęcherzykowata[19].

LasyEdytuj

85% obszaru puszczy pokrywają bory z dużą przewagą sosny (ponad 70%, z cenną odmianą sosna augustowska) i mniejszym udziałem świerka (17%)[20]. Wiele jest drzewostanów starych, liczących ponad 120 lat. Nie są rzadkością drzewa o wysokości 30–40 m. Na niektórych obszarach rosną dobrze zachowane bory wilgotne i bagienne, wiele jest torfowisk. Występują też olsy (8,5% powierzchni, głównie w południowej części), a miejscami także grądy.

Typy siedliskowe lasu w Puszczy Augustowskiej (1996)[21]
Typ Skrót Powierzchnia (ha) Udział (%) Główne gatunki drzew
Bór świeży Bśw 31556 40,4 sosna (99,6%)
Bór mieszany świeży BMśw 24154 31,0 sosna (95,3%), świerk (3,8%), brzoza (0,9%)
Las mieszany świeży LMśw 4788 6,1 sosna (41,3%), świerk (28,8%), brzoza (16,8%), dąb (12,7%)
Ols Ol 4267 5,5 olcha (69,1%), brzoza (28%), świerk (2,6%)
Bór mieszany wilgotny BMw 2974 3,8 sosna (41,3%), świerk (36%), brzoza (19,7%), olcha (2,4%)
Las świeży Lśw 1994 2,6 dąb (42,4%), świerk (34,6%), sosna (11,2%), brzoza (9,3%), olcha (1,2%)
Ols jesionowy OlJ 1913 2,5 olcha (77,5%), brzoza (14,3%), jesion (5,1%), świerk (2,9%)
Las mieszany bagienny LMb 1543 2,0 brzoza (40,5%), świerk (34,2%), olcha (19,6%), sosna (5,5%)
Las mieszany wilgotny LMw 1281 1,6 brzoza (45%), świerk (39,1%), olcha (10,6%), sosna (3,7%), dąb (1,1%)
Bór mieszany bagienny BMb 1047 1,3 sosna (68,2%), świerk (8,6%), brzoza (22,1%), olcha (1,1%)
Bór wilgotny Bw 1030 1,3 sosna (77,8%), brzoza (14,5%), świerk (7,7%)
Bór bagienny Bb 922 1,2 sosna (94,3%), brzoza (5,7%)
Las wilgotny Lw 562 0,7 olcha (47,2%), brzoza (28,9%), świerk (14,8%), dąb (5,9%), jesion (2,8%)
Gatunki drzew w Puszczy Augustowskiej (1996)[21]
Gatunek Powierzchnia (ha) Udział (%)
sosna 60400 77,41
świerk 5571 7,14
brzoza 5043 6,46
olcha 4925 6,31
dąb 1518 1,95
jesion 105 0,14
modrzew 39 0,05
osika 33 0,04

Dane w tabelach dotyczą nadleśnictw: Augustów, Głęboki Bród, Płaska, Pomorze, Szczebra.

FaunaEdytuj

W Puszczy stwierdzono obecność ponad 2 tys. gatunków zwierząt (z tej liczby największą część stanowią owady).

W Puszczy żyją prawie wszystkie gatunki krajowych płazów i gadów, a w wodach bytuje ponad 30 gatunków ryb.

SsakiEdytuj

Wśród ssaków występują: wilk szary, jenot, ryś, borsuk, jeleń szlachetny, łoś, sarna, zające: bielak i szarak, bóbr, piżmak, wydra i inne[22]. W przeszłości żyły tu także tury, żubry, niedźwiedzie i rosomaki[2].

Drapieżniki

Według danych z 2015 w Puszczy Augustowskiej i okolicznych mniejszych kompleksach leśnych żyło 59–63 wilków w 10 watahach liczących od 3 do 8 osobników (w 2013 było to około 51 wilków w 9 watahach)[23].

Populacja rysi w 2015 składała się prawdopodobnie z sześciu osobników, w tym jednej samicy z młodym[24]. Jednak materiał z tropień rysia, na podstawie którego oszacowana została liczebność, jest znacznie uboższy niż w przypadku wilków, więc uzyskane wyniki mogą nie w pełni odzwierciedlać sytuację tego gatunku[25]. Tropy sześciu rysiów odnotowano w południowej i środkowej części puszczy[25]. Ponadto badania genetyczne oraz zdjęcia z Nadleśnictwa Pomorze i Wigierskiego Parku Narodowego sugerują występowanie jeszcze przynajmniej dwóch osobników w północnej części puszczy[25].

Żubry

W 2012 pojawił się pomysł reintrodukcji żubrów do Puszczy Augustowskiej[26]. Od 2014 trwały działania polegające na analizie siedlisk i konsultacjach społecznych[26]. W 2017 sprowadzono z Puszczy Boreckiej cztery pierwsze żubry (samiec i trzy samice), zaś w 2018 kolejne dwa, które po okresie spędzonym z zagrodzie adaptacyjnej zostały wypuszczone na wolność w kwietniu 2018[26][27][28]. Docelowo stado żubrów w Puszczy Augustowskiej ma liczyć około 50 zwierząt[26].

Pomysł wsiedlenia żubrów do Puszczy Augustowskiej spotykał się też z krytyką[29]. Zdaniem Rafała Kowalczyka żubr nie jest zwierzęciem typowo leśnym i w lasach brakuje zimą odpowiedniej ilości pokarmu dla tego trawożercy[29]. Idealnym środowiskiem dla żubrów jest mozaika lasów i terenów otwartych, zaś w centrum Puszczy Augustowskiej, gdzie zaplanowano umieszczenie żubrów, dominuje zwarty las i brakuje dużych łąk i dolin rzecznych[29]. Dodatkowo, populacja na poziomie 30–40 osobników nie gwarantuje stabilności demograficznej i genetycznej[29].

PtakiEdytuj

 
Mewa pospolita na Jeziorze Białym.
 
Łabędzie nieme nad Czarną Hańczą.

W Puszczy Augustowskiej stwierdzono do 2011 występowanie 215 gatunków ptaków[30]. Należą do nich między innymi:

Szponiaste

Na terenie puszczy stwierdzono 12 gatunków lęgowych ptaków szponiastych (z 20 lęgowych gatunków szponiastych występujących w Polsce), zajmujących od 1 do 183 rewirów lęgowych[33]. Skład gatunkowy szponiastych w Puszczy Augustowskiej jest bogatszy niż w innych regionach Polski ze względu na obecność jezior[34]. Najczęstszymi przedstawicielami tego rzędu ptaków w puszczy są myszołów, trzmielojad, krogulec i błotniak stawowy, zaś najrzadziej występują kania ruda, kania czarna i gadożer[35].

Ptaki szponiaste występujące w Puszczy Augustowskiej:

  1. trzmielojad zwyczajny (60–71 rewirów, 2009)[36]
  2. kania czarna (8–10 rewirów, 2009)[36]
  3. kania ruda (7–10 rewirów, 2009)[36]
  4. bielik (10–13 par, 2009)[36]
  5. gadożer zwyczajny (1 rewir, 2006)[37]
  6. błotniak stawowy (56–64 rewiry, 2009)[37]
  7. błotniak łąkowy (7–12 rewirów, 2009)[37]
  8. orlik krzykliwy (32–39 rewirów, 2009)[37]
  9. jastrząb zwyczajny (30–35 rewirów, 2009)[37]
  10. krogulec zwyczajny (61–68 rewirów, 2009)[37]
  11. myszołów zwyczajny (175–183 rewiry, 2009)[37]
  12. kobuz (15–24 rewiry, 2009)[38]

Ponadto według danych z 2009 zaobserwowano sześć nielęgowych gatunków szponiastych jak: błotniak zbożowy, orzeł przedni, rybołów zwyczajny, pustułka zwyczajna, sokół wędrowny[39].

Sowy

W puszczy stwierdzono występowanie ośmiu gatunków sów:

  1. płomykówka zwyczajna (dwa wystąpienia na początku lat 90. XX w.)[40]
  2. puchacz zwyczajny (w 2009 cztery rewiry w południowej części puszczy)[40]
  3. sóweczka zwyczajna (18 znanych stanowisk z lat 2004–2009)[41]
  4. pójdźka zwyczajna (kilka wystąpień do 2009)[42]
  5. puszczyk zwyczajny (najliczniejszy gatunek lęgowy sów w Puszczy Augustowskiej)[42]
  6. uszatka zwyczajna (od 2001 zanotowano kilka śladów)[43]
  7. uszatka błotna (jedno stwierdzenie w 1998)[44]
  8. włochatka zwyczajna (39 stanowisk w latach 1990–2009)[44]

OwadyEdytuj

Z entomofauny na terenie Puszczy mają swoje stanowiska głównie motyle i ważki. Występujące prawnie chronione gatunki motyli jak też znajdujące się w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt – Bezkręgowce to: szlaczkoń torfowiec, modraszek arion, czerwończyk fioletek, czerwończyk nieparek, dostojka eunomia, dostojka akwilonaris, strzępotek hero, strzępotek soplaczek, skalnik alcyona, mszarnik jutta, wstęgówka bagienka, błyszczka zosimi, błyszczka mikrogamma[45][46]. Spotykane chronione ważki to: zalotka większa, zalotka białoczelna, żagnica zielona i trzepla zielona[47]. W minionym stuleciu wykazywany był gatunek ważki żagnicy torfowcowej[47].

Ochrona przyrodyEdytuj

Rezerwaty przyrody w Puszczy Augustowskiej
 
Rezerwat przyrody Stara Ruda
 
Rezerwat przyrody Jezioro Kalejty
 
Rezerwat przyrody Perkuć
 
Rezerwat przyrody Starożyn
 
Droga w rezerwacie Kozi Rynek

Zasady gospodarki leśnej w puszczy określiła „Decyzja Ministra Rolnictwa, Leśnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 9 lipca 1986 r. w sprawie ustalenia podstawowych zasad prowadzenia gospodarki leśnej w Puszczy Augustowskiej” (LPN-1-0101-12/86), nazywana potocznie „Statutem Puszczy”[48][49]. Celem tych zasad była „szczególna ochrona Puszczy Augustowskiej i zachowanie jej dla przyszłych pokoleń jako unikalnego obiektu przyrodniczego o wyjątkowym znaczeniu gospodarczym, społecznym, kulturalnym i naukowym”[48]. Gospodarka leśna w puszczy powinna dążyć do zachowania trwałości lasu o charakterze zbliżonym do naturalnego oraz zapewnienia warunków do spełniania przez lasy funkcji ochronnych, socjalnych i produkcyjnych[50]. Zasady te stały się pierwowzorem rozwiązań przyjętych w niedługim czasie w całym polskim leśnictwie[51]. Realizacją tych zasad było m.in. zwiększenie wieku rębności drzewostanów sosnowych (do 140 lat), świerkowych (do 120 lat) i dębowych (do 160 lat)[52][51].

Wigierski Park NarodowyEdytuj

W północnej części Puszczy Augustowskiej leży Wigierski Park Narodowy, obejmujący jezioro Wigry i przylegające lasy.

RezerwatyEdytuj

W najcenniejszych przyrodniczo fragmentach Puszczy Augustowskiej znajduje się trzynaście rezerwatów przyrody[53]. Łączna powierzchnia wszystkich rezerwatów wynosi około 3750 ha (około 3,3% powierzchni puszczy)[48].

Rezerwaty przyrody w Puszczy Augustowskiej[53][54]
Rezerwat Powierzchnia (ha) Data utworzenia Rodzaj Przedmiot ochrony
Brzozowy Grąd 0,08 1963 florystyczny stanowiska obuwika pospolitego
Glinki 1,81 1971 florystyczny stanowiska pióropusznika strusiego
Jezioro Kalejty 740,67 1980 krajobrazowy wartości przyrodnicze Jeziora Długiego i swoistych cech krajobrazu
Kozi Rynek 146,63 1959 leśny typy zbiorowisk leśnych grądowych i łęgowych
Kukle 313,54 1983 leśny swoiste cechy krajobrazu oraz naturalne ekosystemy leśne, bagienne i wodne
Kuriańskie Bagno 1713,62 1985 obszar o unikalnej geomorfologii, naturalne rzadko spotykane zbiorowiska leśne, stanowiska rzadkich i chronionych roślin i zwierząt
Łempis 132,34 1983 leśny ekosystemy leśne, wodne i torfowiskowe z rzadkimi i chronionymi gatunkami roślin i zwierząt
Mały Borek 90,53 1959 leśny bory czernicowe i bory łochyniowe
Perkuć 209,82 1970 leśny naturalne zbiorowiska roślinne związane z zanikającym zbiornikiem wodnym
Pomorze 20,45 1983 leśny najstarszy drzewostan Puszczy Augustowskiej i pozostałości grodziska
Stara Ruda 83,15 1980 leśny źródliska rzeki Rudawki i fragmenty borów torfowcowych
Starożyn 298,43 1960 leśny grąd niski, las mieszany i ols
Tobolinka 4,32 1959 wodny jezioro dystroficznego z pływającymi wyspami

Obszary chronionego krajobrazuEdytuj

Tereny puszczańskie zostały objęte też obszarami chronionego krajobrazu:

  • Puszcza i Jeziora Augustowskie
  • Dolina Rospudy
  • Pojezierze Sejneńskie
  • Dolina Biebrzy I.

Puszcza Augustowska znajduje się ponadto na liście planowanych obszarów specjalnej ochrony ptaków Natura 2000 oraz została uznana za ptasią ostoję.

Dzieje PuszczyEdytuj

Fazy rozwojuEdytuj

Lasy dzisiejszej Puszczy Augustowskiej zaczęły kształtować się u schyłku ostatniego zlodowacenie w okresie zwanym późnym glacjałem (ok. 14 tys. do 11,7 tys. lat temu). Fazy rozwoju lasów wokół Wigier zostało odtworzone na podstawie osadów dennych tego jeziora. Większość puszczy miała warunki rozwoju zbliżone do tych z okolic Wigier (zawartość pyłków w osadach daje informacje o dawnej roślinności rozwijającej się dawniej nawet w odległości do 100 km od zbiornika[55]). Wyróżniono cztery stadia rozwoju lasów wigierskich[56]:

  • I. Lasy borealne sosnowo-brzozowe (11,7 do 10,4 tys. lat temu) – Dominowała sosna z domieszką brzozy, rzadko występowała osika i świerk. Zagęszczenie drzew, z dość dużym udziałem krzewów, początkowo było niewielkie, później wzrastało. Pod koniec okresu mógł pojawić się wiąz i leszczyna.
  • II. Wielogatunkowe lasy liściaste (10,4 do 4 tys. lat temu) – W tym okresie nastąpiła ekspansja ciepłolubnym drzew liściastych. Na początku głównie leszczyny, która prawdopodobnie dominowała w podszycie i miała dużo większy udział niż obecnie. Jednocześnie spadło znaczenie sosny. Podmokłe siedliska zajmowała olsza. Od początku okresu miała też miejsce ekspansja dębu, lipy, jesionu i wiązu, która apogeum osiągnęła w środkowej części okresu, zmniejszając zasięg leszczyny. Świerk był słabo rozpowszechniony. W końcowej części okresu dominującym drzewem liściastym stał się dąb. Wzrosło też znaczenie świerku.
  • III. Lasy mieszane świerkowo-dębowe (4 tys. do ok. 430 lat temu) – Na początku okresu nastąpiła gwałtowna ekspansja świerka, z wyraźną redukcją wiązu, lipy, jesionu i leszczyny. Z drzew liściastych ważnym składnikiem lasów pozostał dąb. Ekspansji świerka sprzyjało ochłodzenie i zwilgotnienie klimatu. Mogła mieć też znaczenie działalność człowieka – świerk adaptował się dobrze w miejscu wyciętego lasu.
  • IV. Lasy sosnowo-świerkowe (od ok. 430 lat temu do dzisiaj) – W tym okresie zanotowano ustąpienie drzew o największych wymaganiach termicznych (lipa, wiąz i jesion), znaczne ograniczenie areału dębu, grabu i leszczyny oraz rozprzestrzenienie się sosny. W tym okresie na skład lasów większy wpływ wywarła działalność człowieka oraz gospodarka leśna.

Zaludnienie i eksploatacjaEdytuj

Puszcza Augustowska stanowiła w przeszłości część rozległych, dziewiczych lasów rosnących pomiędzy Litwą, Mazowszem i Rusią. Do XIII wieku jej teren był zamieszkiwany przez Jaćwingów. Po ich eksterminacji lub wysiedleniu ponowne zasiedlanie puszczy rozpoczęło się dopiero w XV wieku. Wtedy podzielono lasy na tzw. puszcze, czyli leśnictwa: Puszczę Perstuńską, Przełomską, Berżnicką i inne. W połowie XVI wieku weszły one w skład dóbr królewskich i były terenem łowów na grubego zwierza: tury, żubry, łosie, jelenie, dziki, niedźwiedzie, wilki. Wtedy też zaczęto eksploatować puszczę: wycinano drzewa, które następnie spławiano rzekami do portów bałtyckich; wyrabiano smołę, potaż, dziegieć i węgiel drzewny, wytapiano żelazo z rudy darniowej, zbierano miód z barci. W tym też czasie na południowym skraju puszczy zakładano wsie osockie – mieszkali w nich tzw. osocznicy, czyli strażnicy puszczy królewskiej. Przeważnie byli to chłopi, zwolnieni z obowiązków pańszczyźnianych, których funkcja przechodziła z ojca na syna – w ten sposób powstały m.in. wsie Starożyńce (rodzina Starożyńców), Markowce (Markowiczów), Skieblewo i Kurianka (Kurianowiczów). Z biegiem czasu stopniowo zmieniano ich w zwykłych chłopów pańszczyźnianych, wyjątkiem były Bohatery Leśne, w których osadzono Bohatyrowiczów z drobnej szlachty, pełniących swoją służbę aż do rozbiorów. Podobnie długo spełniali swoją powinność osocznicy z wsi Żabickie, którzy odpowiedzialni byli za przewożenie korespondencji zarządu lasów. Niestałe osady bartników, kosiarzy, rybaków, osaczników, sięgające XV w., stanowiły najstarsze osady w początkach kolonizacji obszaru dzisiejszej Puszczy Augustowskiej[57].

Osiedlono tutaj także bartników, pilnujących królewskich barci – tak powstały wsie Bartniki i Rakowicze[58]. Wchody bartne notowane są od XV w. m.in. koło Tobołowa, w uroczysku Mołowiste na jeziorem Serwy, w Sarnetkach, Chrołowszczyźnie nad rzeką Szczebrą[59]. Bartnicy mieli prawo do używania jedynie drzew bartnych, co prowadziło do sporów z urzędnikami i właścicielami lasów i utrudniało gospodarowanie[60]. Prywatne bory i łąki bartne przetrwały do XIX w., kiedy to zaczęto je wykupywać[60]. Bartnictwo zaczęło jednak podupadać już we wcześniejszych wiekach w miarę zasiedlania puszczy[61]. Jednym z przywilejów bartników było prawo przynoszenia do puszczy siekier i innych narzędzi, którego to przywileju pozbawione były inne grupy ludności[60].

W okresie powstania styczniowego puszczańskie ostępy były schronieniem dla walczących i miejscem potyczek. W rezerwacie Kozi Rynek znajdują się mogiły powstańców poległych w bitwie z przeważającymi wojskami rosyjskimi 29.06.1863 r. W uroczysku leśnym Powstańce (na północ od Augustowa) w kwietniu 1863 r. działała kuźnia powstańcza (obecnie znajduje się tam pomnik).

W czasie I wojny światowej puszcza mocno ucierpiała z powodu rabunkowego wyrębu drzew przez Niemców (wycięto ok. 15% lasów).

Podczas II wojny światowej las ponownie służył za schronienie partyzantom. Był też miejscem straceń ludności – np. w okolicy wsi Szczebra w latach 19411944 zamordowano ok. 8000 ludzi, głównie Żydów.

TurystykaEdytuj

 
Jezioro Wigry

Przez Puszczę Augustowską prowadzą liczne szlaki turystyczne: piesze, rowerowe (np. Szlak rowerowy na Powstańce) i kajakowe. Jeziora są cenione przez żeglarzy i amatorów innych sportów wodnych, a także wędkarzy.

Atrakcje turystyczne na terenie Puszczy Augustowskiej:

Turystyczna pojemność puszczy (liczba ludzi, która może przebywać w lesie, nie powodując trwałych zniszczeń) jest niewielka[62]. Badania przeprowadzone w latach 1976–1980 w Puszczy Augustowskiej i Białowieskiej wykazały, że chodzenie w borze brusznicowym i trzcinnikowo-świerkowym borze mieszanym jednej osoby przez 5–6 godzin dziennie, na powierzchni jednego hektara przez dwa miesiące letnie już w pierwszym roku powoduje dostrzegalne zmiany w roślinności runa leśnego i wpływa hamująco na przyrost drzewostanu[62]. Dlatego turystyka powinna być uprawiania głównie po wyznaczonych trasach i istniejących ścieżkach[62].

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d Gryguć 2011 ↓.
  2. a b c d e f g Sokołowski 2006 ↓, s. 52.
  3. a b c d e f g h i Puszcza Augustowska – Położenie. Europejski Tydzień Lasów na Suwalszczyźnie, 2003. [dostęp 2019-02-08].
  4. a b Ludwiczak i in. 2012 ↓, s. 298.
  5. Zielony i Kliczkowska 2012 ↓, s. 63.
  6. Mapa regionów geobotanicznych Polski online. Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN. [dostęp 2019-02-09].
  7. Woś 1993 ↓, s. 20–26.
  8. Woś 1993 ↓, s. 28,37.
  9. Sokołowski 2006 ↓, s. 329–330.
  10. a b Klimat północno-wschodniej Polski 2013 ↓, s. 49.
  11. a b c Klimat północno-wschodniej Polski 2013 ↓, s. 50.
  12. Klimat północno-wschodniej Polski 2013 ↓, s. 49–50.
  13. a b Klimat północno-wschodniej Polski 2013 ↓, s. 51.
  14. Klimat północno-wschodniej Polski 2013 ↓, s. 58.
  15. a b c Klimat północno-wschodniej Polski 2013 ↓, s. 59.
  16. a b c d Klimat północno-wschodniej Polski 2013 ↓, s. 52.
  17. suwalszczyzna.com.pl
  18. suwalszczyzna.pl
  19. Sokołowski 2006 ↓, s. 28.
  20. Puszcza Augustowska – mapa turystyczno-krajoznawcza (część opisowa), ATIKART Białystok, ​ISBN 83-902550-0-6
  21. a b Sokołowski 2006 ↓, s. 55.
  22. Sokołowski 2006 ↓, s. 30–31.
  23. Ocena stanu zachowania populacji wilków i rysi na terenie województwa podlaskiego 2015 ↓, s. 10–11.
  24. Ocena stanu zachowania populacji wilków i rysi na terenie województwa podlaskiego 2015 ↓, s. 10.
  25. a b c Ocena stanu zachowania populacji wilków i rysi na terenie województwa podlaskiego 2015 ↓, s. 44.
  26. a b c d Pierwsze żubry już w Augustowie. Lasy Państwowe. [dostęp 2019-02-07].
  27. Kolejne dwa osobniki w Puszczy Augustowskiej. Kompleksowy projekt ochrony żubra przez Lasy Państwowe. [dostęp 2019-02-07].
  28. Nowe stado żubrów w Puszczy Augustowskiej już na wolności. Lasy Państwowe. [dostęp 2019-02-07].
  29. a b c d Sobociński i Kowalczyk 2013 ↓, s. 16.
  30. Zawadzka i in. 2011 ↓, s. 92.
  31. Zawadzka i in. 2011 ↓, s. 92–93.
  32. a b c d Zawadzka i in. 2011 ↓, s. 93.
  33. Zawadzka i in. 2009a ↓, s. 119, 122.
  34. Zawadzka i in. 2009a ↓, s. 122–123.
  35. Zawadzka i in. 2009b ↓, s. 118.
  36. a b c d Zawadzka i in. 2009b ↓, s. 119.
  37. a b c d e f g Zawadzka i in. 2009b ↓, s. 120.
  38. Zawadzka i in. 2009b ↓, s. 121.
  39. Zawadzka i in. 2009b ↓, s. 122.
  40. a b Zawadzka i in. 2009a ↓, s. 87.
  41. Zawadzka i in. 2009a ↓, s. 88.
  42. a b Zawadzka i in. 2009a ↓, s. 90.
  43. Zawadzka i in. 2009a ↓, s. 91.
  44. a b Zawadzka i in. 2009a ↓, s. 92.
  45. Buszko 1997 ↓.
  46. Głowaciński i Nowacki 2004 ↓.
  47. a b Bernard i in. 2009 ↓.
  48. a b c Sokołowski 2006 ↓, s. 54.
  49. Opis ogólny lasów Nadleśnictwa Augustów 2015 ↓, s. 30.
  50. Sokołowski 2006 ↓, s. 54, 329.
  51. a b Opis ogólny lasów Nadleśnictwa Augustów 2015 ↓, s. 31.
  52. Kłapeć, Miścicki i Stępień 2009 ↓, s. 595.
  53. a b Sokołowski 2006 ↓, s. 55–56.
  54. Centralny Rejestr Form Ochrony Przyrody. [dostęp 2019-02-05].
  55. Ber 1981 ↓, s. 25.
  56. Kupryjanowicz 2009 ↓.
  57. Wiśniewski 1967 ↓, s. 286.
  58. Rąkowski 2005 ↓, s. 155.
  59. Wiśniewski 1967 ↓, s. 52–53.
  60. a b c Wiśniewski 1967 ↓, s. 67.
  61. Wiśniewski 1967 ↓, s. 122, 202.
  62. a b c Sokołowski 2006 ↓, s. 325.

BibliografiaEdytuj

  • Andrzej Ber: Przewodnik geologiczny – Pojezierze Suwalsko-Augustowskie. Warszawa: Wydawnictwa Geologiczne, 1981. ISBN 83-220-0131-2.
  • Rafał Bernard, Paweł Buczyński, Grzegorz Tończyk, Jacek Wendzonka: Atlas rozmieszczenia ważek (Odonata) w Polsce. Poznań: WN Bogucki, 2009. ISBN 978-83-61320-54-8.
  • Jarosław Buszko: Atlas rozmieszczenia motyli dziennych w Polsce 1986–1995. Toruń: Turpres, 1997. ISBN 83-86-781-40-8.
  • Zbigniew Głowaciński, Janusz Nowacki, Polska Czerwona Księga Zwierząt -Bezkręgowce, „PAN, AR”, 2004, ISBN 83-88934-60-0.
  • Andrzej Gryguć. Puszcza Augustowska i jej nazewnictwo w przeszłości. „Wigry. Kwartalnik Wigierskiego Parku Narodowego”. 4, 2011. 
  • Klimat północno-wschodniej Polski według podziału fizycznogeograficznego J. Kondrackiego i J. Ostrowskiego. Warszawa: Wydział Geografii i Studiów Regionalnych UW, 2013. ISBN 978-83-63245-52-8.
  • Bronisław Kłapeć, Stanisław Miścicki, Edward Stępień. Drzewostany przeszłorębne w Lasach Państwowych. „Sylwan”. 9 (153), s. 594−606, 2009. 
  • Mirosława Kupryjanowicz. Historia wigierskich lasów zapisana na dnie. „Wigry. Kwartalnik Wigierskiego Parku Narodowego”. 1, 2009. 
  • Iwona Ludwiczak, Krzysztof Maciaszczyk, Wojciech Rzeźnik, Adrian Witczak. Drzewostany przeszłorębne w Lasach Państwowych. „Studia i Materiały Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej”. 32/3, s. 297−301, 2012. 
  • Ocena stanu zachowania populacji wilków i rysi na terenie województwa podlaskiego dokonana na podstawie tropień zimowych, danych ankietowych oraz analiz genetycznych. Warszawa: WWF Polska, 2015.
  • Plan urządzenia lasu Nadleśnictwa Augustów na okres 01.01.2015–31.12.2024. Tom 1. Opis ogólny lasów nadleśnictwa. Białystok: Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Białymstoku, 2015.
  • Grzegorz Rąkowski: Polska Egzotyczna. Część I. Przewodnik. Pruszków: Oficyna wydawnicza „Rewasz”, 2005. ISBN 83-89188-37-6.
  • Wojciech Sobociński, Rafał Kowalczyk. Żubry w Puszczy Augustowskiej to nieprzemyślany pomysł. „Las Polski”. 10, s. 16, 18, 2013. 
  • Aleksander W. Sokołowski: Lasy północno-wschodniej Polski. Warszawa: Centrum Informacyjne Lasów Państwowych, 2006. ISBN 978-83-89744-40-1.
  • Jerzy Wiśniewski: Dzieje osadnictwa w powiecie augustowskim od XV do końca XVIII wieku. W: Studia i materiały do dziejów Pojezierza Augustowskiego. Białystok: Białostockie Towarzystwo Naukowe, 1967, s. 13–294.
  • Alojzy Woś: Regiony klimatyczne Polski w świetle częstości występowania różnych typów pogody. Warszawa: Wydawnictwa IGiPZ. PAN, 1993. ISSN 0867-6836.
  • Dorota Zawadzka, Jerzy Zawadzki, Grzegorz Zawadzki, Stanisław Zawadzki. Sowy Puszczy Augustowskiej – wykorzystanie inwentaryzacji w ramach programu 'Bubobory'. „Studia i Materiały Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej”. 3 (22), s. 86–94, 2009. 
  • Dorota Zawadzka, Jerzy Zawadzki, Grzegorz Zawadzki, Stanisław Zawadzki. Ptaki szponiaste Puszczy Augustowskiej. „Studia i Materiały Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej”. 3 (22), s. 118–124, 2009. 
  • Dorota Zawadzka, Jerzy Zawadzki, Grzegorz Zawadzki, Stanisław Zawadzki. Wyniki inwentaryzacji ornitologicznej na terenie OSO PLB200002 Puszcza Augustowska w 2010 roku. „Studia i Materiały Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej”. 2 (27), s. 89–104, 2011. 
  • Roman Zielony, Alina Kliczkowska: Regionalizacja przyrodniczo-leśna Polski 2010. Warszawa: Centrum Informacyjne Lasów Państwowych, 2012. ISBN 978-83-61633-62-4.

Linki zewnętrzneEdytuj