Otwórz menu główne

Dzięcioł zielonosiwy

WystępowanieEdytuj

Zamieszkuje Eurazję w pasie lasów liściastych od Renu i atlantyckich wybrzeży Francji i Norwegii po Pacyfik. Uważa się, że do Europy przybył ze Wschodu dopiero w okresie polodowcowym. Zasiedlił środkową Europę, północną Francję i Półwysep Skandynawski, choć nie ma go na Półwyspie Pirenejskim i na północnym zachodzie kontynentu. Uważa się, że będzie następował stały wzrost jego areału. Europejska południowa granica występowania przechodzi przez Masyw Centralny w południowej Francji, Bałkany, wybrzeża Adriatyku i Grecję, a dalej wybrzeże Morza Czarnego, dolinę Donu, przedgórze południowego Uralu. Spotkać go też można na terenach strefy umiarkowanej Azji, gdzie ma swe żerowiska w starszych lasach liściastych i mieszanych – w południowej Syberii, na wyspie Hokkaido w Japonii, Półwyspie Koreańskim, południowo-wschodnich Chinach, południowym podnóżu Himalajów, Birmie i Indochinach, a izolowane stanowiska zlokalizowano w Turcji, Malezji i Indonezji. Wyróżnia się 11 podgatunków, z których w Europie występuje P.c. canus, a pozostałe w Azji.

W Polsce nieliczny ptak lęgowy na południu i północnym wschodzie[3]. Widuje się go na Śląsku i w Małopolsce (50–60 par), a w górach po piętro regla dolnego. Nielicznie występuje w południowej części Mazowsza, na Lubelszczyźnie i Kielecczyźnie, a na północy spotkać go można w Podlasiu, Suwalszczyźnie i północnej części Mazur aż po Pojezierze Iławskie i Wysoczyznę Elbląską (25–35 par). Ostatnie lata przyniosły nowe stanowiska w Wielkopolsce i pojedyncze pary lęgowe na Pomorzu Zachodnim i Gdańskim. W Europie Środkowej jego zagęszczenie szacuje się na 10–25 par lęgowych na 100 km², w Puszczy Białowieskiej ok. 5 par, a na Wysoczyźnie Elbląskiej ponad 6 par lęgowych.

W Europie populację dzięcioła zielonosiwego ocenia się na 72 000–240 000 par lęgowych, a najliczniejsze znajdują się w Rumunii (20 000–60 000 par), Niemczech (12 000–23 000 par), Rosji (10 000–100 000 par) i na Białorusi (ok. 10 000 par). W latach 70. i 80. populacje nieznacznie się zmniejszyły, ale ostatnie kilkanaście lat przekonuje o rozszerzaniu areału we Francji i Włoszech. Ich wielkość często zależy od mroźnych i śnieżnych zim. Populację krajową ocenia się na 2000–3000 par lęgowych.W Polsce rozmieszczenia dzięcioła jest podobne do tego z XIX wieku. Czasowo populacje mogły maleć na skutek wyrębu drzewostanów liściastych, osuszania terenów zabagnionych i niszczenia naturalnych dolin rzecznych. Możliwe też było zaniżanie liczby tych ptaków w trakcie monitoringu, przez skryty tryb życia. W latach 80. nastąpiła ekspansja tych dzięciołów na Śląsku (400–500 par), a w latach 90. w Wielkopolsce. Obecnie odnotowuje się wzrost liczebności w różnych stanowiskach.

CharakterystykaEdytuj

 
Samiec dziecioła zielonosiwego na pniu
 
Samica dzięcioła zielonosiwego

Cechy gatunkuEdytuj

Słabo zaznaczony dymorfizm płciowy. W upierzeniu dominuje szara i zielona barwa, co rzadkie u dzięciołów (od tego wzięła się nazwa gatunkowa ptaka). U samca szara głowa, kark i szyja oraz spód ciała szare z niebieskawym odcieniem. Na czole mała czerwona czapeczka, której brak u samicy (w tym miejscu ma szare pióra). Za czapeczką biegną słabo zaznaczone brunatne pręgi (u samicy również na czole), czarny wąs. Na grzbiecie widać czarne paski – krótki między nasadą dzioba a okiem, długi cienki pasek od nasady dzioba po boki podbródka. Grzbiet szarozielony, a kuper żółtozielony. Skrzydła oliwkowe, sterówki szarobrunatne. Pierś i brzuch są szarozielone, a podogonie szarobiałe. W locie szyja wydaje się być krótka. Młode nie różnią się znacznie od ptaków dorosłych, choć ich upierzenie jest mniej kontrastowe o brązowym odcieniu.

To ptak średniej wielkości, trochę większy od kosa. Odróżnia się go od dzięcioła zielonego po zielonożółtej szyi i czerwonej czapeczce tego drugiego (sięga aż ku tyłowi głowy, co widać w locie). Dzięcioł zielonosiwy jest poza tym mniejszy i ma stosunkowo krótszy, delikatniejszy dziób i bardziej zwartą sylwetkę w locie. Jego głos jest też mniej donośny i opada w końcowej części frazy.

ZachowanieEdytuj

Dzięcioł zielonosiwy prowadzi skryty tryb życia. Aktywny jest w dzień. Zwykle jest ptakiem samotnie żyjącym, tylko w okresie lęgowym łączy się w pary. Łatwiej jest go zidentyfikować wiosną, zwłaszcza rano i wieczorem w okolicach dziupli, gdyż wydaje wtedy powtarzany 6–9 razy, melancholijny gwizd opadający w końcowej fazie śpiewu, choć brakuje odgłosów przypominających śmiech, jak u dzięcioła zielonego. Nie odzywa się prawie ani jesienią, ani zimą. Dziuple służą również jako noclegowiska. Wydawane bębnienie to seria trwających 1–2 sekund werbli, które wykonuje najczęściej samiec. Samica robi to rzadziej i jej działania są cichsze. Młode, które nie opuściły jeszcze gniazda da się poznać po specyficznym żebrzącym glosie, który porównać można do bzyczenia szerszeni.

Jest to gatunek osiadły. W górach przemieszcza się jedynie pionowo z regla górnego do piętra pogórza, a na niżu z lasów do parkowych zadrzewień i sadów niedaleko ludzkich zabudowań. Te niewielkie wędrówki (do 150 km od lęgowisk) mają miejsce zimą, kiedy dzięcioły szukają pożywienia. Wtedy też nie przeszkadza im obecność człowieka. W takich warunkach jeden ptak może żerować nawet na 50 km² powierzchni.

Wymiary średnieEdytuj

  • Długość ciała ok. 28–29 cm
  • Rozpiętość skrzydeł ok. 45–46 cm
  • Waga ok. 100–145 g

BiotopEdytuj

Stare, luźne, dojrzałe mieszane lub liściaste drzewostany o niewielkiej zwartości i z martwymi drzewami. Preferuje obszary pagórkowate, zadrzewienia śródpolne, park na peryferiach miast, szpalery drzew wokół stawów, skraje kompleksów leśnych graniczące z otwartymi terenami łąk, nieużytków, wiatrołomów i zrębów. Najczęściej spotkać go można w buczynach, łęgach i grądach, a tylko wyjątkowo w borach. Rzadziej zasiedla tereny górskie niż dzięcioł zielony, a jeśli to przebywa na skrajach lasów iglastych.

Najistotniejszymi dla niego siedliskami są:

  • Kwaśne buczyny Luzulo-Fagenion
  • Żyzne buczyny Dentario glandulose-Fagenion, Galio odorati-Fagenion
  • Ciepłolubne buczyny storczykowe Cephalanthero-Fagenion
  • Grąd subatlantycki Stellario-Carpinetum
  • Grąd środkowoeuropejski i subkontynentalny Galio-Carpinetum, Tilio-Carpinetum
  • Łęgi wierzbowe, topolowe, olszowe i jesionowe Salicetum albo-fragilis, Populetum albae, Alnenion glutinoso-incanae, olsy źródliskowe
  • Łęgowe lasy dębowo-wiązowo-jesionowe Ficario-Ulmetum

Okres lęgowyEdytuj

 
Młody samiec
 
Młody dzięcioł zielonosiwy nawołujący resztę rodziny, Bawaria

TokiEdytuj

Dzięcioły zielonosiwe łączą się w pary wczesną wiosną (początek marca) i wtedy zwracają uwagę obserwatorów osobliwym zachowaniem. Toki zaczynają się w ciepłe i bezwietrzne dni. Od marca do końca maja słychać ich głośne, ale przyjemne dla uszu człowieka, pokrzykiwanie. Poza tym biegają energicznie po pniach, przelatują pomiędzy drzewami i uderzają dziobem w gałęzie. Wydawane bębnienie jest najintensywniejsze w trakcie tworzenia się par i wybierania miejsc na gniazdo. To ptak terytorialny, więc gniazduje pojedynczo i z dala od innych par. Areał zajmowany przez daną parę lęgową obejmuje średnio ok. 1–2 km2, choć zdarzają się mniejsze powierzchnie – 0,1–0,2 km2. Samce zajętość danego obszaru manifestują długimi lotami. Pary są monogamiczne.

GniazdoEdytuj

Okres lęgowy zaczyna się w kwietniu i trwa do przełomu czerwca i lipca. Lęgnie się w samodzielnie wykutej przez oboje rodziców dziupli, do 5–7 m nad ziemią (odnotowano jednak dziuple nawet na 0,2 m i na 24 m nad ziemią), w spróchniałym lub usychającym zwykle drzewie liściastym – buku, topoli, dębie, olszy lub lipie (czasem też w sośnie i wierzbie). Wykucie dziupli może potrwać 9–21 dni. Jej otwór wlotowy ma wymiary ok. 60 x 55 mm i jest owalny. Wyścielenie skąpe, mogą tam być jedynie próchno i cienkie wiórki. W przypadku gdy brakuje odpowiednich drzew na stworzenie komory gniazdowej wraca do dziupli z poprzednich lat.

JajaEdytuj

 
Picus canus

Jeden lęg w roku, w maju, 7 do 9 białych jaj w zniesieniu.

WysiadywanieEdytuj

Jaja wysiadywane są przez okres 15 do 18 dni przez obydwoje rodziców. Wykluwają się ślepe i nagie. Na piętach widać u nich zrogowaciałe zgrubienie. Opierają się na nim, gdy siedzą na dnie twardej dziupli, gdyż ta nie jest niczym wysłana. Starsze młode wychylają głowy z otworu dziupli, gdzie na ich rodzice jedynie przysiadają aby je nakarmić pojedynczo – gdy jedno pisklę dostanie pokarm ustępuje następnemu z rodzeństwa. W gnieździe są ciche i odzywają się tylko w czasie karmienia. Pisklęta opuszczają gniazdo po około 20 dniach. Dojrzałość płciową osiągają w 2. roku życia. Zimą dorosłe ptaki pozostają na terenach lęgowych, ale młode dzięcioły wyruszają w wędrówki za nowymi terytoriami dla stałego zasiedlenia się. Nie są one dalekie, bo zwykle ograniczają się do kilkudziesięciu kilometrów od miejsc ich urodzenia.

PożywienieEdytuj

Owady, głównie mrówki z rodzaju Lasius i Formica (zarówno postacie dorosłe, poczwarki i jaja). Zbiera je z powierzchni lub wydobywa z miękkiego drewna. Zimą może korzystać z żerowisk dzięciołów czarnych i dzięki temu docierać do mrowisk ukrytych pod pokrywą śnieżą (sam tego nie potrafi). Pożywia się też roślinami, a najchętniej owocami jarzębiny, orzechami laskowymi, bzem czarnym, ziarnami i sokami sączącymi się z drzew.

Żeruje przeważnie na ziemi, sondując dziobem podłoże i rozgrzebując miejsca, gdzie gromadzą się mrówki. Wyciąga je swym długim i lepkim językiem. Mrówki są również pokarmem dla jego piskląt. Rodzice karmią je poprzez zwrócenie treści pokarmowej żołądka (regurgitacja). Poza tym bezkręgowców szuka na martwych i zamierających drzewach w zagłębieniach kory. W okresie zimowym spotkać można go w ludzkich osiedlach, gdy penetruje ściany budynków i wyjada pożywienie z karmników.

OchronaEdytuj

W Polsce objęty ochroną gatunkową ścisłą. Wymaga ochrony czynnej[4].

Utrzymaniu liczebności dzięcioła zielonosiwego zagraża:

  • niewłaściwa gospodarka leśna, a zwłaszcza usuwanie starych drzewostanów liściastych i mieszanych z martwymi i obumierającymi drzewami, gdzie ptak normalnie wykuwa dziuple,
  • utrata siedlisk w wyniku nadmiernej intensyfikacji rolnictwa na obszarach otwartych graniczących z lasami,
  • eliminowanie zadrzewień w dolinach rzecznych i przy zbiornikach wodnych, o tyle istotnych, że mają miękkie drewno.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Picus canus, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. Picus canus. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  3. Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk: Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. Wrocław: PTPP "pro Natura", 2003, s. 507. ISBN 83-919626-1-X. Według skali przyjętej przez autorów, dla okresu lęgowego nieliczny oznacza zagęszczenie 1–10 par na 100 km².
  4. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz.U. z 2016 r. poz. 2183)

BibliografiaEdytuj