Otwórz menu główne

Prusy Południowe (niem. Südpreußen) – prowincja Królestwa Prus istniejąca w latach 1793–1807 na części ziem zagarniętych w wyniku rozbiorów I Rzeczypospolitej.

Südpreußen
Prusy Południowe
1793–1807
Położenie
Język urzędowy niemiecki
Stolica Poznań (1793–1795), Warszawa (1795–1807)
Typ państwa Prowincja pruska
Zależne od Prusy
Ostatnia głowa terytorium Fryderyk Wilhelm
Powierzchnia
 • całkowita

53 000 km²
Liczba ludności (1905)
 • całkowita 

1 400 000
Data powstania 1793
Data likwidacji 1807
Mapa
Podział administracyjny z lat 1795–1806

Prusy Południowe obejmowały tereny II i częściowo III rozbioru Polski. Stolicą prowincji był Poznań, a następnie Warszawa, lecz administrowano nią bezpośrednio z Berlina poprzez Generalne Dyrektorium (General-Ober-Finanz-Kriegs- und Domänendirektorium). Organizatorem prowincji został minister Otto Karl Friedrich von Voß. Prowincję podzielono na departamenty, a departamenty na powiaty (Kreis) i inspekcje podatkowe. Organem administracji w departamencie była kamera wojenno-ekonomiczna (Kriegs- und Domänen Kammerdepartament), natomiast organem władzy sądowniczej regencja. Organem władzy w powiecie był radca ziemski (landrat). Miasta zostały wydzielone z powiatów i podporządkowane inspekcjom podatkowym (Steuerrätliche Inspektion). W 1807 Prusy Południowe zostały włączone do Księstwa Warszawskiego.

Podział administracyjny w latach 1793–1795Edytuj

 
Obwieszczenie o II zaborze pruskim, 1793

Wbrew pierwotnemu projektowi podzielenia Prus Południowych na dwie jednostki administracyjne z siedzibami w Poznaniu i Toruniu, ostatecznie patentem królewskim z 7 kwietnia 1793 roku na obszarze nowej prowincji utworzono 2 departamenty z siedzibą w Poznaniu i Łęczycy. Departament poznański objął obszar dawnych województw poznańskiego, kaliskiego i gnieźnieńskiego, natomiast departament łęczycki teren województw sieradzkiego z ziemią wieluńską, łęczyckiego, rawskiego, płockiego, brzesko-kujawskiego i ziemi dobrzyńskiej. Wobec braku w Łęczycy odpowiednich pomieszczeń dla administracji, siedzibę departamentu 25 maja 1793 przeniesiono do Piotrkowa. Ponieważ departament piotrkowski zajmował znaczny obszar, podjęto starania o wydzielenie z niego departamentu, który objąłby tereny Kujaw i Mazowsza wcielone do Prus Południowych. Na siedzibę trzeciego departamentu wyznaczono w 1795 roku Płock, ale w związku z III rozbiorem stał się on siedzibą departamentu płockiego Prus Nowowschodnich, do których włączono ziemię dobrzyńską i obszar województwa płockiego, wyłączając je z Prus Południowych. Stolicą prowincji Prusy Południowe został Poznań.

  • departament łęczycki, od 25 maja 1793 departament piotrkowski – 27 powiatów
    • powiat częstochowski
    • powiat lutomierski
    • powiat ostrzeszowski
    • powiat piotrkowski
    • powiat radomszczański
    • powiat sieradzki
    • powiat szadkowski
    • powiat warcki
    • powiat wieluński
    • powiat brzeziński
    • powiat łęczycki
    • powiat orłowski
    • powiat zgierski
    • powiat gostyniński
    • powiat rawski
    • powiat sochaczewski
    • powiat brzeski
    • powiat kowalski
    • powiat radziejowski
    • powiat dobrzyński
    • powiat lipnowski
    • powiat rypiński
    • powiat bielski
    • powiat płocki
    • powiat sierpecki
    • powiat szreński
    • powiat wyszogrodzki
  • departament poznański – 17 powiatów
    • powiat babimojski
    • powiat gnieźnieński
    • powiat kaliski
    • powiat koniński
    • powiat kościański
    • powiat krobski
    • powiat krotoszyński
    • powiat międzyrzecki
    • powiat obornicki
    • powiat odolanowski
    • powiat powidzki
    • powiat poznański
    • powiat pyzdrski
    • powiat śremski
    • powiat średzki
    • powiat wągrowiecki
    • powiat wschowski

Podział administracyjny w latach 1795–1807Edytuj

III rozbiór Polski spowodował reorganizację podziału terytorialnego ziem zajętych przez Prusy. Powiaty dobrzyńskie i mazowieckie na prawym brzegu Wisły przyłączono do Prus Nowowschodnich. Pozostały obszar Prus Południowych wraz z zagarniętymi w III rozbiorze obszarami lewobrzeżnego Mazowsza podzielono na 3 departamenty, przenosząc siedzibę władz prowincji z Poznania do Warszawy. Ponadto w 1796 roku zmieniono granice powiatów, które w znacznej części na obszarze Księstwa Warszawskiego i Królestwa Kongresowego przetrwały do reformy rosyjskiej z 1867 roku.

  • departament kaliski – 11 (12) powiatów
    • powiat częstochowski
    • powiat kaliski
    • powiat koniński
    • powiat lutomierski (do 1796)
    • powiat odolanowski
    • powiat ostrzeszowski
    • powiat piotrkowski
    • powiat radomszczański
    • powiat sieradzki
    • powiat szadkowski
    • powiat warcki
    • powiat wieluński
  • departament poznański – 17 powiatów
    • powiat babimojski
    • powiat brzeski
    • powiat gnieźnieński
    • powiat kościański
    • powiat kowalski
    • powiat krobski
    • powiat krotoszyński
    • powiat międzyrzecki
    • powiat obornicki
    • powiat powidzki
    • powiat poznański
    • powiat pyzdrski
    • powiat radziejowski
    • powiat śremski
    • powiat średzki
    • powiat wągrowiecki
    • powiat wschowski
  • departament warszawski – 10 powiatów,
    • powiat błoński
    • powiat brzeziński
    • powiat czerski
    • powiat gostyniński
    • powiat łęczycki
    • powiat orłowski
    • powiat rawski
    • powiat sochaczewski
    • powiat warszawski
    • powiat zgierski

Podział na inspekcje podatkowe 1793–1795Edytuj

Inspekcjom podatkowym podporządkowano miasta. Wszystkie miasta zostały wydzielone z powiatów i nie podlegały władzy landartów. Na czele inspekcji stał radca podatkowy.

  • departament poznański – 6 inspekcji
    • wschowska (23 miasta)
    • międzyrzecka (23 miasta)
    • rawicka (21 miast)
    • poznańska (19 miast)
    • gnieźnieńska (22 miasta)
    • kaliska (21 miast)
  • departament piotrkowski – 6 inspekcji
    • łęczycka (23 miasta)
    • łowicka (19 miast)
    • sieradzka (19 miast)
    • piotrkowska (24 miasta)
    • gostynińska (18 miast)
    • rypińska (19 miast)

Podział na inspekcje podatkowe 1795–1807Edytuj

Wykaz miast 1800[1]Edytuj

Herb Miasto Nazwa niem. 1800 Ludność 1800 Departament 1800 Powiat 1800 Inspekcja podatkowa Typ[2] Obecna lokacja
  Dolsk Dolzig 810 poznański śremski (Szrim) wschowska Kr  
  Wschowa Fraustadt 6670 poznański wschowski (Fraustadt) wschowska Kr  
  Gostyń Gostin 1803 poznański krobski (Kroeben) wschowska Sz  
  Grodzisk Grätz 2750 poznański kościański (Kosten) wschowska Sz  
  Kościan Kosten 1508 poznański kościański (Kosten) wschowska Kr  
  Koźmin Kozmin 1981 poznański krotoszyński (Krotoszyn) pyzdrska Sz  
  Krobia Kroeben 993 poznański krobski (Kroeben) wschowska Kr  
  Krzywiń Krzywin 541 poznański kościański (Kosten) wschowska Sz  
  Leszno Lissa 9008 poznański wschowski (Fraustadt) wschowska Sz  
  Poniec Puniz 1444 poznański krobski (Kroeben) wschowska Sz  
  Rakoniewice Rackwiz 1203 poznański kościański (Kosten) wschowska Sz  
  Rydzyna Reisen 1483 poznański wschowski (Fraustadt) wschowska Sz  
  Rostarzewo Rostarzewo 466 poznański kościański (Kosten) wschowska Sz  
  Piaski Sandberg 341 poznański krobski (Kroeben) wschowska Sz  
  Szlichtyngowa Schlichtingsheim 819 poznański wschowski (Fraustadt) wschowska Sz  
  Śmigiel Schmiegel 2491 poznański wschowski (Fraustadt) wschowska Sz  
  Święciechowa Schwazkau 1313 poznański wschowski (Fraustadt) wschowska Sz  
  Osieczna Storchnest 1043 poznański wschowski (Fraustadt) wschowska Sz  
  Wielichowo Willichau 567 poznański kościański (Kosten) wschowska Sz  
  Wolsztyn Wollstein 1688 poznański babimojski (Bomst) wschowska Sz  
  Zaborowo Zaborowo 954 poznański wschowski (Fraustadt) wschowska Sz  
  Zbąszyń Benschen 1059 poznański babimojski (Bomst) międzyrzecka Sz  
  Pszczew Betsche 617 poznański międzyrzecki (Meseriz) międzyrzecka Sz  
  Międzychód Birnbaum 1715 poznański międzyrzecki (Meseriz) międzyrzecka Sz  
  Bledzew Blesen 689 poznański międzyrzecki (Meseriz) międzyrzecka Sz  
  Babimost Bomst 1376 poznański babimojski (Bomst) międzyrzecka Kr  
  Brójce Braetz 1141 poznański babimojski (Bomst) międzyrzecka Kr  
  Sieraków Czirke 1104 poznański międzyrzecki (Meseriz) międzyrzecka Sz  
  Kamionna Kähme 462 poznański międzyrzecki (Meseriz) międzyrzecka Sz  
  Kargowa Karge 1683 poznański babimojski (Bomst) międzyrzecka Sz  
  Kopanica Kopniz 496 poznański babimojski (Bomst) międzyrzecka Sz  
  Międzyrzecz Meseriz 3539 poznański międzyrzecki (Meseriz) międzyrzecka Kr  
  Wartosław Neubrük 674 poznański obornicki (Obornik) międzyrzecka Sz  
  Nowy Tomyśl Neutomischel 435 poznański babimojski (Bomst) międzyrzecka Sz  
  Obrzycko Obersitzko 1670 poznański obornicki (Obornik) międzyrzecka Sz  
  Ostroróg Ostrorog / Scharfenorth 451 poznański obornicki (Obornik) międzyrzecka Sz  
  Pniewy Pinne 1053 poznański poznański (Posen) międzyrzecka Sz  
  Szamotuły Samter 1258 poznański obornicki (Obornik) międzyrzecka Sz  
  Lwówek Neustadt 1705 poznański babimojski (Bomst) międzyrzecka Sz  
  Skwierzyna Schwerin 3291 poznański międzyrzecki (Meseriz) międzyrzecka Kr  
  Trzciel Tirschtiegel 1898 poznański babimojski (Bomst) międzyrzecka Sz  
  Wronki Wronke 1562 poznański obornicki (Obornik) międzyrzecka Sz  

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Holsche A C. von: Geographie und Statistik von West-, Süd- und Neu-Ostpreussen, nebst einer kurzen Geschichte des Königreichs Polen bis zu dessen Zertheilung.
  2. Kr = miasto królewskie; Sz = miasto szlacheckie

BibliografiaEdytuj

  • Sebastian Haffner: Prusy bez legendy: Zarys dziejów. Warszawa: Oficyna Historii XIX i XX wieku, 1996. ISBN 83-905989-3-0.
  • Jan Wąsicki, Ziemie polskie pod zaborem pruskim. Prusy Południowe 1793–1806. Studium historycznoprawne, Zakład imienia Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław 1957.
  • Jerzy Kozłowski, Administracja Wielkopolski pod pruskim zaborem 1793–1918, Wyższa Szkoła Zarządzania i Bankowości w Poznaniu, Wydawnictwo Terra, Poznań 2000.