Podczaszy: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 65 bajtów ,  9 lat temu
Encyklopedia staropolska
m ([r2.6.4] robot dodaje: hu:Pohárnok)
(Encyklopedia staropolska)
'''Podczaszy''' ([[łacina|łac.]] ''subpincerna'' później ''pocillator'') – [[urzędyUrzędy dworskie|urząd dworski]] i [[urzędyUrzędy ziemskie|ziemski]] w dawnej [[Historia Polski|Polsce]].
 
Urząd wzmiankowany po raz pierwszy w [[XIII wiek|XIII]] wiekuu. Z dokumentów wystawianych przez [[Kazimierz I opolski|Kazimierza I]], [[Książęta opolsko-raciborscy|księcia opolsko-raciborskiego]] w latach dwudziestych tego wieku wynika, że podczaszy na jego dworze nie był urzędem nowym, a więc zapewne znany był dużo wcześniej i powszechnie na dworach [[Piastowie|piastowskich]]. Został utworzony jako pomocniczy dla [[cześnik]]a.
 
Podczaszy zajmował się w czasie uczt rozlewaniem napoi do kielichów oraz dbał, aby trunków nie zabrakło. Cześnik podawał kielich władcy. Funkcja cześnika była prestiżowa, ale podczaszego bardziej odpowiedzialna i ważniejsza. Stąd nastąpiła ciekawa ewolucja tych godności. Znaczenie podczaszego rosło. Objął zarząd piwnic królewskich oraz nadzorował służbę królewską zatrudnioną przy podawaniu napojów. Poza napojami zaczął również opiekować się deserami. Jemu też powierzono klucz do pomieszczenia, w którym przechowywane były, bardzo wówczas cenne, korzenne przyprawy. W hierarchii godności podczaszy wyprzedził cześnika, któremu pozostała tylko pierwotna funkcja. Pod koniec [[XV wiek|XV]] wieku cześnik nie miał już nawet wyłączności na bezpośrednie usługiwanie królowi. Robił to również podczaszy. W tym też czasie zmieniła się nazwa urzędu w nomenklaturze łacińskiej. Aby nie sugerować jakiejś zależności podczaszego od cześnika, zaczęto go nazywać zamiast ''subpincerna'' mianem ''pocillator''.
=== Podczaszy nadworny ===
[[Plik:Podczaszyherb.jpg|frame|right|<center>Herb podczaszego</center>]]
W [[XVI wiek|XVI]] wieku i później podczaszostwo nadworne było urzędem honorowym i nie wiązało się z realnymi funkcjami, z wyjątkiem obsługi [[król]]a podczas wielkich uroczystości. Tytuł podczaszego był godnością nadawaną przez króla. Często otrzymywali go młodzi magnaci w początku swojej kariery. Dla niektórych, zwłaszcza przedstawicieli średniej [[szlachta|szlachty]] był jednak nieraz jej zwieńczeniem. Również przedstawiciele magnaterii o niewygórowanych ambicjach lub wobec braku predyspozycji, pozostawali przy tej stosunkowo niewysokiej godności. Jak wszystkie urzędy Rzeczypospolitej podczaszy był tytułem dożywotnim, chyba że piastujący go otrzymał awans. Jednocześnie było dwóch podczaszych: koronny i litewski. Otrzymując tytuł podczaszy ozdabiał swoją tarczę herbową insygniami przynależnymi podczaszemu.<br />Podczaszym koronnym był na przykład późniejszy [[województwo sandomierskie|wojewoda sandomierski]] [[Jan Sobiepan Zamoyski]], pierwszy mąż [[Maria Kazimiera d'Arquien|Marysieńki Sobieskiej]], który w [[1655]] roku awansował na to stanowisko z krajczego koronnego. Od podczaszostwa koronnego zaczynał swoją karierę [[Stanisław Leszczyński]], a od litewskiego [[hetman wielki koronny]] [[Jan Klemens Branicki (hetman)|Jan Klemens Branicki]].
 
=== Podczaszy ziemski ===
[[Urzędy ziemskie]] wykształciły się w znacznej części z urzędów nadwornych księstw z okresu [[Polska w okresie rozbicia dzielnicowego|rozbicia dzielnicowego]]. Po zjednoczeniu Polski pozostały jako urzędy ziemskie, w większości czysto honorowe. Stopniowo rozciągnięto je na ziemie nie będące wcześniej księstwami a potem utworzono w litewskich powiatach. Podczaszy ziemski miał więc taki sam rodowód jak koronny i litewski. W hierarchii urzędów ziemskich w Koronie podczaszy brał szóste miejsce (pomijając kilka lokalnych odrębności) i zawsze występował przed cześnikiem, który był dopiero dziewiąty. Powiaty litewskie miały dłuższą i nieco odmienną hierarchię (ale wszędzie jednolitą) urzędników ziemskich. Podczaszy był tu czternasty (na 23 urzędy) i bezpośrednio wyprzedzał cześnika. Podczaszego ziemskiego mianował król spośród szlachty posesjonatów ziemi lub powiatu, oczywiście dożywotnio, chyba że szlachcic dostąpił wyższej godności. Podczaszy nie pełnił żadnych realnych funkcji. Tytuł otrzymywali zasadniczo, tak jak wszystkie urzędy ziemskie, przedstawiciele średniej szlachty. Był on wyznacznikiem pozycji w lokalnej społeczności.<br />Na przykład w wywodzie [[Genealogia|genealogicznym]] [[Generał (wojsko)|generałagenerał]]a [[Wojciech Jaruzelski|Wojciecha Jaruzelskiego]], pochodzącego ze szlachty podlaskiej, znajduje się podczaszy dobrzyński Stefan Jaruzelski (pocz. [[XVIII wiek|XVIII]] wiekuu) oraz podczaszy bielski Franciszek Jaruzelski (zmarły w [[1744]] roku).
 
Urząd polskiego podczaszego miał zasadniczo swoich odpowiedników na wszystkich dworach królewskich i książęcych. Różna oczywiście była ich ważność i historia.
 
=== Zobacz też ===
{{Wikisource|Encyklopedia staropolska/Podczaszy|hasło ''Podczaszy'' w Encyklopedii staropolskiej|tekst=nie}}
* [[podczaszy wielki koronny]]
* [[podczaszy wielki litewski]]
 
== Bibliografia ==
* [[Juliusz Bardach]],: ''Historia państwa i prawa Polski. Tom I do połowy XV wieku'', PWN, Warszawa 1964
* [[Zbigniew Góralski]],: ''Urzędy i godności w dawnej Polsce'', Warszawa 1983, ISBN 83 205 3532 8
 
[[Kategoria:Urzędy staropolskie]]
57 721

edycji