Barciany: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 1416 bajtów ,  11 miesięcy temu
m
ilustracja, drobne merytoryczne
(drobne techniczne)
m (ilustracja, drobne merytoryczne)
|www = http://www.barciany.pl
}}
 
{{inne znaczenia|wsi|[[Barciany (stacja kolejowa)]]}}
 
[[Plik:Barciany Zamek Krzyżacki 05.JPG|thumb|250px|Barciany - zamek krzyżacki od strony stawów]]
[[Plik:Barciany Kościół gotycki 08.JPG|250px|thumb|Wnętrze kościoła]]
[[Plik:2009-07 Barciany 7.jpg|250px|thumb|Ołtarz]]
'''Barciany''' ([[język niemiecki|niem.]] ''Barten'', ''Barthen'', [[lit.]] ''Bartėniai'') – [[miejscowości w Polsce pozbawione praw miejskich|dawne miasto]], obecnie [[wieś]] w [[Polska|Polsce]] położona w [[województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[powiat kętrzyński|powiecie kętrzyńskim]].
 
Barciany uzyskały [[lokacja (historia)|lokację miejską]] w [[1628]] roku, zdegradowane w [[1945]] roku<ref>Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 18-19.</ref>. W latach [[Podział administracyjny Polski (1975–1998)|1975-1998]] miejscowość administracyjnie należała do [[Województwo olsztyńskie (1975–1998)|województwa olsztyńskiego]]. Miejscowość jest siedzibą [[Barciany (gmina)|gminy Barciany]]. Leży na terenie krainy historycznej [[Prusy Dolne]].
 
== HistoriaNazwa ==
Używane nazwy miejscowości ([[Słownik geograficzny Królestwa Polskiego|Sł. geogr.]]): [[język polski|pol.]] - Barciany, Barty, Borty; [[język niemiecki|niem.]] - Barten, Barthen. Obecna nazwa została administracyjnie zatwierdzona 12 listopada 1946<ref name="MP">Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości ({{Monitor Polski | rok = 1946 | numer = 142 | pozycja = 262}})</ref>.
 
== OświataHistoria ==
Barciany były głównym ośrodkiem grodowym pruskiego plemienia [[Barcja|Bartów]], którzy mieli tu we wczesnym średniowieczu swój główny gród nad rzeka Liwną w otoczeniu mokradeł<ref name="mapa2007">Piotr Skurzyński "Warmia, Mazury, Suwalszczyzna" Wyd. Sport i Turystyka - Muza S.A. Warszawa 2004 ​​{{ISBN|83-7200-631-8}} s. 156</ref>. W 1240 terytorium to wraz z resztą [[Prusy Dolne|Prus Dolnych]] zostało zajęte przez [[zakon krzyżacki]], od 1257 osiadł tu wójt zakonny. Najpierw Barciany należały do komturstwa w [[Uszakowo|Pokarminie]] (niem. Branderburg). Wielki mistrz [[Winrych von Kniprode]] postanowił utworzyć w Barcianach nowe komturstwo, i wybudować duży zamek. Prace rozpoczęto w 1377 a zakończono pod koniec XIV w. Komturstwo w Barcianach ostatecznie jednak nie powstało. Czasowo zamek barciański podlegał komturstwu w Rynie (1393-1420). Od 1533 w zamku w Barcianach rezydowali starostowie. W latach 1842-1945 zamek znajdował się w rękach prywatnych. Po 1945 mieściło się tu Państwowe Gospodarstwo Rolne.
 
Pierwsza wzmianka o Barcianach jako o osadzie targowej w pobliżu krzyżackiego zamku pochodzi z 1289, w 1310 miał miejsce bunt mieszkańców, którzy spalili żywcem wójta Hermana von Harttangen i braci zakonnych. W 1422 po [[Pokój mełneński|pokoju melneńskimmełneńskim]] osada utraciła rangę strategicznej twierdzy, której rolą była obrona przed Litwinami. Istniejąca przy zamku osada wymieniana była w 1473, jako miasteczko, chociaż bez pełnych praw miejskich. Barciany otoczone były murami obronnymi już w średniowieczu, z trzema bramami: Królewiecką, Kętrzyńską i Młyńską.
[[Plik:AGAD Stany pruskie oddaja swe ziemie krolowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellonczykowi i koronie polskiej.jpg|mały|lewo|Akt oddania się stanów pruskich królowi Polski [[Kazimierz IV Jagiellończyk|Kazimierzowi IV Jagiellończykowi]] i [[Korona Królestwa Polskiego|Koronie Królestwa Polskiego]], 1454, [[Archiwum Główne Akt Dawnych]]]]
W 1454 na prośbę [[Związek Pruski|Związku Pruskiego]] król [[Kazimierz IV Jagiellończyk]] ogłosił włączenie regionu do [[Korona Królestwa Polskiego|Królestwa Polskiego]], po czym wybuchła [[wojna trzynastoletnia]]. Jeszcze w tym samym roku miasto opanowały siły propolskie. Po wojnie od 1466 miasto znajdowało się pod zwierzchnictwem polskim jako [[lenno]]. Istniejąca przy zamku osada wymieniana była w 1473, jako miasteczko, chociaż bez pełnych praw miejskich. Barciany otoczone były murami obronnymi już w średniowieczu, z trzema bramami: Królewiecką, Kętrzyńską i Młyńską. Po [[sekularyzacja|sekularyzacji]] zakonu krzyżackiego Barciany zostały centrum dóbr ziemskich, zarządzanych przez książęcych starostów. Od [[1612]]&nbsp;r. Barciany były [[lenno|lennem]] [[Otto von der Groeben|Ottona von der Groebena]]. Pełne prawa miejskie Barciany uzyskały dopiero w 1628 od księcia [[Jerzy Wilhelm Hohenzollern|Jerzego Wilhelma]].
[[Plik:Barciany Pomnik 01.JPG|mały|Kamień upamietniający 40-lecie wyzwolenia Barcian]]
Pierwsza wzmianka o szkole w Barcianach pochodzi z roku [[1548]]. Od roku [[1622]] było tu już dwóch nauczycieli rektor (kierownik szkoły parafialnej) i [[kantor]]. W [[1736]] roku w barciańskiej szkole 8 uczniów uczyło się łaciny, a osiemdziesięciu czytania, pisania i rachunków.
 
Po [[sekularyzacja|sekularyzacji]] zakonu krzyżackiego Barciany zostały centrum dóbr ziemskich, zarządzanych przez książęcych starostów. Od [[1612]]&nbsp;r. Barciany były [[lenno|lennem]] [[Otto von der Groeben|Ottona von der Groebena]]. Pełne prawa miejskie Barciany uzyskały dopiero w 1628 od elektora [[Jerzy Wilhelm Hohenzollern|Jerzego Wilhelma]]. W roku 1692 Barciany było określane jako miasto całkowicie otwarte, na co wskazuje brak murów miejskich w tym czasie. Stawy, znajdujące się wokół zamku zostały osuszone w XIX w. W 1818 znaczna część mieszkańców zmarła w wyniku epidemii cholery. Od 1871 do 1945 w składzie Niemiec. W 1945 zniszczeniu uległo 90% zabudowy, Barciany utraciły prawa miejskie.
 
W ostatnim okresie funkcjonowania [[PGR]] w Barcianach była siedziba wielozakładowego przedsiębiorstwa o nazwie Państwowe Przedsiębiorstwo Gospodarki Rolnej w Barcianach. W skład PPGR Barciany (powierzchnia użytków rolnych 6391 [[ha]]) wchodziły następujące zakłady rolne na pełnych rozrachunkach gospodarczych: Barciany, [[Gęsie Góry]], [[Jegławki (wieś w województwie warmińsko-mazurskim)|Jegławki]] i [[Rodele]].
 
W latach [[Podział administracyjny Polski (1975–1998)|1975-1998]] miejscowość administracyjnie należała do [[Województwo olsztyńskie (1975–1998)|województwa olsztyńskiego]].
 
== Zabytki ==
[[Plik:2006-04 Barciany 04.jpg|mały|[[Kościół Niepokalanego Serca Najświętszej Maryi Panny w Barcianach|Kościół Niepokalanego Serca NMP]]]]
Najważniejszymi zabytkami Barcian są pochodzący z [[XIV wiek]]u zamek [[zakonZamek krzyżackiw Barcianach|krzyżackizamek]] pokrzyżacki oraz [[XIV wiek|XIV]]-wieczny [[gotyk|gotycki]] [[Kościół Niepokalanego Serca Najświętszej Maryi Panny w Barcianach|kościół]] jednonawowy. W kościele znajduje się ołtarz ufundowany przez Rauterów w [[1643]] r. oraz pochodzące z [[1750]] r. organy wykonane przez [[Adam Gottlob Casparini|A. G. Caspariniego]] i malarza Adolpha. Pochodzący z wczesnego [[średniowiecze|średniowiecza]] kamienny posąg "Baba", który pozostawili po sobie [[Prusowie]], stał do [[1945]] r. przed barciańskim zamkiem. Dziś jego replika znajduje się na dziedzińcu zamkowym w [[Olsztyn]]ie. Z posągiem związana jest legenda o wodzu Barto, który skamieniał z rozpaczy na wieść o zajęciu przez Krzyżaków ziemi barciańskiej. Na cmentarzu znajduje się neogotycka kaplica cmentarna z końca XIX w. i pomnik św. Franciszka.
 
=== Zamek ===
{{osobny artykuł|Zamek w Barcianach}}
[[Plik:Barciany Zamek Krzyżacki 05.JPG|thumbmały|250px|Barciany -[[Zamek zamekw krzyżackiBarcianach]] od strony stawów]]
[[Zakon krzyżacki|Krzyżacy]] przebudowali dawne umocnienia [[Prusowie|pruskie]] na tymczasową drewniano-ziemną strażnicę. Bunt ludności pruskiej w [[1310]] roku oraz liczne napady litewskie pod wodzą księcia [[Witenes]]a zadecydowały o budowie warowni. Do [[1353]] r. Barciany były siedzibą komornictwa, później rezydował w zamku [[prokurator krzyżacki]]. Niedługo potem wielki mistrz [[Winrich von Kniprode]] nakazał utworzenie w Barcianach [[komturia|komturii]]. Ponieważ do jej ustanowienia ostatecznie nie doszło, budowa zamku wydłużyła się a pierwotne, ambitne plany dotyczące konstrukcji nie zostały zrealizowane. W latach [[1380]]-[[1390]] zbudowano mur obwodowy, a do [[1400]] r. przede wszystkim trzykondygnacyjne północne skrzydło zamkowe. Podwyższono wówczas również mury obwodowe i budynek wschodni. Klęska zakonu w wielkiej wojnie z Polską zahamowała dalszą budowę.
 
 
=== Kościół ===
{{osobny artykuł|Kościół Niepokalanego Serca Najświętszej Maryi Panny w Barcianach}}
We wsi znajduje się [[gotyk|gotycki]] kościół z końca [[XIV wiek|XIV]] w., p.w. Niepokalanego Serca Najświętszej Maryi Panny, orientowany, z cegły na kamiennej podmurówce, salowy, z zakrystią i kruchtą z północnej strony i drugą kruchtą z południowej strony (dobudowana w latach 1729-1741, dach pochodzi z 1804). W 1714 r. kościół był przebudowany. Wieża trójkondygnacyjna pochodzi z końca XVI w., przebudowywana w XVIII i XIX wieku. W nawie strop drewniany, zakrystia ze stropem kolebkowym. Ołtarz główny, późnorenesansowy, z [[1643]] r., ufundowany przez Rautera. Organy barokowe z około [[1750]] r., a zbudowane około 1750 r. przez Adama Gottliba Casparini z Królewca.
 
== Oświata ==
Pierwsza wzmianka o szkole w Barcianach pochodzi z roku [[1548]]. Od roku [[1622]] było tu już dwóch nauczycieli rektor (kierownik szkoły parafialnej) i [[kantor]]. W [[1736]] roku w barciańskiej szkole 8 uczniów uczyło się łaciny, a osiemdziesięciu czytania, pisania i rachunków.
 
== Kościoły ==
* [[Kościół katolicki w Polsce|Kościół Rzymskokatolicki]]
* [[Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP|Kościół Ewangelicko-Augsburski]]
 
== Urodzeni w Barcianach ==
* [[Lubomir Gliniecki]] – poseł na Sejm
 
== Galeria ==
<gallery mode=packed>
Plik:Barciany Poczta 01.JPG|Urząd pocztowy
Plik:Barciany Fontanna.JPG|Fontanna
Plik:Barciany Remiza Strażacka.JPG|Remiza strażacka
Plik:Barciany Farma Rolnicza 08.JPG|Farma rolnicza
Plik:Barciany Zabudowa W Centrum 03.JPG|Ulica w centrum wsi
</gallery>
 
== Przypisy ==
9836

edycji