Katedra Notre-Dame w Paryżu: Różnice pomiędzy wersjami

Usunięte 10 bajtów ,  10 miesięcy temu
m
lit.
m (Wycofano edycje użytkownika 188.147.102.214 (dyskusja). Autor przywróconej wersji to Yumminsky.)
Znacznik: Wycofanie zmian
m (lit.)
 
=== Budowa ===
Wybudowanie katedry zajęło blisko 200 lat. Budowę zaczęto od strony wschodniej - tam znajduje się część poświęcona sacrum. Konsekracja ołtarza nastąpiła w 1182 roku, podczas panowania króla [[Filip II August|Filipa II]]. Wtedy to biskup [[Maurice de Sully|de Sully]] odprawił uroczystą pierwszą mszę świętą w katedrze. Zmarł jednak w 1196 roku, blisko 150 lat przed ukończeniem prac<ref name=":3" />.
 
W początkowych fazach projektowania konstrukcja dachu oraz ścian była stosunkowo ciężka i masywna, co ograniczało rozmiar okien zmniejszając ilość naturalnego światła wpadającego do wnętrza katedry. W 1220 roku postanowiono pozbyć się problemu górnego domknięcia wnętrza naw za pomocą sklepień żebrowych, charakterystycznego rozwiązania gotyckiego wykorzystującego układ przecinających się kamiennych żeber do podparcia konstrukcji. Dzięki tym unowocześnieniom okna mogły zostać powiększone<ref name=":3" />.
 
W 1240 roku, pierwszy znany architekt - [[Jean de Chelles]] - ukończył budowę nawy, a poźniejpóźniej dwóch wież fasady zachodniej. Rozpoczęto prace nad elewacjami [[Transept|transeptu]], które kontynuował jego następca [[Pierre de Montreuil]]. To on nadzorował instalację nowych większych okien, włączając w to trzy [[Rozeta (architektura)|rozety]] - w północnej, południowej i zachodniej ścianie katedry<ref name=":3" />.
 
Ostateczne poprawki wprowadzano po roku 1300 pod okiem architekta [[Jean Ravy|Jean'a Ravy]], który zaimplementował kolejne gotyckie innowacje architektoniczne - rozbudowany system [[Skarpa (architektura)|przypór]] odciążających konstrukcję dachu i ścian. Pozwoliły one wyprowadzić siły powodowane przez wysokie sklepienie poza wewnętrzne ściany zapewniając grację i lekkość budowli<ref name=":3" />.
 
== Architektura ==
Katedra Notre Dame to przykład [[Bazylika|bazyliki]] z galeriami i z podwójnymi [[Nawa boczna|nawami bocznymi]], co daje w sumie 5 [[Nawa|naw]]. Podwójne nawy boczne przechodzą w podwójne obejście [[Prezbiterium|chórowe]] zwane [[ambit]]em. Problem, aby obejście chórowe rozszerzało się po promieniu na zewnątrz rozwiązano podwojeniem liczby kolumn w obejściu oraz oryginalną konstrukcją sklepienia z naprzemianlegle rozłożonych trójkątów. Dzięki następstwu jednakowych kolumn w [[arkada]]ch nawy głównej, prosta i zaokrąglona część chóru zachowują rytm. [[Nawa główna]] posiada sześciodzielne [[sklepienie krzyżowo-żebrowe]], a jej ściany składają się z trzech kondygnacji (arkady - [[Empora|empory]] - okna). Późniejszy architekt wzbogacił system ścian i kolumn korpusu pewnymi wariantami. Empory zyskały wówczas trzy otwory, a ich podparcie z boków zamiast okrągłych [[Służka (architektura)|służek]] gwarantują płaskie [[Pilaster|pilastry]]{{r|:0}}. W chórze, powstałym nieco wcześniej, zgodnie z [[Normanowie|normańską]] tradycją empory mają jeszcze dwuczęściowe otwory<ref name=":1">{{Cytuj |autor = Nikolaus Pevsner |rozdział = Gotyk wczesny i dojrzały |tytuł = Historia architektury europejskiej |data = 2013 |isbn = 978-83-213-4738-7 |wydawca = Wydawnictwo ARKADY |s = 67-69}}</ref>. Pierwotnie ściany nawy głównej podzielone były na cztery części - ponad pasem arkad i empor powierzchnia ścian była przebita [[Rozeta (architektura)|rozetami]] i mniejszymi niż obecnie oknami. Rozwiązanie to nie zyskało uznania, gdyż wnętrze katedry było zbyt ciemne, i już w XIII wieku okna powiększono. W wieku XIX architekt [[Eugène Viollet-le-Duc|Viollet-Le-Duc]] zrekonstruował pierwotną ich formę wokół skrzyżowania naw kościoła{{r|:0}}.
 
[[Transept]] katedry znajduje się w jej centralnej części, prawie pośrodku między wieżami zachodniej [[Fasada|fasady]] a wschodnią [[Apsyda (architektura)|apsydą]]. Nieznacznie występuje on poza mury zewnętrzne naw bocznych. Dobudowane w późniejszym okresie kaplice wokół obejścia dodatkowo wyrównują granicę zewnętrznych ścian z murami transeptu<ref name=":1" />.
 
Notre Dame ma 130 m długości i 35 m wysokości w swoim najwyższym punkcie [[Sklepienie|sklepienia]]{{r|:0}}.
 
=== Fasada ===
Budowa zachodniej [[Fasada|fasady]] przypada na lata 1200. Rozpoczął ją trzeci z kolei architekt katedry, prowadzący swe prace pod okiem biskupa [[Eudes de Sully|Odona de Sully]]. Później kontynuowana była przez czwartego architekta, w czasie kadencji biskupa – [[William z Avergue|Williama z Avergue]]. Wieża północna (po lewej) została ukończona w latach 40. XIII wieku, a południowa w latach 50. Stworzona została imponująca bryła, prosta i harmonijna, emanująca siłą i statecznym dostojeństwem<ref name=":2" />{{według kogo|data=2019-04}}. Cztery masywne [[Skarpa (architektura)|przypory]] pną się na szczyty wież, wznosząc je ku niebu, symbolizując boskość budowli. Kompozycja opiera się na kwadracie i okręgu. Kwadrat – symbol przestrzeni stworzonej i ograniczonej, kontrastuje z okręgiem – nieskończonością, idealną figurą pozbawioną końca oraz początku – obrazem Boga<ref name=":2" />{{według kogo|data=2019-04}}. Wymiary fasady wynoszą: 41 metrów szerokości, 43 metry wysokości do podstawy wież i 63 metry do ich szczytów<ref name=":2">{{Cytuj |tytuł = La façade occidentale |data dostępu = 2019-04-28 |opublikowany = Notre-Dame de Paris |url = https://www.notredamedeparis.fr/en/la-cathedrale/architecture/la-facade-occidentale/ |język = en}}</ref>.
 
Najniższą kondygnację fasady stanowią trzy [[Portal|portale]] zatopione w wysuniętej do przodu ścianie parteru. Środkowy, przedstawiający scenę [[Sąd Ostateczny|Sądu Ostatecznego]], jest nieco wyższy i szerszy od pozostałych. Po prawej znajduje się portal [[Święta Anna|św. Anny]], a po lewej, wpisany w trójkątny szczyt portal maryjny<ref name=":2" /><ref name=":02" />. Ponad nimi znajduje się [[galeria królewska]], element charakterystyczny dla gotyckich katedr francuskich. Przedstawia ona 28 [[Stary Testament|starotestamentowych]] królów [[Izrael|Izraela]]<ref name="paristoric" />. Zrealizowana w pierwszej tercji XIII wieku szybko zapisała się w świadomości Paryżan jako przedstawienie królów francuskich. Do 1284 roku pogłoski urosły do rangi oficjalnej interpretacji, która trwała przez wieki. Spowodowało to negatywne skojarzenia w okresie [[Rewolucja francuska|Rewolucji Francuskiej]], uchodząc za symbol monarchii i [[Despotyzm|despotyzmu]]. Gdy w roku 1843 [[Eugène Viollet-le-Duc|Viollet-le-Duc]] rozpoczął renowację katedry Notre Dame, na fasadzie nie było ani jednej rzeźby. W procesie ich rekonstrukcji znaczący udział miał [[Geoffroi-Dechaume]]<ref name=":2" />.
 
[[Rozeta (architektura)|Rozeta]], o średnicy 9,6 metra stanowi aureolę, której centrum pokrywa się z głową sylwetki Maryi z Dzieciątkiem, stojącej w otoczeniu aniołów na [[Galeria królewska|galerii królów]]. Podczas, gdy oś fasady akcentowana jest figurami [[Biblia|biblijnych]] postaci cechujących się cnotą i czystością, na osi zdwojonych okien po lewej i prawej stronie znajdują się posągi [[Adam i Ewa (postacie biblijne)|Adama i Ewy]] – pierwszych ludzi skalanych [[Grzech pierworodny|Grzechem Pierworodnym]]. Rzeźby te również zostały odtworzone przez [[Eugène Viollet-le-Duc|Eugène’a Viollet-le-Duc’a]] w XIX wieku<ref name=":2" />. Powyżej, akcentującej oś fasady rozety cięgnie się pas galerii [[Maswerk|maswerkowej]]. Najwyższy poziom tworzą szczyty wież, których szerokość determinowana jest poprzez podwójne obejście. Delikatnie wysunięte przypory wież są niejako wchłaniane przez ścianę parteru<ref name=":0" />. W [[Nisza|niszach]] [[Skarpa (architektura)|przypór]], znajdujących się na wysokości portali, umieszczone są 4 figury. Nisza w przyporze północnej (lewej) skrywa figurę [[Święty Szczepan|św. Szczepana]]. Po przeciwnej stronie fasady, w przyporze południowej znajduje się postać biskupa, najprawdopodobniej [[Dionizy (biskup)|św. Dionizego]] – patrona Francji. Po bokach środkowego portalu umiejscowione są – alegoria [[Synagoga|Synagogi]] po prawej oraz Kościoła po lewej<ref name=":2" />.
 
=== Portale ===
Portal [[Święta Anna|Św. Anny]], znajdujący się pod prawą (południową) wieżą, częściowo został wykonany z rzeźb pochodzących ze starszego kościoła. Pierwotnie, będąc częścią kościoła wybudowanego w IV wieku, poświęcony był Matce Boskiej. [[Spolium|Spolia]], o których mowa to pole łuku, górne [[nadproże]] drzwi i 52 kamienie łuku. Stary maryjny portal po prowadzonej od lat 20. XII wieku restauracji, włączeniu go do fasady Notre Dame oraz licznym dodatkom zyskał nowe znaczenie ikonograficzne. W centralnej części [[Tympanon|tympanonu]] znajduje się Matka Boska siedząca na tronie pod [[Baldachim|baldachimem]] i trzymająca na łonie Dzieciątko, a po jej bokach stoją dwa anioły. Za aniołami po lewej i prawej stronie znajdują się odpowiednio: biskup z siedzącym i piszącym [[Akolita|akolitą]], oraz klęczący król. Przypuszcza się, że są to wizerunki Germanusa - świętego biskupa Paryża, oraz króla Childeberta - istotnej postaci dla powstania katedry. W nadprożu odnajdujemy, poczynając od lewej, pierwszego proroka [[Izajasz|Izajasza]], który głosił nadejście [[Pomazaniec|Mesjasza]], następnie sceny Zwiastowania i Nawiedzenia. W odgraniczonej przestrzeni za umiejscowionym centralnie łóżkiem rozgrywa się scena Narodzin z [[Józef z Nazaretu|Józefem]], wyglądającym na znudzonego, a za jego plecami Objawienie pasterzom. Kolejnymi postaciami są siedzący na ławce i pogrążeni w trwodze faryzeusz i uczony w piśmie, następnie tronujący Herod, a w skrajnie prawej części dostrzec można sylwetki Trzech Króli i ich koni<ref name=":02">{{Cytuj |autor = |autor r = Uwe Geese |redaktor = Rolf Toman |rozdział = Rzeźba gotycka Francji, Włoch, Niemiec i Anglii |tytuł = Sztuka gotyku. Architektura, rzeźba, malarstwo. |data = 1998 |isbn = 3-8290-5764-4 |wydawca = Könemann Verlagsgesellschaft mbH |s = 306-312}}</ref>.
 
Środkowy portal fasady przedstawia scenę [[Sąd Ostateczny|Sądu Ostatecznego]]. Jego powstanie przypada na początek XIII wieku i jest odpowiedzią na czas wielkich herezji i masowych ruchów [[Kacerstwo|kacerskich]] ogarniających ówczesną Europę. Program rzeźbiarski całego założenia charakteryzuje się jasnym i przejrzystym uporządkowaniem mowy obrazów, jakie tworzą poszczególne rzeźby. Celem założenia było trafienie do niepiśmiennych adresatów. W centrum górnego poziomu tympanonu widzimy sylwetkę Jezusa Chrystusa siedzącego na tronie sędziego. Na skraju tego samego poziomu znajdują się, po prawej - figura Maryi, a po lewej - św. Jana, oboje klęcząc wstawiają się za grzeszną ludzkością. Postaci te są oddzielone od Chrystusa aniołami, których sylwetki, trzymając w rękach krzyż, gwoździe i włócznie, wysuwają na pierwszy plan temat męki. Chrystus pokazuje swe rany w geście uniesionych dłoni. Jawi się jako Zbawiciel. Tronuje on nad niebiańską [[Jerozolima|Jerozolimą]] z [[Apokalipsa św. Jana|Apokalipsy św. Jana]] (12,2) o czterech wieżach, które reprezentują cztery żywioły i czterech ewangelistów. Chrystus wspiera swe stopy na rozpostartej nad miastem tęczy. Poniżej odbywa się ważenie dusz. Grzesznicy pozbawieni skruchy zostają posłani do piekieł. W archiwolcie po prawej widzimy strącenie jednego z nich. Posłuszni objawionym przez Kościół dogmatom mogą mieć nadzieję na zbawienie. Udają się oni na łono Abrahama, które wskazuje anioł po lewej stronie pierwszej archiwolty. Na ościeżach stoją apostołowie zwróceni w stronę przedstawionego na ''[[trumeau]]'' nauczającego Chrystusa. Przedstawienia cnót i grzechów można dostrzec na biegnących poniżej dwóch rzędach [[Relief|reliefów]], a na filarach drzwi znajdziemy postaci panien mądrych i głupich. Nadproże drzwi zrekonstruowane w XIX wieku prezentuje przebudzenie zmarłych na głos anielskiej trąby. Z grobów powstają wszyscy ludzie, bez znaczenia do jakiego stanu należeli za życia. Anioły w pozach widzów obserwują zdarzenia na dwóch pierwszych archiwoltach obramujących tympanon. Każdy z nich ma indywidualną mimikę twarzy, przeżywa sytuację w odmienny sposób, ich postawy i gesty nie powtarzają się<ref name=":02" />.
 
Portal Koronacji Maryi znajduje się po północnej stronie fasady (po lewej). Ikonografię jego tympanonu należy czytać od dołu do góry. Nad ''[[trumeau]]'' ze stojącą Matką Boską znajduje się daszek nad [[Arka Przymierza|Arką Przymierza]], po bokach którego widnieją postaci siedzących patriarchów i królów. Arka Przymierza symbolizuje starotestamentową zapowiedź przyjęcia Maryi do nieba. Powyżej znajduje się scena wniebowzięcia jej cielesnej postaci, a na samej górze anioły koronują Maryję. W ościeżach umieszczone zostały sylwetki lokalnych świętych<ref name=":02" />.[[Plik:Notre Dame Paris front facade lower.jpg|thumb|Trzy portale zachodniej fasady - portal Św. Anny (po prawej), portal ze sceną Sądu Ostatecznego (środkowy) oraz portal Koronacji Maryi (po lewej)|alt=|centruj|838x838px]]{{Zobacz kategorię|Kategoria:Pochowani w katedrze Notre-Dame w Paryżu}}
35 399

edycji