Agresja ZSRR na Polskę: Różnice pomiędzy wersjami
[wersja przejrzana] | [wersja nieprzejrzana] |
Usunięta treść Dodana treść
m poprawa martwych linków |
jęz. Znaczniki: Wycofane VisualEditor |
||
Linia 31:
[[Plik:Mapa Paktu R M Izwiestia-18.09.1939.jpg|thumb|200px|Mapa podziału Polski (rozgraniczenie według paktu Ribbentrop-Mołotow) opublikowana w dzienniku „[[Izwiestija|Izwiestia]]” 18.09.1939]]
[[Plik:Poland1939 after 14 Sep.jpg|thumb|200px|Uderzenie jednostek Armii Czerwonej na Polskę 17 września 1939]]
[[Plik:Instrukcja Becka dla Grzybowski Moskwa 17 09.1939.jpg|thumb|200px|Instrukcja [[Józef Beck|Józefa Becka]] z 17 września 1939 dla ambasadora [[Wacław Grzybowski|Wacława Grzybowskiego]] w Moskwie, wydana po agresji
{{Osobny artykuł|Kasztanowa mowa|Pakt Ribbentrop-Mołotow}}
Podpisany 19 lutego 1921 roku sojusz polsko-francuski w artykule II głosił, że w razie zagrożenia Polski wojną ze strony Rosji
4 października 1938 kilka dni po podpisaniu [[układ monachijski|traktatu monachijskiego]], wiceminister spraw zagranicznych Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich [[Władimir Potiomkin]]<ref>Był zastępcą ludowego komisarza spraw zagranicznych Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich.</ref> powiedział ambasadorowi francuskiemu w [[Moskwa|Moskwie]] [[Robert Coulondre|Robertowi Coulondre]]: ''Nie widzę dla nas innego wyjścia, aniżeli czwarty rozbiór Polski''<ref>Daniel Boćkowski, Na zawsze razem. Białostocczyzna i Łomżyńskie w polityce radzieckiej w czasie II wojny światowej (IX 1939 – VIII 1944) Warszawa, 2005, s. 20.</ref>.
Linia 46:
W połowie września obrona Polski zaczęła się załamywać. Planowano jeszcze zebrać wycofujące się niedobitki polskich wojsk i bronić się w widłach [[Wisła|Wisły]] i [[San|Sanu]], ale 17 września realizację tych planów wykluczyło wkroczenie ponad 800 000 żołnierzy Armii Czerwonej<ref>{{Cytuj |autor = Imre Szabo |tytuł = Atlas II wojny światowej |data = 2012 |isbn = 978-837670-454-8 |miejsce = Warszawa |wydawca = Buchman sp. z o. o. |s = 5}}</ref>.
Ambasador niemiecki w Moskwie [[Friedrich-Werner Graf von der Schulenburg|Friedrich-Werner von der Schulenburg]] 16 września o godz. 18 przybył do siedziby [[Wiaczesław Mołotow|Mołotowa]], by domagać się, zgodnie z instrukcją [[Joachim von Ribbentrop|Ribbentropa]], natychmiastowego uderzenia Armii Czerwonej na Polskę. Była to jego kolejna od wybuchu wojny interwencja w tej sprawie. Schulenburg meldował:
<blockquote>''Mołotow oświadczył, że wystąpienie zbrojne Związku
Oficjalny pretekst agresji był zawarty w przekazanej o godzinie 3:00 w nocy 17 września przez zastępcę [[komisarz ludowy|komisarza ludowego]] spraw zagranicznych [[Władimir Potiomkin|Potiomkina]] [[ambasador]]owi [[Wacław Grzybowski|Grzybowskiemu]] nocie dyplomatycznej: zamieszczono tam niezgodne z prawdą oświadczenie o rozpadzie państwa polskiego, ucieczce rządu polskiego, konieczności ochrony mienia i życia zamieszkujących wschodnie tereny polskie [[Ukraińcy|Ukraińców]] i [[Białorusini|Białorusinów]] oraz uwalnianiu ludu polskiego od wojny. W konsekwencji ZSRR uznał wszystkie układy zawarte uprzednio z Polską (w tym [[Traktat ryski (1921)|traktat ryski]] z 1921 roku i [[Pakt o nieagresji między Polską a ZSRR (1932)|pakt o nieagresji z 1932 roku]]) za nieobowiązujące – zawarte z nieistniejącym państwem. Dlatego też odmawiano np. wziętym do niewoli polskim żołnierzom statusu [[Jeniec wojenny|jeńców wojennych]].
Linia 56:
Potiomkin przedstawił notę ambasadorowi RP w chwili rozpoczęcia działań wojennych przez [[Armia Czerwona|Armię Czerwoną]]. Ambasador odmówił przyjęcia noty i zażądał wiz wyjazdowych dla dyplomatów polskich.
Władze ZSRR próbowały wbrew prawu międzynarodowemu (konwencja genewska dyplomatyczna) uniemożliwić opuszczenie kraju polskim dyplomatom i aresztować ich (stwierdzając utratę statusu dyplomatycznego)<ref>„Konsulatowi w Leningradzie nie pozwolono oddać gmachu i dobytku państwowego pod opiekę innemu konsulowi i niemal siłą wyrzucono personel z gmachu konsulatu, a konsulatowi mińskiemu urządzono ponadto demonstrację „oburzonego ludu” tak, że milicja z „trudem” ich obroniła przed pobiciem, wskutek czego personel konsulatu stracił swój bagaż osobisty.” Relacja [[attaché]] wojskowego RP w Moskwie płk. [[Stefan Brzeszczyński|Stefana Brzeszczyńskiego]] [https://archive.is/20150429210444/http://www.rp.pl/artykul/364151_Swiadectwa_najazdu.html?p=2 ''Świadectwa najazdu''], „[[Rzeczpospolita (gazeta)|Rzeczpospolita]]”, 16 września 2009 (dostępne 23 listopada 2012).</ref>. Polaków uratował dziekan korpusu dyplomatycznego w Moskwie, ambasador Rzeszy [[Friedrich-Werner Graf von der Schulenburg|Schulenburg]], osobiście wymuszając na rządzie ZSRR zgodę na wyjazd dyplomatów.
Warto przy tym podkreślić, że legalny [[Rząd Felicjana Sławoja Składkowskiego|rząd II Rzeczypospolitej]] opuścił granice Polski dopiero późnym wieczorem 17 września, po otrzymaniu wiadomości o wkroczeniu [[Armia Czerwona|Armii Czerwonej]] rankiem tego dnia i potwierdzonej informacji o zbliżaniu się
Jeszcze w czasie wojny i po niej pojawiły się próby usprawiedliwienia agresji
1 października 1939 roku [[Winston Churchill]] stwierdził w przemówieniu radiowym:
Linia 69:
== Stan wojny pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a ZSRR ==
Wskutek wkroczenia sił zbrojnych ZSRR na terytorium Polski oba państwa znalazły się w [[stan wojny|stanie wojny]]. Władze polskie kilkakrotnie stwierdzały, że kwalifikują działania ZSRR jako [[agresja (prawo)|agresję]]: Prezydent RP [[Ignacy Mościcki]] w orędziu 17 września 1939 roku mówił o ''najeździe'' jednocześnie Niemiec i ZSRR<ref>[https://pl.wikisource.org/wiki/Or%C4%99dzie_Prezydenta_RP_Ignacego_Mo%C5%9Bcickiego_z_17_wrze%C5%9Bnia_1939_r. ''Orędzie Prezydenta RP Ignacego Mościckiego z 17 września 1939 r.'']</ref>, w nocie protestacyjnej rządu RP z 17 września 1939 roku, podpisanej przez prezesa rady Ministrów [[Felicjan Sławoj Składkowski|Felicjana Sławoj-Składkowskiego]]<ref>[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.$b532493;view=1up;seq=125 ''Polish-Soviet relations, 1918-1943; official documents issued by the Polish embassy in Washington by authority of the Government of the Republic of Poland''] Waszyngton 1943, Dok. nr. 15, s. 97n.</ref><ref>''Ambasador polski w Moskwie odmówił przyjęcia noty przedstawionej mu dziś przez rząd sowiecki. Rząd Polski potwierdził tę postawę swojego ambasadora, który zażądał paszportów od rządu sowieckiego. Rząd Polski uroczyście protestuje przeciw jednostronnemu pogwałceniu przez Rosję paktu o nieagresji i przeciw inwazji polskiego terytorium, w chwili gdy cały naród polski czyni największe wysiłki, by odeprzeć niemieckiego agresora. Rząd polski protestuje przeciw motywom zawartym w nocie rządu sowieckiego, ponieważ rząd polski prowadzi swą normalną działalność, a armia polska z powodzeniem stawia opór nieprzyjacielowi.'' ([https://books.google.pl/books?redir_esc=y&hl=pl&id=7mi1AAAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=uroczy%C5%9Bcie+protestuje ''Agresja sowiecka na Polskę w świetle dokumentów 17 września 1939: Geneza i skutki agresji.'' 1994] s. 158).</ref>, w nocie rządu polskiego do rządów Wielkiej Brytanii i Francji w sprawie agresji ZSRR z 17 września 1939 roku<ref>Komunikat polskiej Ambasady w Londynie 17 września 1939 r.: [https://www.bdl.servizirl.it/bdl/bookreader/index.html?path=fe&cdOggetto=9489#page/224/mode/2up ''Les relations polono-allemandes et polono-soviétiques au cours de la période 1933-1939 recueil de documents officiels République de Pologne, Ministère des affaires étrangères''] s. 220n.</ref>, w rozkazie Naczelnego Wodza [[Edward Śmigły-Rydz|Edwarda Rydza-Śmigłego]] z 20 września 1939 roku<ref>[https://pl.wikisource.org/wiki/Ostatni_rozkaz_Wodza_Naczelnego_Edwarda_Rydza-%C5%9Amig%C5%82ego_z_20_wrze%C5%9Bnia_1939 ''Ostatni rozkaz Wodza Naczelnego Edwarda Rydza-Śmigłego z 20 września 1939''].</ref>. Protest rządu RP z 30 września 1939 roku przeciwko ustaleniom [[Traktat o granicach i przyjaźni III Rzesza – ZSRR (1939)|niemiecko-radzieckiego układu o granicy i przyjaźni z 28 września 1939 roku]] mówił o dwóch agresorach i walce przeciwko nim o wyzwolenie polskiego terytorium<ref>[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.$b532493;view=1up;seq=128 ''Polish-Soviet relations, 1918-1943.''] Dok. nr. 20, s. 100.</ref><ref>Monitor Polski z 3 października 1939 [http://www.dziennikustawnauchodzstwie.gov.pl/data/MP/MP_1939-10-03_Nr220.pdf Nr 220].</ref><ref>Łukasz Adamski, [https://www.academia.edu/31606532/Sp%C3%B3r_o_przynale%C5%BCno%C5%9B%C4%87_pa%C5%84stwow%C4%85_wschodnich_wojew%C3%B3dztw_II_RP_w_latach_1939_1946_aspekty_prawne_historiograficzne_i_polityczne ''Spór o przynależność państwową wschodnich województw II RP w latach 1939–1946: aspekty prawne, historiograficzne i polityczne, w: Sowieci a polskie podziemie 1943-1946. Wybrane aspekty stalinowskiej polityki represji''], Warszawa 2017, s. 21.</ref>. W instrukcji przesłanej ambasadorowi Wacławowi Grzybowskiemu w Moskwie 17 września 1939, Józef Beck, aprobując działania ambasadora stwierdził: ''Wojska nasze stawiły czynny opór inwazji
[[Władysław Sikorski]] kilkakrotnie mówił o wojnie z ZSRR<ref>[[Władysław Pobóg-Malinowski]], ''Najnowsza historia polityczna Polski 1939-1945'', Warszawa 1981, s. 135.</ref>:
– 10 grudnia 1939: ''[[wojna zimowa|Napaść]] potężnej, lecz tylko liczbą i przestrzenią Rosji, na mały i niezwykle dzielny naród finlandzki otwiera oczy wielu ludziom dobrej woli na imperializm
– 1 marca 1940: ''Polska polityka oficjalna była polityką pokojową. Zdradziła Rosja, idąc zbrojnie na pomoc Niemcom, uderzając nas w umówionym z nimi momencie nożem w plecy. Odtąd jesteśmy w stanie wojny z Sowietami na równi z Niemcami''<ref>M. P. [http://www.dziennikustawnauchodzstwie.gov.pl/data/MP/MP_1940-03-09_Nr51-57.pdf Nr 51 z 9 marca 1940] ''Aczkolwiek godne uwagi jako jeden z rzadkich przejawów trzeźwości gen. Sikorskiego wobec ZSRR, tego rodzaju wystąpienie na mównicy ani nie było równorzędne z oficjalną deklaracją Rządu RP, ani też nie mogło mieć skutków prawno-międzynarodowych, jakie miałaby ewentualnie deklaracja ogłoszona 17 IX 1939 na terytorium RP'' (J. Łojek, ''Agresja 17 września 1939'', s. 182). Również zawarty w 1941 [[Układ Sikorski-Majski]] sprawę wojny pomijał milczeniem.</ref>.
– 5 marca 1940: ''Nie o wiele lepiej jest na terenach okupacji
Na posiedzeniu [[Rada Narodowa Rzeczypospolitej Polskiej|Rady Narodowej]] 16 kwietnia 1940 r. w [[Angers]] minister spraw zagranicznych [[August Zaleski]] powiedział:
Linia 87:
''We wszystkich naszych oświadczeniach stoimy na stanowisku, że mamy stan wojny pomiędzy Polską a ZSRR i te rzeczy stawiamy zupełnie wyraźnie, pomimo że zdajemy sobie sprawę, iż pomiędzy nami a aliantami istnieją jakby dwa oblicza w stosunku do Rosji i w stosunku do Niemiec. Jeżeli chodzi bowiem o Rosję – Polska znajduje się w stanie wojny, wtedy, kiedy w stanie neutralności w stosunku do Rosji znajduje się Anglia i Francja. Nie mamy w tej chwili możności wypowiedzieć wojny Rosji, po pierwsze, dlatego że stan działań wojennych obecnie nie istnieje, a po drugie, gdybyśmy to zrobili teraz, to tym samym uznalibyśmy moment ogłoszenia takiej deklaracji za moment zaczęcia stanu wojennego, kiedy w naszym rozumieniu nastąpił on 17 września''<ref>[https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/6345/1/BTH_15_2017_M_Hulas_Wrogowie_naszych_sojusznikow.pdf ''Wrogowie naszych sojuszników. Kwestia (nie)istnienia stanu wojny między Polską a Włochami. 1940''] s. 211, [http://rcin.org.pl/Content/51334/WA303_70403_A507-DN-R-25-4_Hulas.pdf ''Memorandum''] ''[[Stafford Cripps|Stafforda Crippsa]] z 22 października 1940 r.'' s. 89. Przemówienie wydrukowane w: ''Sprawa polska w czasie drugiej wojny światowej na arenie międzynarodowej: zbiór dokumentów'', Warszawa 1965, [https://books.google.pl/books?redir_esc=y&hl=pl&id=A883AQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=moment+og%C5%82oszenia+ s. 162–163].</ref>.
21 sierpnia 1940 na posiedzeniu [[Izba Gmin|Izby Gmin]] na zapytanie [[George Hicks (polityk)|George’a Hicksa]] o stosunki Polski i ZSRR podsekretarz stanu w [[Foreign and Commonwealth Office|Foreign Office]] [[Rab Butler]] oświadczył: ''Istnieje najściślejsza współpraca pomiędzy Rządem Jego Królewskiej Mości i Rządem Polskim we wszystkich sprawach dotyczących prowadzenia wojny, włączając w to zagadnienia polityki zagranicznej. Od września ubiegłego roku Rząd Polski nie pozostawił Rządowi Jego Królewskiej Mości żadnej wątpliwości co do tego, że musi on uważać pogwałcenie przez Związek
16 października 1940 na pytanie [[Edvard Beneš|Edvarda Beneša]] czy Polska znajduje się w stanie wojny ze Związkiem
Napaść doprowadziła do masowych prześladowań narodowościowych na [[aneksja|anektowanych]] przez ZSRR (w realizacji Paktu o granicach i przyjaźni pomiędzy III Rzeszą a ZSRR z 28 września 1939 roku i jego tajnego protokołu) terenach wschodnich II Rzeczypospolitej – aresztowań i osadzeń w [[Gułag|obozach koncentracyjnych]], egzekucji, morderstw i powszechnych deportacji.
Linia 97:
<blockquote>''Sowiety wkroczyły. Nakazuję ogólne wycofanie na Rumunię i Węgry najkrótszymi drogami. Z bolszewikami nie walczyć, chyba w razie natarcia z ich strony lub próby rozbrojenia oddziałów. Zadanie Warszawy i miast, które miały się bronić przed Niemcami – bez zmian. Miasta do których podejdą bolszewicy, powinny z nimi pertraktować w sprawie wyjścia garnizonów do Węgier lub Rumunii''<ref>J. Łojek, ''Agresja 17 września 1939'', s. 104.</ref>.</blockquote>
Brak publicznego formalnego ogłoszenia przez Prezydenta i rząd RP faktu istnienia stanu wojny pomiędzy ZSRR a Polską i brak jednoznacznego rozkazu Naczelnego Wodza stawiania oporu najeźdźcy doprowadziły do dezorientacji. Bohaterem
Przetrzymywanie jeńców w obozach zwanych jenieckimi, podległych [[Zarząd do spraw Jeńców Wojennych NKWD|Zarządowi do Spraw Jeńców Wojennych NKWD]], również dowodzi zaistnienia wojny. Obowiązujące wówczas „Postanowienie o jeńcach” [[Rada Komisarzy Ludowych ZSRR|Rady Komisarzy Ludowych]] i [[Centralny Komitet Wykonawczy ZSRR|Centralnego Komitetu Wykonawczego]] z 19 marca 1931 r. stanowiło w artykule 1, że:
Linia 103:
''Военнопленными признаются захваченные вооруженными силами Союза ССР: а) лица, принадлежащие к составу вооруженных сил государств, находящихся в состоянии войны с СССР'' (za jeńców uznawane są pojmane przez siły zbrojne ZSRR: a) osoby należące do składu sił zbrojnych państw będących w stanie wojny z ZSRR)<ref>[http://doc20vek.ru/node/337 ''Постановление ЦИК и СНК СССР № 46 об утверждении проекта постановления ЦИК и СНК СССР «Положение о военнопленных», 19 марта 1931 г.'']. Obowiązywało ono do 1941, kiedy 1 lipca wydano nowe „Postanowienie o jeńcach” ([http://www.hrono.ru/dokum/194_dok/19410701plen.html ''Постановление СНК СССР № 1798-800с об утверждении Положения о военнопленных, 1 июля 1941 г.'']).</ref><ref>Układ Sikorski – Majski, pomijając sprawę stanu wojny, mówił jednak o zwolnieniu („amnestii”) jeńców. Okólnik szefa Sądownictwa Wojskowego płk. [[Stanisław Szurlej|Stanisława Szurleja]] do sądów polowych nr 12 z 17 lipca 1942 r. nakazywał, by poczynając od 30 lipca 1941 r. nie traktować ZSRR jak [[Przeciwnik|nieprzyjaciela]], ''a contrario'' przed tą datą był państwem nieprzyjacielskim ([http://bazhum.muzhp.pl/media//files/Przeglad_Historyczno_Wojskowy/Przeglad_Historyczno_Wojskowy-r2013-t14_(65)-n4_(246)/Przeglad_Historyczno_Wojskowy-r2013-t14_(65)-n4_(246)-s162-170/Przeglad_Historyczno_Wojskowy-r2013-t14_(65)-n4_(246)-s162-170.pdf ''Na marginesie książki o najwyższych władzach wojskowych II Rzeczypospolitej''] s. 169).</ref>.
Oświadczenie Mołotowa: ''rząd
Ostrzeżenia napływające z polskich ataszatów wojskowych w końcu sierpnia i na początku września 1939 o istnieniu tajnego porozumienia wojskowego pomiędzy III Rzeszą a ZSRR i przygotowaniach ZSRR do agresji na Polskę (tajna mobilizacja i koncentracja Armii Czerwonej nad granicą z Polską) oraz meldunek z 13 września o przecięciu zasieków po stronie
== Przygotowania do agresji ==
[[Plik:Soviet invasion on Poland 1939.jpg|thumb|Oddziały [[Armia Czerwona|Armii Czerwonej]] w czasie agresji na Polskę]]
[[Plik:Polishborder17091939.jpg|thumb|Kolumny piechoty
[[Plik:Jeńcy1.jpg|thumb|Polscy żołnierze – jeńcy wojenni konwojowani przez Armię Czerwoną do kolejowych punktów załadunku za granicą polsko-
[[Plik:Bundesarchiv Bild 101I-121-0008-25, Polen, Treffen deutscher und sowjetischer Soldaten.jpg|thumb|Spotkanie żołnierzy [[Wehrmacht]]u i [[Armia Czerwona|Armii Czerwonej]] 20 września 1939 roku, na wschód od [[Brześć|Brześcia]]]]
[[Plik:Bundesarchiv Bild 101I-121-0010-11, Polen, deutsch-sowjetische Verhandlungen.jpg|thumb|Rozmowy oficerów [[Wehrmacht]]u i [[Armia Czerwona|Armii Czerwonej]] o wytyczeniu bieżącej linii rozgraniczenia wojsk na zaatakowanym terytorium Polski. Brześć, wrzesień 1939. Na pierwszym planie gen. [[Heinz Guderian]] (odwrócony z tylnego półprofilu).]]
Linia 118:
Przygotowania do inwazji rozpoczęto pod koniec sierpnia 1939. Plan inwazji opracował szef Sztabu Generalnego [[Armia Czerwona|Armii Czerwonej]] [[komandarm]] [[Borys Szaposznikow]]. 3 września Ludowy Komisarz Obrony [[Klimient Woroszyłow]] wydał dyrektywy oddziałom z Leningradzkiego, Kalininskiego, Białoruskiego, Kijowskiego, Moskiewskiego i Charkowskiego Okręgu Wojskowego nakazujące osiągnięcie gotowości bojowej, wstrzymujące zwolnienia do rezerwy i przerywające urlopy dowódców. 6 września rząd ZSRR zarządził mobilizację, a Woroszyłow nakazał rozpoczęcie wielkich ćwiczeń oddziałów ze zmobilizowanych 6 okręgów oraz Orłowskiego Okręgu Wojskowego, przewidziane Planem nr 22 „A”, będącego faktycznie planem działań przeciw Polsce<ref name=magnuski>{{Cytuj książkę |nazwisko = Magnuski |imię = Janusz |autor link = Janusz Magnuski |nazwisko2 = Kołomijec |imię2 = Maksym |tytuł = Czerwony Blitzkrieg: wrzesień 1939. Sowieckie wojska pancerne w Polsce |url = https://archive.org/details/czerwonyblitzkri00magn |data = 1994 |wydawca = Pelta |miejsce = Warszawa |isbn = 83-85314-03-2 |strony = [https://archive.org/details/czerwonyblitzkri00magn/page/65 65]}}</ref>.
8 września 1939 roku ludowy komisarz spraw wewnętrznych [[Ławrientij Beria]] wydał rozkaz, określający zadania specjalnych grup operacyjnych [[NKWD]], które jako pierwsze miały wkroczyć na ziemie II Rzeczypospolitej. Prawdopodobnie jednocześnie została przygotowana z datą wydania 9 września dyrektywa nr 16633 ludowego komisarza obrony [[Klimient Woroszyłow|Klimienta Woroszyłowa]] oraz szefa Sztabu Generalnego Armii Czerwonej [[Borys Szaposznikow|Borysa Szaposznikowa]] do Rady Wojennej [[Białoruski Specjalny Okręg Wojskowy|Białoruskiego Specjalnego Okręgu Wojskowego]] (11 września został przekształcony we Front Białoruski) o rozpoczęciu w nocy 12/13 września 1939 roku ofensywy przeciwko Polsce – ostatecznie data wydania została zmieniona na 14 września, a moment ataku z nocy 12/13 września na świt 17 września<ref>Dokument przechowywany w Centralnym Archiwum Ministerstwa Obrony [Rosji], sygnatura: CAMO. F. 148a. Op. 3763. D. 69. Ll. 1-2 (ЦАМО. Ф. 148а. Оп. 3763. Д. 69. Лл. 1–3). Tekst uwierzytelnionej kopii – z wyjaśnieniami o wykonanych ręcznie czerwonym atramentem przez marszałka Szaposznikowa skreśleniach i wpisanych nowych m.in. datach – [http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1007688 jest dostępny na portalu Fond Alieksandra N. Jakowliewa] [dostęp 206-03-28] {{lang|ru}}.</ref>. 9 września po południu [[Wiaczesław Mołotow]] poinformował niemieckiego ambasadora [[Friedrich-Werner Graf von der Schulenburg|Friedricha-Wernera von der Schulenburga]] o rozpoczęciu przez Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich działań zbrojnych w najbliższych dniach. Jednak 10 września zawiadomił, Schulenburga, że podawany termin ataku jest już nieaktualny. Przyznał, że strona radziecka została całkowicie zaskoczona szybkością ofensywy niemieckiej. Ujawnił w jaki sposób zamierza usprawiedliwić zajęcie wschodnich ziem II Rzeczypospolitej: ''rząd
Do 11 września jednostki pierwszego rzutu uzupełniły stany etatowe i tego dnia Woroszyłow wydał rozkaz koncentracji wojsk na wyznaczonych rejonach przygranicznych Radom Wojennym Białoruskiego i [[Kijowski Specjalny Okręg Wojskowy|Kijowskiego Specjalnego Okręgu Wojskowego]] (przekształcone w dowództwa Frontów), jednak część jednostek osiągnęła te pozycje już 8 września. Do 13 września wyznaczone oddziały Armii Czerwonej znalazły się na pozycjach wyjściowych<ref name=magnuski />.
Linia 157:
== Przebieg działań wojennych ==
=== Operacje jednostek Armii Czerwonej ===
Główne kierunki natarcia Frontu Białoruskiego objęły [[Wilno]], [[Baranowicze]] – [[Wołkowysk]] – [[Grodno]] – [[Suwałki]], [[Brześć|Brześć nad Bugiem]]. Wilno, Grodno i Brześć zostały osiągnięte w dniach 20–22 września, Suwałki 24 września. Główne kierunki natarcia Frontu Ukraińskiego objęły [[Dubno (miasto)|Dubno]] – [[Łuck]] – [[Włodzimierz (Ukraina)|Włodzimierz Wołyński]] – [[Chełm]] – [[Zamość]] – [[Lublin]], [[Tarnopol]] – [[Lwów]], [[Czortków]] – [[Iwano-Frankiwsk|Stanisławów]] – [[Stryj (miasto)|Stryj]] – [[Sambor (miasto)|Sambor]] i [[Kołomyja|Kołomyję]]. Pod Lwów jednostki
W dniach 18–19 września miała miejsce [[Obrona Wilna (1939)|obrona Wilna]] przed nacierającymi wojskami
Wkraczającym jednostkom Armii Czerwonej opór zbrojny stawiły związki taktyczne [[Korpus Ochrony Pogranicza|Korpusu Ochrony Pogranicza]], [[Brygada Rezerwowa Kawalerii Wołkowysk]] i [[Samodzielna Grupa Operacyjna „Polesie”|Samodzielna Grupa Operacyjna Polesie]]. W serii bitew na całym froncie, wojska polskie podjęły próbę opóźnienia marszu jednostek
Walki żołnierza polskiego z Armią Czerwoną zostały upamiętnione na [[Grób Nieznanego Żołnierza w Warszawie|Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie]], napisem na jednej z tablic po 1990 roku – „OBRONA GRANICY WSCHODNIEJ RP 17 IX – 1 X 1939”.
[[Plik:Lwow 1939.png|thumb|upright=1.2]]
[[Plik:Rozkaz sowiecki Lwów 22.09.1939.jpg|thumb|Pierwsze obwieszczenie
[[Plik:Armia Czerwona, Wehrmacht 22.09.1939 wspólna parada.jpg|thumb|Generał [[Mauritz von Wiktorin]], gen. [[Heinz Guderian]] i [[Kombrig|kombryg]] [[Siemion Kriwoszein]] odbierają wspólną defiladę Wehrmachtu i Armii Czerwonej w Brześciu]]
W konsekwencji agresji
Sam Lwów z silnym i dobrze uzbrojonym garnizonem został po krótkim oporze w dniu 22 września poddany Armii Czerwonej przez gen. [[Władysław Langner|Langnera]] na honorowych warunkach, natychmiast przez władze
Walkę z Sowietami kontynuowały oddziały partyzanckie, np. nad [[Biebrza|Biebrzą]] utrzymały się one do lata 1941 – do wybuchu [[Atak Niemiec na ZSRR|wojny niemiecko-
=== Operacje jednostek [[NKWD]] i [[Główny Zarząd Wywiadowczy|wywiadu Armii Czerwonej]] ===
Wraz z oddziałami Specjalnych Okręgów Wojskowych [[Zachodni Specjalny Okręg Wojskowy|Białoruskiego]] i [[Kijowski Specjalny Okręg Wojskowy|Kijowskiego]] polską granicę przekroczyły grupy operacyjno-czekistowskie utworzone zgodnie z rozkazem [[NKWD]] ZSRR z 8 września 1939. W ich skład weszli oficerowie operacyjnych centralnych i terenowych organów NKWD oraz operacyjno-polityczni funkcjonariusze wojsk pogranicznych, wsparci dwoma batalionami wojsk Białoruskiego i Kijowskiego Okręgu Pogranicznego. W celu koordynacji działań grup operacyjno-czekistowskich z dowództwem wojskowym, oddelegowano na [[Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka|Ukrainę]] zastępcę ludowego komisarza spraw wewnętrznych [[Wsiewołod Mierkułow|Wsiewołoda Mierkułowa]], a na [[Białoruska Socjalistyczna Republika Radziecka|Białoruś]] [[Wiktor Boczkow|Wiktora Boczkowa]], szefa Oddziału Specjalnego NKWD ZSRR.
Do zadań grup operacyjnych [[GUGB]] [[NKWD]] i [[Główny Zarząd Wywiadowczy|Razdwiedupru (Zarządu Wywiadu Armii Czerwonej)]] należało rozbicie struktur administracji Rzeczypospolitej Polskiej na [[okupacja wojenna|okupowanym]] terytorium Polski i zorganizowanie w ich miejsce organów władzy
== Zbrodnie wojenne ==
Od momentu uderzenia na Polskę Armia Czerwona dokonywała wielu zbrodni wojennych, mordując jeńców i masakrując ludność cywilną. Ocenia się, że ich ofiarą padło ok. 2,5 tys. żołnierzy polskich i policjantów oraz kilkuset cywilów<ref name="Polska. Losy państwa i narodu 1939-1989">{{Cytuj książkę |nazwisko = Friszke |imię = Andrzej |tytuł = Polska. Losy państwa i narodu 1939-1989 |wydawca = Wydawnictwo Iskry |miejsce = Warszawa |rok = 2003 |isbn = 83-207-1711-6 |strony = 25}}</ref>. Jednocześnie dowódcy Armii Czerwonej wzywali ludność cywilną do mordów i przemocy, dowódca Frontu Ukraińskiego Armii Czerwonej [[Siemion Timoszenko (wojskowy)|Siemion Timoszenko]] w jednej z rozpowszechnianych publicznie odezw napisał: ''Bronią, kosami, widłami i siekierami bij swoich odwiecznych wrogów – polskich panów''<ref name="Polska. Losy państwa i narodu 1939-1989" />. Największe zbrodnie popełniono w [[Rohatyn]]ie{{refn|grupa=uwaga|„W niejednokrotnym wypadku – po wkroczeniu do miasteczka czy osiedla – dokonywano masowych rzezi, nie oszczędzając kobiet i dzieci. W Rohatynie (Stanisławowskie) rzeź taka trwała cały dzień. Masowych gwałtów i morderstw, zbliżonych do rzezi, dokonano w Grodnie, Wołkowysku, Świsłoczy, Oszmianie i Mołodecznie”: Władysław Pobóg-Malinowski, ''Najnowsza historia polityczna Polski. 1939-1945'', Wydawnictwo Platan, Kraków 2004, {{ISBN|83-89711-10-9}}, tom 3, s. 107.}}<ref>Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów, Londyn, 1975, s. 9–11.</ref><ref name="Świat i Polska w XX wieku">{{Cytuj książkę |nazwisko = Pronobis |imię = Witold |tytuł = Świat i Polska w XX wieku |wydawca = Editions Spotkania |miejsce = Warszawa |rok = 1996 |isbn = 83-86802-11-1 |strony = 196}}</ref><ref name="Najnowsza historia Polski 1914-1945">{{Cytuj książkę |nazwisko = Roszkowski |imię = Wojciech |tytuł = Najnowsza historia Polski 1914-1945 |wydawca = Świat Książki |miejsce = Warszawa |rok = 2003 |isbn = 83-7311-991-4 |strony = 410–412}}</ref>, gdzie dokonano rzezi na żołnierzach polskich i ludności cywilnej, [[Grodno|Grodnie]], [[Nowogródek|Nowogródku]], [[Sarny|Sarnach]], i [[Tarnopol]]u<ref name="Świat i Polska w XX wieku" /><ref name="Najnowsza historia Polski 1914-1945" /> oraz w [[Wołkowysk]]u, [[Oszmiana|Oszmianie]], [[Świsłocz (rejon świsłocki)|Świsłoczy]]<ref name="Najnowsza historia polityczna Polski. 1939-1945">{{Cytuj książkę |nazwisko = Pobóg-Malinowski |imię = Władysław |tytuł = Najnowsza historia polityczna Polski. 1939-1945 |wydawca = Wydawnictwo Platan |miejsce = Kraków |rok = 2004 |isbn = 83-89711-10-9 |strony = 106-110 (tom 3)}}</ref>, [[Mołodeczno|Mołodecznie]] i [[Kosów (Białoruś)|Kosowie Poleskim]]<ref name="Najnowsza historia polityczna Polski. 1939-1945" /><ref>[[Wojciech Roszkowski]], ''Najnowsza historia Polski 1914–1945'', Świat Książki, Warszawa 2003, s. 410 –, {{ISBN|83-7311-991-4}} autor wymienia „dramatyczne sceny maltretowania jeńców polskich” które „rozegrały się w Grodnie, Wołkowysku, Oszmianie, Mołodecznie, Nowogródku, Sarnach, Kosowie Poleskim i Tarnopolu”.</ref>. W rejonie Sarn
Nocą z 26 na 27 września Armia Czerwona wkroczyła do Niemirówka w Chełmskiem, gdzie przebywał oddział podchorążych. Zaskoczonych we śnie związano drutem i obrzucono granatami<ref>[[Bohdan Urbankowski]], ''Czerwona msza, czyli uśmiech Stalina'', t. 1, Warszawa 1998, s. 36.</ref>.
Przedstawiciele Armii Czerwonej łamali także postanowienia umów dotyczących złożenia broni, 22 września 1939 dowódca obrony Lwowa gen. [[Władysław Langner]] podpisał z dowództwem
Protokół ten podpisali przedstawiciele Armii Czerwonej: kombryg Kuroczkin, kombryg Jakowlew, płk Diedow, płk Fotczenkow i komisarz pułkowy Makarow; ze strony Wojska Polskiego gen. Langner i płk dypl. Rakowski ([https://web.archive.org/web/20230617185001/https://www.lwow.com.pl/rocznik/obrona39.html Artur Leinwand, Obrona Lwowa...]), por. też [[Wojciech Roszkowski]], ''Najnowsza historia Polski 1914-1945'', Świat Książki, Warszawa 2003, s. 411, {{ISBN|83-7311-991-4}}.}}. Oficerowie uczestniczący w obronie Lwowa byli przetrzymywani w obozie w [[Starobielsk]]u, a następnie w przeważającej większości zostali [[Zbrodnia katyńska|zamordowani]] przez [[NKWD]] w [[Charków|Charkowie]] i pochowani w dołach śmierci w Piatichatkach. Lwowscy [[Policja Państwowa|policjanci]] zostali wymordowani ogniem karabinów maszynowych na szosie prowadzącej na [[Winniki (miasto)|Winniki]]{{refn|grupa=uwaga|Przedłużenie ulicy Zielonej.}}.
Linia 194:
== Zakończenie działań wojennych i skutki ==
[[Plik:Stamp USSR 1940 CPA 727.jpg|thumb|Znaczek Poczty ZSRR upamiętniający zajęcie wschodnich ziem II RP]]
22 września w [[Brześć|Brześciu]] [[kombrig]] [[Siemion Kriwoszein]] i niemiecki generał [[Heinz Guderian]] odebrali wspólną defiladę oddziałów pancernych niemieckich i radzieckich (w związku z przekazaniem miasta Armii Czerwonej przez Wehrmacht). Wkrótce po tym 28 września ZSRR i III Rzesza podpisały tzw. '''Traktat o granicach i przyjaźni''', zwany też drugim [[pakt Ribbentrop-Mołotow|paktem Ribbentrop-Mołotow]], przypieczętowujący podział Polski, korygujący wcześniejsze ustalenia nt. przebiegu granicy niemiecko-radzieckiej (patrz mapa z 28 września 1939 r.) oraz podziału stref wpływów w krajach bałtyckich. W tym ostatnim przypadku doprowadziło to niezwłocznie do wprowadzenia
Armia Czerwona [[Jeniec wojenny|wzięła do niewoli]] 250 tysięcy żołnierzy, w tym około 18 tysięcy oficerów, ok. 7 tysięcy żołnierzy poległo lub zginęło po wzięciu do niewoli. W walkach zginęło około 3 tysięcy żołnierzy, ok. 10 tysięcy było rannych.
Dalszymi konsekwencjami agresji ZSRR na Polskę były masowe [[Represje ZSRR wobec Polaków i obywateli polskich 1939–1946|represje wobec Polaków i obywateli polskich]] przebywających na wschodnich terenach Rzeczypospolitej Polskiej, grabież polskiego majątku narodowego i dóbr prywatnych – w głąb ZSRR wywożono sprzęt produkcyjny i dokumentację z zakładów przemysłowych, lokomotywy, wagony, samochody<ref name="Najnowsza historia polityczna Polski. 1939-1945" /> oraz inwentarz żywy i martwy. Obrabowano polskie muzea, biblioteki oraz archiwa i prywatne zbiory dzieł sztuki<ref name="Najnowsza historia polityczna Polski. 1939-1945" />. Mimo czterokrotnej różnicy w sile nabywczej [[Rubel|rubla]] w stosunku do [[Złoty|złotego]] polskiego (rubel miał specifyczne znaczenie jako waluta [[gospodarka niedoboru|gospodarki niedoboru]]), obie waluty zostały we wrześniu 1939 zrównane przez władze
{{Osobny artykuł|Jeńcy polscy w niewoli radzieckiej (od 1939 roku)|Zbrodnia katyńska}}
[[Armia Czerwona]] wymordowała ogniem z karabinów maszynowych nieuzbrojonych kadetów ze Szkoły Oficerów Policji w [[Mosty Wielkie|Mostach Wielkich]] po zgromadzeniu kadetów na placu apelowym i odebraniu raportu od komendanta szkoły<ref>[http://www.lwow.com.pl/policja/policja.html Krystyna Balicka ''Zagłada policji polskiej'' w: ''Cracovia Leopolis'' nr 4(40)/2004], [https://web.archive.org/web/20150629185931/http://www.osrp1939.policja.katowice.pl/czas.htm ''Czas wojny, czas zagłady''].</ref>.
Linia 210:
23 września 2009 [[Sejm Rzeczypospolitej Polskiej]] przyjął przez [[aklamacja|aklamację]] ''Uchwałę upamiętniającą agresję Związku Radzieckiego na Polskę 17 września 1939 r.''<ref group=uwaga>Tekst uchwały:<br />'''Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 23 września 2009 roku upamiętniająca agresję Związku Radzieckiego na Polskę 17 września 1939 r.''': 17 września 1939 r. wojska ZSRR bez wypowiedzenia wojny dokonały agresji na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, naruszając jej suwerenność i łamiąc zasady prawa międzynarodowego. Podstawę do [[inwazja (wojskowość)|inwazji]] Armii Czerwonej dał pakt Ribbentrop-Mołotow zawarty 23 sierpnia 1939 r. między ZSRR i nazistowskimi Niemcami. W ten sposób dokonano IV rozbioru Polski. Polska padła ofiarą dwóch totalitaryzmów: nazizmu i komunizmu. Wkroczenie Armii Czerwonej otworzyło kolejny tragiczny rozdział historii Polski i całej Europy Środkowo-Wschodniej. Długa jest lista zbrodni i nieszczęść, które dotknęły wtedy wschodnie tereny II Rzeczypospolitej i obywateli polskich, którzy się tam znaleźli. Składa się na nią zbrodnia wojenna rozstrzelania przez NKWD ponad 20 tysięcy bezbronnych jeńców, polskich oficerów, wysiedlenie setek tysięcy obywateli Rzeczypospolitej, osadzenie ich w nieludzkich warunkach w obozach i więzieniach oraz przymuszanie do niewolniczej pracy. Te sowieckie zbrodnie rozpoczęły szereg aktów przemocy, składających się na tragedię Golgoty Wschodu. → Źródło: [http://orka.sejm.gov.pl/Druki6ka.nsf/0/7E9535140EEB669CC1257639006381D2/$file/2344.pdf Strona Sejmu RP].</ref>
== Recepcja – karykatury
[[Plik:Czerwony Sztandar 09 1940.jpg|thumb|center|500px|Karykatury
== Galeria – plakaty i ulotki
<gallery>
Plik:Tsarstvo kanchukiv.jpg|
Plik:Bolsheviks to the end.jpg|
Plik:Tak bulo - tak ye.jpg|
Plik:Polish eagle and Soviet soldier.JPG|
Plik:Odezwa sowiecka 1939 1.JPG|
Plik:Odezwa sowiecka 1939 2.JPG|
Plik:Odezwa sowiecka 1939 3.JPG|
</gallery>
== Upamiętnienie ==
W rocznicę agresji ZSRR na Polskę, w 1988 [[rząd Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie]] ([[pierwszy rząd Edwarda Szczepanika]]) wydał oświadczenie w rocznicę najazdu wojsk
Walki żołnierza polskiego w obronie granicy wschodniej w II wojnie światowej zostały upamiętnione na [[Grób Nieznanego Żołnierza w Warszawie|Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie]] napisem na jednej z tablic po 1990 r. „OBRONA GRANICY WSCHODNIEJ RP 17 IX – 1 X 1939”. Określenie „agresja ZSRR” lub „agresja
== Uwagi ==
Linia 237:
== Bibliografia ==
{{Wikicytaty|Agresja ZSRR na Polskę}}
* [[Sławomir Dębski]], ''Między Berlinem a Moskwą. Stosunki niemiecko-
* [[Marek Kornat]], ''Polska 1939 roku wobec paktu Ribbentrop_Mołotow. Problem zbliżenia niemiecko-
* {{Cytuj pismo | autor = Grażyna Korneć | tytuł = Początki okupacji Kresów Wschodnich przez Związek Sowiecki (1939–1941) | czasopismo = [[Wschodni Rocznik Humanistyczny]] | wolumin = IV | strony = 391–412 | data = 2007 | url = http://wrh.edu.pl/wp-content/uploads/2017/07/25_grazyna_kornec_2007.pdf}}
* Karol Liszewski ([[Ryszard Szawłowski]]), ''Wojna polsko-
* [[Jerzy Łojek]], ''Agresja 17 września 1939. Studium aspektów politycznych'', Instytut Wydawniczy „Pax”, Warszawa 1990, {{ISBN|83-211-1410-5}}.
* {{Cytuj |autor = [[Andrzej Friszke]]; |tytuł = Polska. Losy państwa i narodu 1939-1989 |data = 2003 |isbn = 83-207-1711-6 |miejsce = Warszawa |wydawca = Iskry |oclc = 830466024}}
* {{Cytuj |autor = Andrzej Pepłoński |tytuł = Wywiad polski na ZSRR 1921-1939 |data = 1996 |isbn = 83-85209-52-2 83-11-08519-6 |miejsce = Warszawa |wydawca = Bellona |oclc = 830128607}}
* [[Witold Pronobis]], ''Świat i Polska w XX wieku'', Editions Spotkania, Warszawa 1996, {{ISBN|83-86802-11-1}}.
* Czesław Grzelak, ''Kresy w czerwieni. agresja Związku
* {{Cytuj pismo | autor = Grzegorz Joniec | tytuł = Antypolskie kampanie prasowe w sowieckiej prasie polskojęzycznej w latach 1939–1941 | czasopismo = [[Wschodni Rocznik Humanistyczny]] | wolumin = IV | strony = 287–303 | data = 2007 | url = http://wrh.edu.pl/wp-content/uploads/2017/07/18_grzegorz_joniec_2007.pdf}}
* [[Rajmund Szubański]], ''Plan operacyjny „Wschód”'', Wydawnictwo Bellona, Warszawa 1993, {{ISBN|83-11-08220-0}}.
Linia 261:
** {{Wikiźródła krótki|en:Order № 001223 of the USSR People’s Commissariat for State Security|instrukcji deportacyjnej NKWD 001223 z 10 października 1939 r. (Instrukcja Iwana Sierowa)}}
* [http://www.lwow.home.pl/Biuletyn/ostrowski.html Stanisław Ostrowski, ''Dnie pohańbienia'']
* [http://www.yale.edu/lawweb/avalon/nazsov/nazsov.htm Dokumenty do stosunków
* [http://ibidem.com.pl/zrodla/1939-1945/index.html Dokumenty dotyczące agresji
* [http://kresy24.pl/index.php?action=showArticles&article_id=18 „Wolność” ze Wschodu. Portal Kresy24.pl]
* [http://www.latvians.com/en/Reading/TheseNamesAccuse/ThNA-08-Appendix-1.php Instrukcja deportacyjna Iwana Sierowa nr 001223 z 10 października 1939] {{lang|en}}
* [http://www.ipn.gov.pl/portal/pl/203/1581/ Agresja ZSRR na Polskę 17 września 1939 – zdjęcia]
* [http://www.ipn.gov.pl/portal/pl/203/1572/ 17 września 1939 roku – agresja
* [https://archive.is/20150429210444/http://www.rp.pl/artykul/364151_Swiadectwa_najazdu.html Świadectwa najazdu. Dodatek specjalny „Rzeczpospolitej” nr 218 (8424) z 17 września 2009]
* [https://www.youtube.com/watch?v=5UB1hlbDLuo 17 września 1939 – ''Ballada wrześniowa'', Jacek Kaczmarski]
|