Dżelada brunatna: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 2791 bajtów ,  5 lat temu
drobne merytoryczne, drobne redakcyjne
m (MalarzBOT: poprawki)
(drobne merytoryczne, drobne redakcyjne)
|nazwa zwyczajowa = Dżelada
|nazwa łacińska = ''Theropithecus gelada''
|TSN = 573034
|zoolog = ([[Eduard Rüppell|Rüppell]], 1835)
|okres istnienia =
|nadrząd = [[łożyskowce]]
|rząd = [[naczelne]]
|podrząd = [[Haplorrhiniwyższe naczelne]]
|nadrodzina = [[Małpy wąskonose zwierzokształtne|makakokształtnekoczkodanowce]]
|rodzina = [[makakowatekoczkodanowate]]
|rodzaj podrodzina = '''''Theropithecus'''''{{r|itis2}}[[koczkodany]]
|autor rodzaj = I. Geoffroy Saint-Hilaire, 1843 = dżelada{{u|a}}
|gatunek = '''dżelada''' brunatna
|synonimy =
|ranga podtaksonu = [[podgatunek|Podgatunki]]
|podtaksony =
* ''T. g. gelada'' <small>(Rüppell, 1835)</small>
* ''T. g. obscurus'' <small>Heuglin, 1863</small>
|status IUCN = LC
|IUCN id = 21744
|status_ref = <ref name="iucn">{{IUCN |id = 21744|nazwa = Theropithecus gelada|autorzy = Gippoliti, S. & Hunter, C.|rok = 2008|iucn rok = 2015|wersja = 2015-3 |data = 2015-10-10}}</ref>
|mapa występowania = Gelada area.png
|opis mapy występowania =
|wikisłownik = dżelada
}}
'''Dżelada brunatna'''{{r|miiz}}, '''dżelada brunatna'''{{odn|Kowalski|Krzanowski|Kubiak|Rzebik-Kowalska|1990|s=60}} (''Theropithecus gelada'') – gatunek [[Małpy wąskonosessaki|małpy wąskonosejssaka]] z rodziny [[makakowatekoczkodanowate|makakowatychkoczkodanowatych]] (Cercopithecidae), jedyny przedstawiciel rodzaju ''Theropithecus''.
 
== Występowanie ==
Obecny [[Zasięg (biogeografia)|zasięg występowania]] dżelady obejmuje wyżyny i góry północno-zachodniej [[Etiopia|Etiopii]] i [[Erytrea|Erytrei]]. Najliczniej występuje w [[Góry Semien|Parku Narodowym Semien]] w Etiopii. Większość dżelad jest spotykana na wysokościach 2000-5000 m [[n.p.m.]] Dawniej były szeroko rozprzestrzenione w Afryce.
 
== Systematyka ==
=== Taksonomia ===
Gatunek po raz pierwszy opisany naukowo przez [[Eduard Rüppell|E. Rüppella]] w 1835 roku pod nazwą ''Macacus gelada''{{r|Ruppell}}. Jako [[miejsce typowe]] autor wskazał [[góry Semien]] w Etiopii{{r|Ruppell}}. Jedyny przedstawiciel rodzaju ''Theropithecus'' – '''dżelada'''{{r|miiz}}, utworzonego przez [[Isidore Geoffroy Saint-Hilaire|I. Geoffroy Saint-Hilaire'a]] w 1843 roku{{r|Geoffroy}}.
 
[[Gatunek typowy]]: ''Macacus gelada'' <small>Rüppell, 1835</small>
 
=== Etymologia ===
Nazwa rodzajowa jest połączeniem słów z [[język grecki|języka greckiego]]: {{grc|θήρ}} ''thēr'' – „dzika bestia” oraz {{grc|πίθηκος}} ''píthēkos'' – „małpa”. Epitet gatunkowy pochodzi od ''gelada'', nazwy używanej przez ludy zamieszkujące Etiopię na określenie dżelady{{r|Palmer}}.
 
== Habitat ==
== Podgatunki ==
Dotychczas opisano dwa podgatunki dżelady{{r|msw}}:
* ''TheropithecusT. gelada gelada'' – '''dżelada brunatna'''
* ''TheropithecusT. gelada obscurus'' – '''dżelada ciemna'''
Prawdopodobnie wzdłuż rzeki [[Uebi Szebelie]] istnieje jeszcze jeden, nieopisany naukowo podgatunek{{r|iucn}}.
 
== Zagrożenia ==
Gatunek był uważany za bliski zagrożenia [[Wymieranie|wyginięciem]] (dawna kategoria LR/nt w klasyfikacji IUCN), głównie z powodu polowań i ograniczania siedlisk. Obecnie nie jest tak liczny jak w latach 70. XX wieku, ale nadal dość szeroko rozprzestrzeniony i stosunkowo liczny.
 
{{Uwagi|uwagi =
<ref name="a">''Theropithecus'' <small>[[Isidore Geoffroy Saint-Hilaire|I. Geoffroy Saint-Hilaire]], 1843</small>.</ref>
}}
 
{{Przypisy|przypisy =
* <ref name="miiz">{{Cytuj książkę | autor = Włodzimierz Cichocki, Agnieszka Ważna, Jan Cichocki, Ewa Rajska, Artur Jasiński, Wiesław Bogdanowicz| tytuł = Polskie nazewnictwo ssaków świata | wydawca = Muzeum i Instytut Zoologii PAN | miejsce = Warszawa | rok = 2015 | isbn = 978-83-88147-15-9| strony = 48-49}}</ref>
<ref name=itis2>{{ITIS|TSN=572828|nazwa=''Theropithecus''|data=17 lipca 2011}}</ref>
* <ref name="Ruppell">{{cytuj książkę| autor = E. Rüppell| tytuł = Neue Wirbelthiere zu der Fauna von Abyssinien gehörig|url = http://biodiversitylibrary.org/item/114234#page/17/mode/1up|rok = 1835-1840|wydawca = S. Schmerber|miejsce = Frankfurt nad Menem|wydanie = |isbn = |strony = 5|cytat = |język = de}}</ref>
<ref name=msw>{{MSW3|id=12100593|nazwa=''Theropithecus gelada''|data=17 lipca 2011}}</ref>
* <ref name="Geoffroy">{{cytuj pismo |autor = I. Geoffroy Saint-Hilaire|tytuł = Description des Mammifères nouveaux ou imparfaitement connus de la collection du Museum d'Histoire naturelle, et remarques sur la classification et les caractères des Mammifères|url = http://biodiversitylibrary.org/item/80970#page/582/mode/1up|czasopismo = Archives du Muséum d'Histoire Naturelle, Paris| wolumin = 2|wydanie = 4|strony = 576|rok = 1841|doi = |język = fr}}</ref>
* <ref name=itis2msw>{{ITISMSW3|TSNid=57282812100593|nazwa=''Theropithecus gelada''|data=17 lipca 2011-07-11}}</ref>
* <ref name="Palmer">{{cytuj książkę| autor = T. S. Palmer| autor link = Theodore Sherman Palmer|tytuł = Index Generum Mammalium: a List of the Genera and Families of Mammals|url = http://biodiversitylibrary.org/item/88553#page/681/mode/1up|rok = 1904|wydawca = Government Printing Office|miejsce = Waszyngton |seria = North American Fauna|isbn = |strony = 673|cytat = |język = en}}</ref>
}}
 
 
== Bibliografia ==
# {{cytuj stronę| url = http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Theropithecus_gelada.html| tytuł = ''Theropithecus gelada''| opublikowany = (On-line), Animal Diversity Web
| data dostępu = 18 maja 2008| autor = Hiller, C.| rok = 2000| język = en }}
| tytuł = ''Theropithecus gelada''
<ref# name=msw>{{MSW3|id=12100593|nazwa=''Theropithecus gelada''|data=17 lipca 2011-07-11}}</ref>
| opublikowany = (On-line), Animal Diversity Web
# {{cytuj książkę |odn = {{odn/id|Kowalski|Krzanowski|Kubiak|Rzebik-Kowalska|1990}} |nazwisko = Kowalski (redaktor naukowy)| imię = K.|nazwisko2 = Krzanowski |imię2 = A.|nazwisko3 = Kubiak|imię3 = H.|nazwisko4 = Rzebik-Kowalska|imię4 = G. |nazwisko5 = Sych|imię5 = L.| wydanie = IV| tytuł = Ssaki|wydawca = Wiedza Powszechna| seria = Mały słownik zoologiczny | miejsce = Warszawa| rok = 1991| isbn = 83-214-0637-8}}
| data dostępu = 18 maja 2008
| autor = Hiller, C.
| rok = 2000
| język = en }}
# {{MSW3|id=12100593|nazwa=''Theropithecus gelada''|data=31 grudnia 2008}}
# {{cytuj książkę |odn = {{odn/id|Kowalski|Krzanowski|Kubiak|Rzebik-Kowalska|1990}} |nazwisko = Kowalski (redaktor naukowy)| imię = K.|nazwisko2 = Krzanowski |imię2 = A.|nazwisko3 = Kubiak|imię3 = H.|nazwisko4 = Rzebik-Kowalska|imię4 = G. |nazwisko5 = Sych|imię5 = L.| wydanie = IV| tytuł = Ssaki|wydawca = Wiedza Powszechna| seria = Mały słownik zoologiczny | miejsce = Warszawa| rok = 1991| isbn = 83-214-0637-8}}
# ''Wielka Encyklopedia Przyrody : Ssaki.'' Warszawa: Wydawnictwo MUZA SA, 1997, s. 116. ISBN 83-7079-784-9.
# {{cytuj książkę | tytuł= Zwierzęta : encyklopedia ilustrowana | data=2005 | wydawca=Wydawnictwo Naukowe PWN | miejsce=Warszawa | isbn=83-01-14344-4 | strony=114}}
 
[[Kategoria:MakakowateKoczkodanowate]]
[[Kategoria:Ssaki Afryki]]