Wolnizna: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 1416 bajtów ,  5 lat temu
linki zewnętrzne, źródła/przypisy
(red., WP:SK)
(linki zewnętrzne, źródła/przypisy)
'''Wolnizna''' ([[język staropolski|staropol.]] ''lgota''{{odn|Lech Leciejewicz|1972|s=411}}) – stosowany w [[średniowiecze|średniowieczu]] dla [[osadnictwo|osadników]] osiedlających się w nowym miejscu przywilej pozwalający im na użytkowanie ziemi pańskiej bez ponoszenia za to stosownych [[czynsz|opłat]]. Wolnizną określano też ziemię objętą ulgami gospodarczymi.
 
==Etymologia==
 
Etymologia nazwy jest niejasna i funkcjonuje kilka teorii na ich temat. Stosowane są dwie nazwy na określenie tego typu miejscowości. Pierwsza nazwa - ''lgota'' lub ''ligota'' wywodzi się od staropolskiego określenia oznaczającego ''ulgę'', czyli miejsce, w którym funkcjonują ulgi podatkowe lub czynszowe dla osadników. Lgota lub ligota oznacza również ''lgi'' czyli lekki ciężar{{odn|Lech Leciejewicz|1972|s=411}}.
 
Niektórzy etymolodzy wywodzą również nazwę od starosłowiańskich określeń: ligawica – oznaczające trzęsawisko, ligaj – nisko, ligawka – długa trąba trzymana poziomo, które wskazują, że nazwa może mieć też związek z terenem podmokłym lub okresowo zalewanym.
 
Druga nazwa wywodzi się od określenia ''wolność'' i w tym znaczeniu może określać miejscowość zakładaną z woli, pozwolenia regionalnej władzy lub ''miejscowość gdzie panuje wolność podatkowa i gospodarcza'' albo miejscowości wolno, swobodnie zakładane bez planowania. To, że mimo skończonego okresu wolnizny nazwy zostały, świadczy raczej o pochodzeniu ich od woli lub położenia i właściwości miejsca. W Polsce oba terminy ''ligota'' oraz ''wola'' przetrwały w nazwach około 2000 miejscowości{{odn|Lech Leciejewicz|1972|s=411}}.
 
== Warunki wolnizny ==
 
Zależnie od warunków panujących na zasiedlanym obszarze wolnizna mogła trwać nawet do 20 lat. W tym czasie osadnicy mieli się zagospodarować, pobudować chaty, często kościół, a przede wszystkim [[trzebież|wykarczować]] lub osuszyć przydzielony teren tak, aby nadawał się pod uprawy rolne. Po upływie wolnizny [[chłopi]] za użytkowanie ziemi opłacali [[czynsz]] w pieniądzu lub w naturze (najczęściej w różnego gatunku zbożu) tym samym pod względem obowiązków zrównywani byli z mieszkańcami innych, starszych osad położonych na terenie właściciela ziemi. Ze względu na trudny teren i konieczność posiadania drogi formą zabudowy takiej wsi była tzw. [[łańcuchówka]].
 
== Miejsca objęte wolnizną ==
{{Main|Ligota}}
Jednymi z pierwszych obszarów osadnictwa były tereny Śląska, Czech, Moraw i Łużyc. Ludność słowiańska uciekająca tam przed Niemcami osiedlała się zajmując nowe, rolniczo gorsze tereny. Ponieważ było to początkowo osadnictwo o charakterze wewnętrznym, często nieformalne, nowo powstałe osady otrzymały nazwy w miejscowym (słowiańskim) języku. Stąd na wspomnianym terenie można znaleźć mnóstwo miejscowości o nazwach typu: [[Ligota]], [[Ligotka]], [[Lhota]] (więcej po czesku), [[Lgota]] itp. Tego typu nazwy wywodzi się od słowa wola lub wolnizna. Nie jest to jedyne możliwe wyjaśnienie ich etymologii. To, że mimo skończonego okresu wolnizny nazwy zostały, świadczy raczej o pochodzeniu ich od woli lub położenia i właściwości miejsca. Starosłowiańskie: ligawica – oznaczające trzęsawisko, ligaj – nisko, ligawka – długa trąba trzymana poziomo wskazują, że nazwa może mieć też związek z terenem podmokłym lub okresowo zalewanym. Właśnie już tylko na tego typu terenie, w XII-XIII wieku, mogło być organizowane nowe osadnictwo, bowiem ziemie rolniczo lepsze, już wtedy były w uprawie.
 
Jednymi z pierwszych obszarów osadnictwa były tereny Śląska, Czech, Moraw i Łużyc. Ludność słowiańska uciekająca tam przed Niemcami osiedlała się zajmując nowe, rolniczo gorsze tereny. Ponieważ było to początkowo osadnictwo o charakterze wewnętrznym, często nieformalne, nowo powstałe osady otrzymały nazwy w miejscowym (słowiańskim) języku. Stąd na wspomnianym terenie można znaleźć mnóstwo miejscowości o nazwach typu: [[Ligota]], [[Ligotka]], [[Lhota]] (więcej po czesku), [[Lgota]] itp. Tego typu nazwy wywodzi się od słowa wola lub wolnizna. Nie jest to jedyne możliwe wyjaśnienie ich etymologii. To, że mimo skończonego okresu wolnizny nazwy zostały, świadczy raczej o pochodzeniu ich od woli lub położenia i właściwości miejsca. Starosłowiańskie: ligawica – oznaczające trzęsawisko, ligaj – nisko, ligawka – długa trąba trzymana poziomo wskazują, że nazwa może mieć też związek z terenem podmokłym lub okresowo zalewanym. Właśnie już tylko na tego typu terenie, w XII-XIII wieku, mogło być organizowane nowe osadnictwo, bowiem ziemie rolniczo lepsze, już wtedy były w uprawie.
 
W okresie późniejszym osadnictwo bardziej sformalizowano. W dokumentach [[Lokacja (historia)|lokacji]] nowe, objęte wolnizną wsie określano ([[łacina|po łacinie]] jako ''libera villa'', ''libertas''). Stąd wzięły się liczne zwłaszcza w [[Małopolska|Małopolsce]], współczesne polskie określenia typu [[Wola]], [[Wólka]] co z jednej strony podkreślało przywilej wolnizny a z drugiej, wolę sprawczą pana nakazującego swoim poddanym zamieszkanie w określonym miejscu. Nowe osady często zamieszkiwali ludzie przesiedleni z jednej, konkretnej miejscowości, stąd mamy np. [[Zduńska Wola|Zduńską Wolę]] dla oznaczenia że jej mieszkańców nasiedlono z miejscowości Zduny (możliwe są też wyjaśnienia alternatywne). Przymiotnik określający, występujący przy nazwie Woli może też określać właściciela ziemi dokonującego lokacji np. [[Wola Duchacka]] została założona przez [[Duchacy|zakonników z klasztoru Duchaków]]. Miejscowości o nazwie Wola rzadko się spotyka na terenach jednolitych pod względem geograficznym np. w [[Wielkopolska|Wielkopolsce]] oraz na terenach częstych wojen np. [[Pomorze|Pomorza]] – zdobywcy i właściciele złupionych terenów bezwzględnie żądali swoich należności, zwykle nie dając przywilejów. Miejscowościom lokowanym powtórnie zwykle nazwy nie zmieniano.
Miejscowości zakładane całkiem współcześnie (XVIII-XIX w.), na [[Lokacja na surowym korzeniu|surowym korzeniu]], często nazywane są [[Nowiny|Nowinami]]. Zwykle zakładano je w związku z uwłaszczeniem. Właściciel (dziedzic) zatrzymywał ziemie najlepsze i najdogodniejsze do uprawy, natomiast swoim chłopom dawał gorsze i leżące gdzieś na skraju jego posiadłości. Często trzeba je było dopiero wykarczować i stąd ich nazwa Nowiny.
 
{{Przypisy}}
== Zobacz też ==
* [[Morska Wola]]
* [[Lokacje łanów opuszczonych]]
 
== Bibliografia ==
* {{cytuj książkę |nazwisko = Lech Leciejewicz | tytuł = Mały słownik kultury dawnych Słowian, hasło "Wole" | wydawca = Wiedza Powszechna | miejsce = Warszawa | rok = 1972| strony = |odn= tak}}
* Samsonowicz Henryk, Encyklopedia Historii Gospodarczej Polski do 1945 roku, Wiedza Powszechna, Warszawa|data 1981;, ISBN isbn=9788321401850; str 517-518
* Brückner Aleksander, Słownik etymologiczny języka polskiego, Wiedza Powszechna, Warszawa 1985, hasła: wola, ligawica, ligawka.
* Kaczyńska Elżbieta, Piesowicz Kazimierz, Wykłady z powszechnej historii gospodarczej, PWN, Warszawa 1977
 
== Zobacz też ==
* [[Morska Wola]]
* [[Lokacje łanów opuszczonych]]
 
[[Kategoria:Prawo w średniowieczu]]
31 533

edycje