Głowienka zwyczajna: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 327 bajtów ,  2 lata temu
poprawa przek., WP:SK, drobne redakcyjne, lit., kat., mapka zasięgu
(akt., linki zewnętrzne, drobne merytoryczne)
(poprawa przek., WP:SK, drobne redakcyjne, lit., kat., mapka zasięgu)
|TSN = 175126
|zoolog = ([[Karol Linneusz|Linnaeus]], 1758)
|okres istnienia =
|grafika = 20050514-003-aythya-ferina.jpg
|opis grafiki = Samiec w szacie godowej
|gromada = [[ptaki]]
|podgromada = [[Neornithes]]
|nadrząd = [[Ptaki neognatyczne|neognatyczne]]
|rząd = [[blaszkodziobe]]
|rodzina = [[kaczkowate]]
|status IUCN = VU
|IUCN id = 22680358
|mapa występowania = AythyaFerinaIUCNver2018 2.png
|opis mapy występowania = {{legenda|#00ff00|lęgowiska}} {{legenda|#007fff|zimowiska}} {{legenda|#008000|występuje przez cały rok}}
|wikispecies = Aythya ferina
|commons = Category:Aythya ferina
 
== Występowanie ==
Zamieszkuje środkowe szerokości geograficzne Eurazji – Wyspy Brytyjskie, [[Europa|Europę]] Środkową i Wschodnią i pas w [[Azja|Azji Środkowej]] po [[Mandżuria|Mandżurię]] i północną [[Japonia|Japonię]]. Izolowana populacja w [[Azja Mniejsza|Azji Mniejszej]]. Południowe i nadatlantyckie populacje osiadłe (czasem koczujące), północne wędrowne. Przeloty w marcu – kwietniu i sierpniu – listopadzie. Zimuje w basenie [[morze Śródziemne|Morza Śródziemnego]], na [[Bliski Wschód|Bliskim Wschodzie]], w subsaharyjskiej [[Afryka|Afryce]] i Azji Południowej oraz na [[Daleki Wschód|Dalekim Wschodzie]], również na południu i południowym zachodzie Europie Środkowej. Sporadycznie zalatuje na [[Hawaje (archipelag)|Hawaje]], [[Filipiny]], [[Guam]], [[Wyspy Owcze]], [[Azory]], [[Wyspy Kanaryjskie]] i [[Republika Zielonego Przylądka|Wyspy Zielonego Przylądka]]. Od XIX wieku w Środkowej i Zachodniej Europie zaczęła rozprzestrzeniać się na północ i zachód. Dotarła nawet do [[Islandia (wyspa)|Islandii]].
 
W Polsce spotykana na całym niżu oprócz gór i dużych kompleksów leśnych i jest średnio licznym ptakiem lęgowym. Jej populacje: lęgowa i zimująca w ostatichostatnich dekadach szybko się kurczą{{odn|Wylegała|Ławicki|2019|s=20}}.
 
== Charakterystyka ==
; '''Cechy gatunku''': Głowienka to kaczka nurkująca – [[Aythyini|grążyca]] o specyficznej krępej sylwetce. Samiec w szacie godowej ma głowę i górę szyi rdzawokasztanowe, dół szyi i pierś oraz podogonie i dolne pióra ogona czarne. Wierzch i boki szare z drobnym ciemniejszym poprzecznym prążkowaniem, brzuch biały. Samica, niepozorna wobec samca, ogólnie brązowa, wierzch i boki jaśniejsze, tył ciała szarobrązowy, a brzuch biały. Wokół oczu i dzioba znajduje się przejaśnienie. W upierzeniu spoczynkowym kaczor staje się podobny do samicy, ale ma lekko rudawy odcień, pierś i kuper szarobrązowe. Osobniki młodociane i samce w upierzeniu spoczynkowym podobne do samicy. Gdy pływa, głęboko zanurza się w wodzie. Samicę w locie rozpoznaje się po barwie piór podogonowych. Do lotu wzbija się poprzez rozbieg na wodzie. Głowienki po lęgach trzymają się w niewielkich stadach lub mieszanych z [[Czernica (ptak)|czernicą]].
: W porównaniu z innymi kaczkami głowienka ma duże i płaskie czoło. Jest niewiele większa od czernicy, ale mniejsza od krzyżówki. Dziób szaroniebieski, czarny na końcu i u nasady, podczas gdy u podgorzałki jest jednobarwny.
[[Plik:Fuligule.milouin1.jpg|thumb|left|Samica głowienki w szacie spoczynkowej]]
[[Plik:Fuligule.milouin3.jpg|thumb|240px|Kaczor głowienki z bliska]]
; Pierzenie: Gdy skończą się lęgi, głowienki szukają miejsca do pierzenia, gdzie zmieniają pióra okrywowe i lotki. Samce na pierzenie przylatują już w czerwcu, a samice dopiero po wychowaniu młodych. Zamiana piór trwa 3-43–4 tygodnie i wtedy są niezdolne do lotu. Istotne jest zatem, by miało to miejsce na jeziorach zacisznych i bogatych w pokarm.
; '''Wymiary średnie'''{{odn|Busse|Czarnecki|Dyrcz|Gromadzki|1990|s=179}}{{odn |Sterry|Cleave|Clements|Goodfellow|2002|s=76}}{{r|whatbird}}:
* Długość ciała ok. 42–58 cm
* Rozpiętość skrzydła 20-2220–22 cm
* Rozpiętość skrzydeł ok. 72-8972–89 cm
* Masa ok. 700–1100 g
 
 
== Okres lęgowy ==
[[Plik:Fuligule.milouin3.jpg|thumb|Kaczor głowienki z bliska]]
[[File:Aythya ferina MHNT.ZOO.2010.11.20.4.jpg|thumb| ''Aythya ferina'']]
; Toki: Na lęgowiska przylatuje w marcu lub kwietniu stadami, choć pary dobierają się już na zimowisku. Toki, które tam się zaczynają (późną zimą), kończą się dopiero na lęgowisku. Są spokojniejsze niż u kaczek pływających. Kaczor pływa wokół samicy i kiwa głową dotykając nią grzbietu, po czym wydyma szyję wyciągając ją na wodzie. W okresie godowym samiec pogwizduje, a kaczka odzywa się chrapliwym „karr”. Pary są monogamiczne.
; '''Gniazdo''': Na lądzie, pod osłoną gęstej roślinności nadwodnej, zazwyczaj w pobliżu wody (często bezpośrednio nad nią) w turzycach, [[Manna (roślina)|mannie]], trzcinach, a także w roślinach, które są jej pokarmem. Stanowi go kopiec z roślinności, platforma unoszona na wodzie lub zagłębienie na lądzie. Wyścieła je puchem. Co ciekawe, samicesamica głowienki, podobnie jak i [[Hełmiatka zwyczajna|hełmiatki]], przy dużym zagęszczeniu gniazd wysiaduje jaja w cudzych gniazdach lub siedzi poza nim. Samice mogą też w takich warunkach podrzucać sobie jaja. Głowienka jest jedną z najliczniejszych lęgowych kaczek. Chętnie gniazduje w pobliżu kolonii mew.
[[FilePlik:Aythya ferina MHNT.ZOO.2010.11.20.4.jpg|thumb| ''Aythya ferina''240px|Jaja]]
; '''Jaja''': W ciągu roku wyprowadza jeden lęg, składając w kwietniu – lipcu 6 do 12 zielonoszarych lub oliwkowych jaj{{r|whatbird}} o średnich wymiarach 62 × 44 mm i średniej masie 66 g. Skorupki są cienkie i wyglądają na tłuste. Ze względu na wzajemne podrzucanie sobie jaj, może ich być jednak w gnieździe do 20 sztuk (odnotowano nawet 35).
; '''Wysiadywanie''': Jaja wysiadywane są przez okres 24 – 2824–28 dni przez samicę. W tym czasie nikną więzy między partnerami i dlatego rzadko można zobaczyć kaczora do końca wysiadywania jaj przy kaczce. [[zagniazdowniki|Zagniazdownik]], pisklęta usamodzielniają się po 50 – 5550–55 dniach. Wprawdzie samica sama musi opiekować się dużą ilością kacząt, to jednak nie karmi ich, bo same żerują. Sprawia to dość duży sukces rozrodczy. W puchu są oliwkowobrunatne i jasnożółte z żółtozielonymi plamkami.
 
== Pożywienie ==
Rośliny wodne wiosną i latem oraz drobne wodne zwierzęta jesienią i zimą, które, jako grążyca, zdobywa nurkując do 1,5 – 25–2,5 m. Są to przede wszystkim larwy [[owady|owadów]], [[ślimaki]] i [[małże]]. Żeruje głównie na mulistym dnie z podwodną roślinnością. Pod wodę może też sięgać, wyciągając szyję i zanurzając zarazem przednią część tułowia, tylna sterczy pionowo na taflą wody.
 
== Ochrona ==
Gatunek łowny od 15 sierpnia do 21 grudnia.
 
Zagraża mu utrata siedlisk lęgowych w wyniku intensywnej gospodarki stawowej, głównie pogłębienia stawów, niszczenia roślinności wynurzonej i likwidowania wysp. W skali globalnej uznana jest za narażoną na wiginięciewyginięcie (kategiria– kategoria VU w [[Czerwona księga gatunków zagrożonych|Czerwonej księdze gatunków zagrożonych]] [[Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody|Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN)]]{{r|iucn}}. Ze względu na notowany od kilkudziesięciu lat szybki spadek liczebności krajowej populacji głowienki, Polski Komitet Krajowy [[Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody|Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody]] (IUCN) w maju 2019 r. przyjął uchwałę wzywającą do objęcia jej ścisłą ochroną gatunkową{{odn|Wylegała|Ławicki|2019|s=20}}.
 
 
== Zobacz też ==
 
[[Kategoria:Kaczkowate]]
[[Kategoria:Ptaki Afryki]]
[[Kategoria:Ptaki Azji]]
[[Kategoria:Ptaki Europy]]