Zorza (mitologia)

bogini w mitologii słowiańskiej
Ten artykuł dotyczy bogini słowiańskiej. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Zorza – bogini w mitologii słowiańskiej, personifikacja świtu, poświadczona jedynie w folklorze. W zależności od tradycji może mieć postać pojedynczej bogini, dwóch lub nawet trzech sióstr. Mimo że etymologiczna więź z praindoeuropejską boginią świtu Haéusōs została zerwana, charakterystyka Zorzy nie uległa większej zmianie. Często przedstawiana jako córka Słońca (Dadźboga) oraz siostra Gwiazdy, z którą często ją utożsamiano[1].

Zorza
bogini świtu, poranka,
opiekunka małżeństw
Ilustracja
Występowanie mitologia Słowian
Odpowiednik Eos (grecki)
Aurora (rzymski)
Ausrine (bałtyjski)
Uszas (hinduski)
Rodzina
Rodzeństwo Gwiazda

Ogólnosłowiańskie słowo zorza (prasłow. *zoŗà) pochodzi z tego samego rdzenia co staropolskie słowo źrzeć ("widzieć, obserwować", prasłow. *zьrěti), które oryginalnie mogło oznaczać „blask”. Słowo zarza mogło powstać pod wpływem słowa „żar”. *zoŗà pochodzi z prabałtosłow. *źoriˀ (por. lit. žarà, žarijà), dalsza etymologia niejasna[2].

Tradycja ruskaEdytuj

W tradycji ruskiej często występują jako dwie dziewicze siostry: Zoria Utrienniaja (Zorza Poranna, od utro – „poranek”) jako bogini świtu, oraz Zoria Wieczerniaja (Zorza Wieczorna, od wieczer – „wieczór”) jako bogini zmierzchu. Każda miała stać po innej stronie złotego tronu Słońca. Zorza Poranna otwierała bramę niebiańskiego pałacu, gdy Słońce rano ruszało w wędrówkę po niebie, a Zorza Wieczorna zamykała bramę, gdy Słońce wracało na noc do swojej siedziby[1]. Siedziba Zorzy miała znajdować się na wyspie Bujan[3].

W zależności od źródeł Zorza Poranna czasami przedstawiana jest jako żona Peruna, która towarzyszy mu w bitwach[4], lub jako żona Księżyca.

Mit z późniejszego okresu mówi o trzech Zorzach i ich specjalnym zadaniu[1]:

W niebie są trzy siostrzyczki, trzy małe Zorze: jedna Wieczorna, druga Nocna, trzecia Poranna. Ich obowiązkiem jest pilnowanie psa przywiązanego żelaznym łańcuchem do konstelacji Małej Niedźwiedzicy. Jeżeli łańcuch się zerwie, nastąpi koniec świata.

Zorza patronowała także małżeństwom, co objawia się tym, że często występuje w pieśniach ślubnych, oraz aranżowała je pomiędzy bogami. W jednej z pieśni małorosyjskich, gdzie Księżyc podczas wędrówki po niebie spotyka Zorzę, wprost przypisuje się jej tę funkcję[5][a]:

O Zorzo, Zorzo! gdzieś ty była?
Gdzieś ty była? Gdzie zamierzasz mieszkać?

Gdzie mam zamiar mieszkać? u Pana Iwana,
U Pana Iwana na jego dworze,
Na jego Dworze i w jego domu,
A w jego domu są dwie radości:
Pierwsza radość - wyswatać jego syna;
A druga radość - oddać jego córkę za mąż

Modlono się do niej jako Zarii (Zaria) także o dobre plony oraz o zdrowie[6]:

Hej, poranna Zario, i wieczorna Zario! Padnij na moje żyto, aby wyrosło jak las, mocne jak dąb!

Zaria Matko poranka, wieczora i północy! Jak cicho odejdziesz i znikniesz, tak i oby moje choroby i smutki we Mnie, słudze Bożym, cicho odeszły i zniknęły - o poranku, o wieczorze i o północy!

Tradycja białoruskaEdytuj

 
Zaria-Zaranica, Andriej Szyszkin, 2010.

W folklorze białoruskim pojawia się jako Zaranica (Зараніца) lub jako Zara-zaranica (Зара-Зараніца). W jednym z fragmentów Zorzę spotykają śś. Jerzy oraz Mikołaj, którzy wedle mitologii porównawczej pełnią funkcję boskich bliźniaków, którzy w mitologiach indoeuropejskich na ogół są braćmi bogini świtu[7]:

Szedł święty Jerzy z Mikołajem, spotkali Zaranicę

W folklorze występuje także w formie zagadki[8]:

Zara-zaranica, piękna dziewica, po niebie chodziła, klucze upuściła. Księżyc je zobaczył, lecz nic nie powiedział, gdy słońce wstało, klucze znalazło.

Chodzi tutaj o rosę, na którą księżyc nie reaguje a która znika pod wpływem słońca[8]. Zara prawdopodobnie jest po prostu boginią świtu, i można ją tłumaczyć jako Świt, a Zaranica jest zdrobnieniem i może świadczyć o szacunku wobec Niej[7].

Tradycja polskaEdytuj

W folklorze polskim występują trzy siostry zorze: Zorza porankowa, Zorza południowa, Zorza wieczorowa, które pełnią funkcję Rodzanic[9]:

Zarze, zarzyce, trzy siestrzyce.
Poszła Matka Boża po morzu, zbirając złote pianki;
Potkał ją święty Jan: A gdzie idziesz matuchno?
Idę synaczka swego leczyć.[10]
Zorzyczki, zorzyczki,
trzy was jest
jedna porankowa,
druga południowa,
trzecia wieczorowa.
Weźcie od mego dziecka płaczenie,
oddajcie mu spanie.[11]
Zorze, zorzeczeńki!
Wszystkieśta moje siostruczeńki!
Siadajta na konia wronego
I jedźta po towarzysza mojego.
Żeby on nie mógł beze mnie
ni spać, ni jeść,
ni siadać, ni gadać.
Żeby ja mu się spodobała we stanie, w robocie, w ochocie.
Żeby ja była wdzięczna i przyjemna Bogu i ludziom,
i temu towarzyszowi mojemu.[12]

Zorza w kulturzeEdytuj

Zobacz teżEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj

PrzypisyEdytuj

Uwagi
  1. Pan Iwan ma być jakąś istotą niebiańską, wspominaną czasami w pieśniach również jako „Braciszek Iwanuszko”. W folklorze ukraińskim młody Iwan jest synem Słońca i nazywa swoją siostrę "Jasną Zorzą".
Przypisy
  1. a b c Robert Graves, New Larousse Encyclopedia of Mythology: With an Introduction by Robert Graves, Gregory Alexinsky, Nowy Jork: CRESCENT BOOKS, 1987, s. 290-291, ISBN 0-517-00404-6.
  2. Rick. Derksen, Etymological dictionary of the Slavic inherited lexicon, Leiden: Brill, 2008, s. 548, 541, ISBN 978-90-474-2816-9, OCLC 606382920 [dostęp 2020-07-11].
  3. Shedden-Ralston 1872 ↓, s. 375.
  4. Dixon-Kennedy, Mike, 1958-, Encyclopedia of Russian & Slavic myth and legend, Santa Barbara, Calif.: ABC-CLIO, 1998, ISBN 978-1-57607-063-5, OCLC 39157488 [dostęp 2020-08-06].
  5. Shedden-Ralston 1872 ↓, s. 190.
  6. Shedden-Ralston 1872 ↓, s. 362-363.
  7. a b National Academy of Sciences, Belarus, Siarhei Sanko, Reflexes of Ancient Ideas about Divine Twins in the Images of Saints George and Nicholas in Belarusian Folklore, „Folklore: Electronic Journal of Folklore”, 72, 2018, s. 15–40, DOI10.7592/FEJF2018.72.sanko [dostęp 2020-07-18].
  8. a b Shedden-Ralston 1872 ↓, s. 349-350.
  9. Ziemisław Grzegorzewic, O Bogach i ludziach. Praktyka i teoria Rodzimowierstwa Słowiańskiego, Olsztyn 2016, ISBN 978-83-940180-8-5.
  10. Stefan Vrtel-Wierczyński, Średniowieczna poezja polska świecka, Kraków: Krakowska Spółka Wydawnicza, 1923, s. 130.
  11. Stanisław. Czernik, Trzy zorze dziewicze : wśród zamawiań i zaklęć, wyd. Wyd. 2, Łódź: Wydawn. Łódzkie, 1985, s. 60, ISBN 83-218-0422-5, OCLC 12757425 [dostęp 2020-07-18].
  12. Wisła. Miesięcznik Geograficzno-Etnograficzny. 1903 T.17 z.3 - Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa, t. 17, z. 3, www.wbc.poznan.pl, s. 391 [dostęp 2019-12-25].
  13. Lechosław Siewierski, [Muzyka] Sound of Triglav – Zoriuszka, Słowianie i Słowianowierstwo, 3 października 2018 [dostęp 2020-07-19] (pol.).
  14. Who's Who on American Gods [dostęp 2020-07-18] (ang.).
  15. Natalia Klimczak, The Slavic Star Goddess Zorya, Guardian of the Doomsday Hound and Servant of the Sun God, www.ancient-origins.net [dostęp 2020-07-18] (ang.).
  16. Sheet Music of Julian Cochran : Urtext Editions, www.juliancochran.org [dostęp 2020-07-18].
  17. FLOEX | Zorya, floex.cz [dostęp 2020-07-18].

BibliografiaEdytuj