Otwórz menu główne

Commentariorum de Republica emendanda libri quinque

Strona tytułowa pierwszego wydania. Drukarnia Łazarzowa Kraków 1551. Egzemplarz z prywatnej biblioteki króla Zymunta Augusta przechowywany w bibliotece Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wpisany na listę Pamięć Świata UNESCO.
Strona tytułowa drugiego wydania, oficyna Jana Oporina Bazylea 1554.
Strona tytułowa wydania polskiego w przekładzie Cypriana Bazylika 1914.

O naprawie Rzeczypospolitej, właśc. Commentariorum de Republica emendanda libri quinque (pol. Rozważań o poprawie Rzeczypospolitej ksiąg pięć) – traktat Andrzeja Frycza Modrzewskiego wydany w 1551 w Krakowie, w Drukarni Łazarzowej. Rozważania sytuują się w obrębie renesansowych pism emendacyjnych[1]. Celem tego typu tekstów było przeanalizowanie aktualnej sytuacji, np. w państwie lub w Kościele, a następnie określenie sposobu jej poprawy; w 1557 papież Paweł IV wpisał traktat na Indeks ksiąg zakazanych.


Wbrew tytułowi pierwsze wydanie traktatu, które ukazało się w Krakowie w Drukarni Łazarzowej, objęło jedynie trzy księgi, tj. De moribus (O obyczajach), De legibus (O prawie) i De bello (O wojnie), ponieważ wskutek działalności cenzury Kościoła katolickiego[2], której obowiązki pełniła Akademia Krakowska[2], księgi De ecclesia (O Kościele) i De schola (O szkole) zostały skonfiskowane a następnie zniszczone z osobistego polecenia bpa Stanisława Hozjusza[2]. Ocenzurowaniu uległ także fragment dotyczący krytyki zwierzchnictwa papieskiego nad Polską, cyt. Papieże...podstawiając wszystkim nogi do całowania, każą wypełniać swoje rozkazy i polecenia, jakby one pochodziły z tajemnych planów bożych...i zapomniawszy o tym, że są tylko ludźmi, pragną, by im przyznawano tytuły i cześć niemal boską[3].

Na ostatniej stronie, noszącej datę 25 czerwca 1551, Modrzewski zamieścił wyjaśnienie, że „dziwne losy przeszkodziły” w opublikowaniu wszystkich ksiąg[4].

Dzieło w całości zostało wydane dopiero trzy lata później (w 1554) w Bazylei w drukarni Johannesa Oporinusa. W 1559 ukazało się w tej samej oficynie wznowienie Rozważań o tytule De Republica emendanda libri quinque, recogniti at aucti. Zawierało dodane przez autora polemiki i uzupełnienia zatytułowane Defensio (Obrona), a także: Appendix librorum De emendanda Republica (Przydatek do ksiąg O poprawie Rzeczypospolitej), De Ecclesia liber secundus (O Kościele księga druga) i kilka listów[5].

Na język polski po raz pierwszy traktat przełożył Cyprian Bazylik. Pod tytułem O naprawie Rzeczypospolitej ukazał się w Łosku w 1577 roku (już po śmierci Modrzewskiego), jednak z pominięciem księgi O Kościele. Był to jedyny polski przekład aż do 1953 roku[5].

Rozważania są zbiorem osobistych refleksji i rozważań na temat państwa: od zagadnień związanych z jego funkcjonowaniem, poprzez sprawy moralno-obyczajowe, a na sprawach kościelnych, prawnych i edukacyjnych kończąc. Autor wykorzystał m.in. osobiste doświadczenia i obserwacje poczynione podczas przebywania w kancelariach prymasa i biskupa[6]. Według Frycza państwo powinno być oparte na sprawiedliwym prawie i wydawanych na jego podstawie sprawiedliwych sądach. Pozycja króla powinna zostać umocniona, ale on sam musi być jednocześnie podporządkowany prawu. Autor stworzył wizję idealnej Rzeczypospolitej, w której poziom moralny obywateli, a w szczególności władzy (senatorów, posłów, króla i Kościoła) warunkuje porządek prawny zarówno w czasie pokoju, jak i wojny. Nie była to uniwersalna utopia, tylko najlepszy według Modrzewskiego model konkretnego państwa[7]. Rozważania oparte są przy tym na myśli wielu starożytnych i współczesnych mu filozofów (m.in. Arystotelesa, Platona, Cycerona, Erazma z Rotterdamu), a także na koncepcjach św. Augustyna oraz naukach płynących bezpośrednio z Biblii[6].

O naprawie Rzeczypospolitej należy do pism emendacyjnych, które wyrastają z tradycji retorycznej. W tekstach takich można wyróżnić fragmenty chwalące dobre obyczaje (dominuje wówczas mowa pochwalna – genus demonstrativum), ganiące wszelkie negatywne cechy życia społecznego i politycznego (nasila się wtedy mowa sądowa – genus iudicale), a w tych partiach tekstu, w których autor proponuje gotowe rozwiązania mające na celu poprawę sytuacji występuje mowa doradcza (genus deliberativum). Jako że Andrzej Frycz Modrzewski był wykształconym retorem, więc posługiwał się świadomie także trzema stylami wypowiedzi: od wysokiego i wzniosłego stylu do niskiego stylu gawędy. W swoim dziele nie unikał osobistych komentarzy o zabarwieniu satyrycznym i ironicznym[1].

Traktat czytany był w całej ówczesnej Europie; wydano następujące przekłady: na język niemiecki (Von Verbesserung des gemeinen Nütz, wydany w Bazylei w 1557 roku), francuski (na temat tego tłumaczenia nie zachowały się żadne informacje), hiszpański i rosyjski (dwukrotnie w XVII wieku)[5].

Przechowywany w Bibliotece Jagiellońskiej egzemplarz (Kraków 1551) traktatu O poprawie Rzeczypospolitej został wpisany na Polską Listę Krajową Programu UNESCO Pamięć Świata. Uroczystość wręczenia certyfikatu wpisu starodruku na listę odbyła się 4 listopada 2016r. w Pałacu Prezydenckim w Warszawie.

Od czasu drugiej wojny światowej jedynie dwa egzemplarze (Krakow 1551 oraz Bazylea 1554) znalazły się w handlu antykwarycznym. Wydanie z 1554 zostało sprzedane w Krakowie na specjalnie zorganizowanej aukcji na której licytowano tylko tę jedną pozycję. Po raz pierwszy w historii polskiego rynku aukcyjnego zdarzyło się aby nabywca zaoferował limit otwarty przebijając wszystkie zgłoszone oferty bez względu na cenę.

W październiku 2004 roku dom aukcyjny z Warszawy wystawił na licytację uważany do tej pory za zaginiony "Kodeks Czochrona". Jest to doskonale zachowany kompletny pierwodruk pochodzący z XIX wiecznej kolekcji Wincentego Chrzanowskiego z Moroczyna. Egzemplarz ten był w XVIII wieku własnością profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego Sebastiana Czochrona który oparł na nim swoje życiowe dzieło „O wymiarze sprawiedliwości kryminalnej”. Wylicytowano wówczas blisko dwukrotność ceny wywoławczej. Niestety żadna z instytucji publicznych nie przystąpiła do licytacji, nie skorzystano również z prawa pierwokupu czego wynikiem starodruk trafił w ręce prywatne.

Obecnie znanych jest na świecie zachowanych łącznie zachowanych ~13 egzemplarzy pierwszego wydania (z czego 7 kompletnych, 6 w Polsce, 1 sztuka w rękach prywatnych ), ~59 egzemplarzy drugiego wydania (14 w Polsce, 2 w rękach prywatnych w tym egzemplarz z wpisem własnościowym marszałka Małachowskiego) a ~57 wydania trzeciego ( z czego 16 w Polsce). Trzeba jednak dodać iż często bardzo niekompletne egzemplarze zawierające jedynie drobne fragmenty dzieła są klasyfikowane przez biblioteki jako sztuki. [8]

Za najpiękniejszy zachowany egzemplarz "O naprawie Rzeczypospolitej" uznawany jest ten wpisany na listę UNESCO a przechowywany w Bibliotece Uniwersytetu Jagiellońskiego pod numerem BJ St. Dr. Cim. 430. Jest to kompletny pierwodruk (1551), doskonale zachowany, podarowany i opatrzony własnoręcznym listem Frycza Modrzewskiego do króla Zygmunta Augusta. Należał on do jednej z największych prywatnych bibliotek ówczesnego świata, którą w Wilnie zbudował król Zygmunt August. Wspaniałość tego egzemplarza potęguje fakt iż zachował w oryginalnej XVI wiecznej królewskiej oprawie. Obok Biblii Gutenberga z Pelplina, "De revolutionibus orbium coelestium" i pergaminowego "Commune Incliti Poloniae regni privilegium" z AGAD (również na liście UNESCO) jest to najcenniejszy drukowany wolumin w polskich zbiorach.

PrzypisyEdytuj

  1. a b Jadwiga Kotarska, Edmund Kotarski: Średniowiecze, renesans, barok.. Gdańsk: Wydawnictwo Harmonia, 2002, s. 64. ISBN 83-7134-121-0.
  2. a b c Jerzy Ziomek: Renesans. Warszawa: Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk; Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1977, s. 184–185.
  3. Praca zbiorowa, "Dzieje Polski a współczesność", Wydawnictwo Książka i Wiedza, Warszawa 1966, s. 69
  4. Jerzy Ziomek: Renesans. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1999, s. 177. ISBN 83-01-11766-4.
  5. a b c Jerzy Ziomek: Renesans. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1999, s. 178. ISBN 83-01-11766-4.
  6. a b Jadwiga Kotarska, Edmund Kotarski: Średniowiecze, renesans, barok.. Gdańsk: Wydawnictwo Harmonia, 2002, s. 63. ISBN 83-7134-121-0.
  7. Jerzy Ziomek: Renesans. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1999, s. 179. ISBN 83-01-11766-4.
  8. Piotr Wójtowicz: Katalog Aukcyjny nr 41. Antykwariat Wójtowicz Kraków. Kraków: Antykwariat Wójtowicz, 2015, s. 35.

Linki zewnętrzneEdytuj

Archiwizacje cyfrowe:

Pierwodruki z drukarni Łazarzowej, Kraków [po 26 VI] 1551;

oraz

Wydania późniejsze;