Donatywa (od łac. donatio – darowizna, dar) – charakterystyczne dla Rzeczypospolitej szlacheckiej monety złote o wartości od 1,5 do nawet 100[1] dukatów lub srebrne o masie talara lub jego wielokrotności, bite okazjonalnie w darze dla władców i innych ważnych osobistości przez bogate miasta Prus i Inflant[2].

Najcenniejsza polska moneta: 100-dukatowa bydgoska donatywa dla Zygmunta III Wazy, 1621
Donatywa gdańska wybita w srebrze dla Jana Kazimierza w 1660 roku
Donatywa gdańska, 5-dukatowa wybita dla Jana III Sobieskiego

HistoriaEdytuj

Zwyczaj obdarowywania władców wywodzi się z Rzeszy niemieckiej, gdzie feudałowie na mocy uchwały sejmowej otrzymywali w dniu św. Jana lub na święto Matki Boskiej Gromnicznej od lenników sumy pieniężne z przeznaczeniem na cele obronne. Po przyjęciu Prus – a potem także Inflant – do Korony tamtejsze miasta kultywowały ten zwyczaj celem zjednywania łaski królewskiej[2].

Donatywy biły mennice miejskie w Gdańsku[2], Bydgoszczy[3], Toruniu, Elblągu i Rydze głównie z okazji wjazdów monarchów do tych miast. Od monet obiegowych różniły się tym, że na rewersie właściwie nie wyrażano nominału[2].

Najstarsza donatywa na ziemiach związanych z Polską to 10 dukatów z 1530 r. wybite we Wrocławiu na zlecenie rady miejskiej.[potrzebny przypis] Pierwsza polska donatywa została wybita w 1552 r. przez Gdańsk dla Zygmunta II Augusta z okazji jego 8-dniowego pobytu w mieście wraz z dworem[2].

Złota 100-dukatowa donatywa wybita w 1621 w mennicy bydgoskiej[3] autorstwa gdańskiego medaliera Samuela Ammona[1] – najprawdopodobniej dla upamiętnienia zwycięstwa hetmana Chodkiewicza w bitwie chocimskiej[4][1] – uchodzi za najdroższą monetę polską. Jeden z 6 zachowanych egzemplarzy w 2018 został sprzedany na aukcji w USA za 2,16 mln USD, co czyniło ją wówczas 5. lub 6. najdrożej wycenianą monetą na świecie[1].

Z czasem utrwalił się dla tych monet charakterystyczny wzór. Na awersie znajduje się popiersie panującego otoczone napisem zawierającym imię i tytuły monarchy. Na rewersie herb miejski, a od czasów Władysława IV widok miasta i łaciński napis brzmiący po polsku: „Z czystego złota miasto (tu nazwa) kazało wykonać”. Ostatnie koronne donatywy wybito dla Jana Sobieskiego. Od innych monet donatywy różni szczególna staranność wykonania. Do ich projektowania zatrudniano znanych artystów i medalierów, np. w Gdańsku Sebastiana Dadlera czy wspomnianego Samuela Ammona.


Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d Gold Polish 100 ducat brings over $2 million (ang.). Numismatic News. [dostęp 2020-11-17].
  2. a b c d e Andrzej Denis. Donatywy – moneta medal?. „Gdańskie Zeszyty Numizmatyczne”, s. 3, 2017-01-01. Gdańsk. 
  3. a b Michael Kurt Sonntag: Polen: Eine Münzgeschichte auf einer Münze (niem.). Muenzen Online: Das Online-Magazin für Münzensammler, 2018-09-14. [dostęp 2020-11-17].
  4. Igor Rakowski-Kłos: Najdroższa moneta w Polsce wystawiona na sprzedaż. Nie wiadomo, dlaczego powstała (pol.). Gazeta Wyborcza. [dostęp 2020-11-17].