Inkwizytorzy Marchii Trewizańskiej

Lista inkwizytorów działających na obszarze prowincji inkwizytorskiej Marchii Trewizańskiej od połowy XIII wieku aż do utworzenia w 1542 tzw. inkwizycji rzymskiej. Prowincja ta obejmowała północnowschodnie Włochy, od jeziora Garda na zachodzie po Friuli na wschodzie oraz diecezję trydencką na północy. Została utworzona przez papieża Innocentego IV w 1254[1]. Jej obszar w XV wieku prawie w całości znalazł się pod kontrolą Republiki Wenecji.

Na wspomnianym obszarze pierwsi inkwizytorzy zostali mianowani prawdopodobnie w czerwcu 1251. Zostali nimi dominikanie Vincenzo da Milano i Jan z Vercelli[2]. Jednakże trzy lata później Innocenty IV, dokonując podziału Włoch na prowincje inkwizytorskie, zadecydował, że w Marchii Trewizańskiej, podobnie jak w Toskanii, Romanii, Umbrii i Lacjum, funkcje inkwizytorskie pełnić będą inkwizytorzy z zakonu franciszkanów. Władze zakonu franciszkańskiego, tj. generał zakonu oraz lokalni prowincjałowie, uzyskali prawo mianowania i odwoływania inkwizytorów w tych prowincjach[3].

Pomimo, że franciszkanie uzyskali powyższe przywileje już w 1254, najwcześniejsze wzmianki o franciszkańskich inkwizytorach w Marchii Trewizańskiej pochodzą dopiero z 1262. Może to być wprawdzie spowodowane niedostatkiem źródeł, niemniej, są przesłanki świadczące, że za czasu generalatu Jana z Parmy (1247–1257) władze zakonne franciszkanów były niechętne podejmowaniu tego rodzaju zadań przez ich zakonników[4]. Jednak począwszy od roku 1262 franciszkanie aktywnie włączyli się w działalność inkwizycji i do końca XIII wieku udokumentowanych jest 21 inkwizytorów z tego zakonu działających w Marchii Trewizańskiej.

Na początku XIV wieku monopol franciszkanów na sprawowanie urzędu inkwizycji w Marchii Trewizańskiej został przełamany. W związku z oskarżeniami wobec inkwizytorów Bonisegna da Trento oraz Antonio da Padova o nadużycia finansowe 22 stycznia 1302 papież Bonifacy VIII wyłączył okręgi Padwy i Vicenzy spod jurysdykcji franciszkanów i przekazał je lombardzkim dominikanom[5]. Co ciekawe jednak, okręgi te nie zostały przyłączone do dominikańskiej prowincji inkwizytorskiej Lombardii i Marchii Genueńskiej, lecz nadal były uważane za część prowincji Marchii Trewizańskiej[6]. Regulacja ta przetrwała 175 lat, gdyż 14 października 1477 papież Sykstus IV (sam wywodzący się z zakonu franciszkanów) zdecydował o przywróceniu tych okręgów franciszkanom[7].

W obecnym stanie badań trudno jednoznacznie stwierdzić, czy na obszarze tej prowincji wytworzył się jakiś w miarę trwały podział na okręgi inkwizytorskie. Trwały charakter miało z pewnością wyodrębnienie okręgów Padwy i Vicenzy, z uwagi na oddanie ich w ręce dominikanów. Z treści dokumentów papieża Grzegorza XI z 1373 i 1376 wynika, że tamtym okresie obszary prowincji podległe franciszkanom podzielone były na dwa główne okręgi: wschodni z głównym ośrodkiem w Wenecji i zachodni z głównym ośrodkiem w Weronie. W 1376 doprecyzowane zostały granice okręgu weneckiego; w jego skład weszły diecezje Castello, Grado, Akwilea i Jesolo[8]. Podział ten chyba jednak nie przetrwał zbyt długo, gdyż w latach 30. XV wieku wyznaczany był jeden inkwizytor dla Wenecji i całej Marchii Trewizańskiej[9]. W 1441 ponownie jednak mianowano w tej prowincji dwóch inkwizytorów[10]. W drugiej połowie XV wieku jednak najprawdopodobniej był tylko jeden inkwizytor na całą prowincję (oprócz okręgów dominikańskich), z główną siedzibą w Wenecji lub Weronie, a jedynie sporadycznie wyodrębniano jakieś pojedyncze diecezje, co zapewne wynikało z faktu, że praktycznie cała ta prowincja znalazła się w granicach Republiki Weneckiej. Na początku lat 70. XV wieku ówczesny inkwizytor Marchii Trewizańskiej miał jurysdykcję nad diecezjami Wenecji, Chioggii, Torcello, Trydentu, Belluno, Feltre, Adrii i Akwilei[11]. Kiedy w 1477 Sykstus IV przywrócił jurysdykcję franciszkanów nad Padwą i Vicenzą, władze tego zakonu początkowo nie mianowały dla nich oddzielnych inkwizytorów, lecz rozszerzyły na te okręgi kompetencje weneckiego inkwizytora Marco Pace da Lendinara[12]. W 1530 franciszkanin Angelo Testa został mianowany inkwizytorem z jurysdykcją nad diecezjami Wenecji, Akwilei, Chioggii, Padwy, Vicenzy, Werony, Trydentu, Torcello, Adrii, Feltre i Belluno[13].

W roku 1542 głównym ośrodkiem inkwizycji w Marchii Trewizańskiej była Wenecja. W ciągu kilku następnych lat średniowieczne struktury inkwizycyjne w Marchii Trewizańskiej zostały częściowo zreorganizowane i włączone w struktury nowo tworzonej inkwizycji rzymskiej[14].

Daty podawane w nawiasach wyznaczają okresy, w jakich poszczególni inkwizytorzy są poświadczeni źródłowo. Niekoniecznie pokrywają się one z rzeczywistym okresem sprawowania urzędu inkwizytorskiego. Z uwagi na braki w dokumentacji źródłowej katalog z pewnością nie jest kompletny[15].

Inkwizytorzy w Marchii Trewizańskiej przed 1254Edytuj

Inkwizytorzy Marchii Trewizańskiej z zakonu franciszkanów (1262–1542)Edytuj

Okres 1262–1350Edytuj

Okres 1350–1450Edytuj

Okres 1450–1544Edytuj

Inkwizytorzy dominikańscy Padwy i Vicenzy (1302–1477)Edytuj

Inkwizytorzy Padwy i Vicenzy (1302–1474)Edytuj

Inkwizytorzy Vicenzy (1474–1477)Edytuj

Inkwizytorzy Padwy (1474–1477)Edytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Tavuzzi, s. 6; Del Col, s. 91-92.
  2. Lea, II, s. 250; Del Col, s. 92.
  3. Tavuzzi, s. 6; Del Col, s. 91-95, 345; Black, s. 5, 31.
  4. Del Col, s. 92-93.
  5. Lea, I, s. 477-478; Tavuzzi, s. 6; Del Col, s. 145.
  6. Tavuzzi, s. 21.
  7. Tavuzzi, s. 7.
  8. Luke Wadding, Annales Minorum 1347-1376, Rzym 1733, s. 330-331 (r. 1376 nr V-VII); Lea, II, s. 273.
  9. Luke Wadding, Annales Minorum 1418-1436, Rzym 1734, s. 215 (r. 1433 nr XV), s. 224 (r. 1434 nr IV); Lea, II, s. 274.
  10. a b Luke Wadding, Annales Minorum 1437-1447, Rzym 1734, s. 144 (r. 1441 nr XXXI).
  11. a b Florio Miari, Dizionario storico-artistico-letterario bellunese, Belluno 1843, s. 27.
  12. a b Ribetti, s. 652, 659, 660.
  13. a b Archivio Sartori, 1988, s. 430.
  14. Black, s. 31-33; Del Col, s. 289, 342 i nast.
  15. Skróty oznaczają: OP – dominikanin; OFM – franciszkanin
  16. a b Lea, II, s. 250.
  17. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y Del Col, s. 94.
  18. E. Fontana, s. 196.
  19. a b E. Fontana, s. 184-185.
  20. E. Fontana, s. 240-241.
  21. E. Fontana, s. 203.
  22. E. Fontana, s. 231.
  23. E. Fontana, s. 227.
  24. E. Fontana, s. 198.
  25. E. Fontana, s. 188.
  26. E. Fontana, s. 228.
  27. E. Fontana, s. 205, 223.
  28. E. Fontana, s. 225.
  29. E. Fontana, s. 179.
  30. a b E. Fontana, s. 200.
  31. E. Fontana, s. 179, 221.
  32. E. Fontana, s. 201.
  33. Luke Wadding, Annales Minorum 1301-1322, Rzym 1733, s. 407 (r. 1322 nr LXX).
  34. E. Fontana, s. 201; Luke Wadding, Annales Minorum 1301-1322, Rzym 1733, s. 407 (r. 1322 nr LXX); Luke Wadding, Annales Minorum 1323-1346, Rzym 1733, s. 87 (r. 1328 nr XXII); E. Fontana, s. 201.
  35. E. Fontana, s. 205.
  36. Luke Wadding, Annales Minorum 1323-1346, Rzym 1733, s. 87 (r. 1328 nr XXII)
  37. a b Giuseppe Biancolini, Notizie storiche delle chiese di Verona, tom IV, Werona 1752, s. 648.
  38. E. Fontana, s. 180-181.
  39. E. Fontana, s. 206.
  40. Luke Wadding, Annales Minorum 1347-1376, Rzym 1733, s. 40-41 (r. 1350 nr IV).
  41. Luke Wadding, Annales Minorum 1347-1376, Rzym 1733, s. 40-41 (r. 1350 nr IV), 116 (r. 1356 nr XII).
  42. a b Luke Wadding, Annales Minorum 1347-1376, Rzym 1733, s. 277-279 (r. 1373 nr XV-XVII); DBI: LUDOVICO da Venezia (Ludovico Donati; Ludovicus de S. Martino de Venetiis).
  43. Luke Wadding, Annales Minorum 1347-1376, Rzym 1733, s. 277-279 (r. 1373 nr XV-XVII); E. Fontana, s. 217; DBI: LUDOVICO da Venezia (Ludovico Donati; Ludovicus de S. Martino de Venetiis).
  44. Archivio Sartori (1988), s. 385.
  45. Gian Giuseppe Liruti, Notizie delle vite ed oppere scritte da’ letterati del Friuli, t. 3, s. 312
  46. Elogio storico alle gesta del beato Odorico dell'ordine de' minori, s. 140.
  47. DBI: FERRAGATTI, Nicola.
  48. DBI: Ludovico da Pirano
  49. Luke Wadding, Annales Minorum 1418-1436, Rzym 1734, s. 215 (r. 1433 nr XV). Następnie inkwizytor Romanii (1437).
  50. Luke Wadding, Annales Minorum 1418-1436, Rzym 1734, s. 224 (r. 1434 nr IV).
  51. DBI: Ludovico da Strassoldo
  52. Giovanni Benadduci, Della signoria di Francesco Sforza nella Marca e peculiarmente in Tolentino, Tolentino 1892, s. 6; Orazio Civalli, Visita triennale di F. Orazio Civalli maceratese dell'ordine de' minori conventuali, s. 81.
  53. Luke Wadding, Annales Minorum 1437-1447, Rzym 1734, s. 144 (r. 1441 nr XXXI). Poprzednio inkwizytor w Sienie 1437-39.
  54. Grande illustrazione del Lombardo-Veneto, 5/2, s. 198; Archivio Sartori, 1988, s. 407.
  55. Luke Wadding, Annales Minorum 1448-1456, Rzym 1735, s. 300 (r. 1455 nr LXXXIX).
  56. Luke Wadding, Annales Minorum 1457-1471, Rzym 1735, s. 300 (r. 1455 nr LXXXIX). Poprzednio inkwizytor w Umbrii.
  57. Biografia serafica, s. 234; DBI: DACRE, Giovanni (Ioannes Utinensis, fra' Zanetto, Zanettino da Udine, Giovanni d'Acri); Gian Giuseppe Liruti, Notizie delle vite ed oppere scritte da’ letterati del Friuli, t. 3, s. 296.
  58. Archivio Sartori, 1988, s. 1303.
  59. Archivio Sartori, 1988, s. 415. Zmarł w 1511.
  60. a b Gian Giuseppe Liruti, Notizie delle vite ed oppere scritte da’ letterati del Friuli, t. 3, s. 311
  61. Archivio Sartori, 1988, s. 417, 425; I diarii di Marino Sanuto, t. XVIII, kol. 262.
  62. Bruno Nardi, Appunti intorno al medico e filosofo padovano Pietro Trapolin, [w:] Miscellanea in onore di Roberto Cessi, Edizioni di Storia e letteratura, Rzym 1958, s. 27.
  63. Archivio Sartori, 1988, s. 558; Studia Patavina, XI, s. 108.
  64. Archivio Sartori, 1988, s. 425; I diarii di Marino Sanuto, t. XVIII, kol. 262.
  65. Ribetti, s. 651, 659; I diarii di Marino Sanuto, t. XXVI, kol. 412, 436.
  66. Ribetti, s. 660.
  67. Archivio Sartori, 1988, s. 432-433.
  68. Del Col, s. 345.
  69. FLORIO da Vicenza in "Dizionario Biografico", www.treccani.it [dostęp 2017-11-18] (wł.).
  70. FLORIO da Vicenza in "Dizionario Biografico", www.treccani.it [dostęp 2017-11-18] (wł.).
  71. FLORIO da Vicenza in "Dizionario Biografico", www.treccani.it [dostęp 2017-11-18] (wł.).
  72. Alfonso D'Amato: I domenicani e l'Università di Bologna. Edizioni studio domenicano, 1988, s. 183.
  73. Filippo Zamboni, Gli Ezzelini, Dante e gli schiavi, ossia, Roma e la schiavitù personale domestica: Studi storici e letterari, Wiedeń 1870, s. 76-77.
  74. DBI: ANDALÒ, Andalò
  75. Ireneo Affi, Memorie degli scrittori e letterati Parmigiani, vol. II, Parma 1789, s. 162-163
  76. Tavuzzi, s. 223.
  77. a b Tavuzzi, s. 229-230.
  78. Tavuzzi, s. 221
  79. Tavuzzi, s. 228.

BibliografiaEdytuj