Język jasyjski

wymarły język zachodnioscytyjski

Język jasyjski – wymarły język węgierskich Jasów, wywodzący się z alańskiej podgrupy języków zachodnioscytyjskich. W angielskiej literaturze przedmiotu często nazywany dialektem języka osetyjskiego.

Język jasyjski
Obszar

Alania, Węgry

Liczba mówiących

język wymarły

Klasyfikacja genetyczna
Kody języka
Kod ISO 639-3 ysc
IETF ysc
Glottolog jass1238
SIL ysc
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.

Znany jedynie z dokumentu z 1422 roku odnalezionego w Państwowej Bibliotece Széchényiego w latach pięćdziesiątych XX wieku. Pod koniec XVII wieku język ten został wśród Jasów kompletnie wyparty przez język węgierski.

Jasyjski glosariuszEdytuj

Bazując na transkrypcji Antona Fekete-Nagyego, Németh Gyula odczytał zapis dokumentu w ten sposób:

1. da ban horz nahechsa Sose [z?]

2. panis carnis brodiu(m)

3. khevef fit baza zana wi[u]um

4. Jayca (v? w? m?) она karcen [?] pises [o?]

5. dan aqtia manaona furme(n)tum

6. Zabar auena huwaz fenu(m)

7. Karbach arpa huvar kovu (?)les

8. casa (fo fej tc) cocta Orae boza tabak

9. scutela Chugan olla odok colftjar

10. Gist fomagium Charif

11. vay karak pulltis

12. Caz auca kuraynu molen???

13. lapi(de)s Bah ecus acha fuv

14. Gal Bos fvs oves

15. Ere fo[a?]ca(n) khvnge ad (ev?)f suporc(us)

16. saca capar vas bidellu(m)

17. docega vacca Gu(?)za doctillu[?i?]s

18. Bucha pacta[1].

Związek z językiem osetyjskimEdytuj

Większość słów jasyjskiego wykazuje duże podobieństwo do języka osetyjskiego, a szczególnie do bardziej archaicznego dialektu digor:

jasyjski osetyjski (iron) osetyjski (digor) węgierski polski
Ban bon bon nap dzień
Baza bas basæ leves zupa
Ваh bæх bæx koń, bachmat
Carif carv carv vaj masło
Cugan cængæt cigon (cigojnæ) fazék garnek
Dan don don víz woda
Da tied twój
Dicega ducgæ docgæ (ghog) tehén krowa
Fit fyd fid hús mięso
Fus fys fus juh owca
Gal gal gal ökör byk
Gizt ænqyzt ænghizt túró twaróg
Xecav xicaw xecaw gazda właściciel
Xuvar xor xwar ezer proso
Xuvas xos xwasæ kasza kosa
Ajka ajk ajkæ tojás jajka
Каfsеn kæf, kæsag kæsalgæ borsó groch
Каrак kark kark tyúk kura
Karba kærvædz árpa jęczmień
Kasa kas kasæ kása kasza
Kurajna kwyroj kurojnæ malom młyn
Khever khæbær khæbær kenyér chleb
Manuona mænæw mænæwæ búza pszenica
Na næxe mienk nasz
Odog widyg edug kanál łyżka
Oras wæras wæras sörféleség piwo
Osa us wosæ asszony kobieta
Qaz qaz qaz lúd gąsior, gęś
Sabar syzĝy zætxæ zab owies
Saka sæh sæhæ kecske koza
Sana sæn sænæ bor wino
Tabax tæbæh tæbæh tál danie
Vas rod wæss borjú cielęcina

Związek z językiem alańskimEdytuj

Język jasyjski spokrewiony jest ze średniowiecznym jęzkiem alańskim. Wyrażenie daban horz, odpowiada osetyjskiemu (digor) dæ bon xwarz – dzień dobry, jak i słowom zapisanym przez bizantyjskiego pisarza Jana Tzetzesa jako alańskie. Zapis "ban" w języku węgierskich alanów, nasuwa wniosek, że jeszcze pod koniec XV wieku nie zaszła w ich języku zmiana "a" w "o" przed nosówkami. W słowniku nie ma również dźwięków gardłowych występujących we współczesnym dialekcie irońskim języka osetyjskiego powstałych pod wpływem języka kabardyjskiego i inguskiego, a także gruzińskiego. Frazy z języka alańskiego z "Teogonii" Jana Tzetzesa (XII wiek) zostały odnalezione w 1927 roku przez węgierskiego bizantologa Gyula Moravcsika w rękopisie Barberinus z XV wieku, znalezionym w Bibliotece Watykańskiej. Pierwszy raz część bizantyjskiego rękopisu z formułami powitań w różnych językach z XII wieku została wydana w 1930 roku. Zawierała ona powitania w językach: "Scytów" (w rzeczywistości język Połowców), "Persów" (w rzeczywistości język Turków Seldżuckich), łacińskim, arabskim, ruskim, hebrajskim i alańskim. Jest to więc jedyny pomnik języka alańskiego, którego przynależność etno-lingwistyczną potwierdza sama osoba, która go zapisywała jak i wielu iranistów. Tłumaczenie z greckiej i łacińskiej transliteracji fraz z języków "barbarzyńskich" opublikował S. M. Perevalov:

τοις Άλανοις προσφθέγγομαι κατά 'την τούτων γλώσσαν [Zwracam się do Alanów w ich języku:]

καλή 'ήμερα σου, αυ'θέτα μου, αρχόντισσα, πόθεν είσαι; [Dzień dobry kobieto mojego pana, skąd jesteś?]

ταπαγχας μέσφιλι χσινά κορθι καντά, και ταλλα. ["Tapankhas mesfili khsina korthi kanda" i tak dalej]

αν δ'εχη Άλάνισσα παπαν φίλον, α'κουσαις ταύτα. [Jeśli Alanka kocha kapłana, możesz usłyszeć te słowa:]

Ουκ αίσχύνεσαι, αυθέντριά μου, να 'γαμη το μουνίν σου παπάς ["Nie jest Ci wstyd, gdy oddajesz się w łożu kapłanowi?"]

То φάρνετζ κίντζι μέσφιλι καιτζ φουα σαουγγε. [Το jest "farnetz kintzi mesfili kaitzfua saunge."]

Język tych fraz, który jest nieco zniekształcony przez grekę to archaiczna forma języka osetyjskiego. Tak więc "Tapankhas" (Dzień dobry) odpowiada osetyjskiemu iron "dæ bon xorz" i digor "dæ bon xwarz" (dosłownie: Twój dzień niech będzie dobry). Trzeba zaznaczyć, że frazą, która w pełni odpowiada frazie alańskiej jest jasyjska fraza "daban horz", która została znaleziona w dokumencie z 1422 roku.

Pierwsza fraza w tekście Tzetzesa odpowiada osetyjskiemu (digor): Dæ bon xwarz, me ’fsijni ’xsijnæ. Kurdigæj dæ? / Дæ бон хуарз, ме ’фсийни ’хсийнæ. Курдигæй дæ? Druga fraza odpowiada osetyjskiemu: ’F(s)arm neci (’j) kindzi ’fsijni, kæci fæwwa sawgini. / ’Ф(с)арм неци (’й) киндзи ’фсийни, кæци фæууа саугини[2].

PrzypisyEdytuj

  1. Gyula Németh: Spis słów w języku Jasów, węgierskich Alanów. Tłumaczenie z języka niemieckiego i notatki W. I. Abajew. Osetyjski Instytut Badawczy, 1960, s. 8.
  2. Tamerlan Kambolov. Some New Observations on the Zelenchuk Inscription and Tzetzes’ Alanic Phrases. „Scythians, Sarmatians, Alans — Iranian-Speaking Nomads of the Eurasian Steppes”, s. 21–22, 2007. 

BibliografiaEdytuj

Ronald Kim. On the Historical Phonology of Ossetic: The Origin of the Oblique Case Suffix. „Journal of the American Oriental Society”. Vol. 123, No. 1, s. 43-72, 2003. American Oriental Society. DOI: 10.2307/3217844.