Otwórz menu główne

Lista budowli obronnych Twierdzy Przemyśl

Fortyfikacje rdzenia twierdzy - Obwód „Noyon”Edytuj

Leżą w granicach miasta Przemyśla, budowa obozu warownego nastąpiła w latach 1854–1857, obwód Noyon od 1873, rozbudowany w latach 1878-1887, projektował go gen. Daniel Salis-Soglio, modernizacje w latach 1892-1900, 1906-1910 i 1914, częściowo wysadzone około 1920-1930, częściowo rozebrane 1956-1960, dalsze rozbiórki i niwelacje w latach następnych.

  • Szaniec S 3 „Garbarze”, ul. Szańcowa, ziem., 1873-1880, zmodernizowany około 1900-1910, wbudowanie schronu bojowego linii Mołotowa, beton., 1940.
  • Szaniec S 2 „Wilcze”, ul. Szańcowa, ziem., 1873-1880, zmodernizowany około 1900-1910, wbudowanie schronu bojowego linii Mołotowa, beton., 1940.
  • Szaniec S 1 „Pobereże”, ul. Szańcowa, ziem.-mur., 1873-1880, wbudowanie schronu bojowego linii Mołotowa, beton., 1940.
  • SzaniecC S 1/1 „Pobereże-Kleszcze”, tzw. Kleszcze Rogniata, ul. Szańcowa, ziem., 1873-1880.
  • Szaniec S 1/2 „Pobereże-Piła”, ul. Szańcowa, ziem., 1873-1880, wbudowanie schronu bojowego linii Mołotowa, beton., 1940.
  • Fort N XX „Przekopana”, ul. Sienna ziem.-mur., 1880-1887, częściowo rozebrany ok. 1920-1930, wbudowanie schronu bojowego linii Mołotowa, beton., 1940 (fort artyleryjski jednowałowy).
  • Brama Krównicka, ul. Jasińskiego, mur., 1873-1880.
  • Szaniec SZ12 „Lempertówka”, ul. Zamoyskiego, ziem., 1873-1880.
  • Brama na Lempertówce, ul. Jasińskiego, mur., zbudowany około 1880.
  • Fort N XXIa „Kanał”, ul. Batorego, mur.-ziem., ok. 1890, zmodernizowany około 1900-1910, przebudowany około 1930, (fort artyleryjski, stały).
  • Fort N XXI „Bakończyce”, ziem.-mur., 1880-1887, częściowo rozebrany około 1920-1930, wbudowanie 2 schronów bojowych linii Mołotowa, beton., 1940 (fort artyleryjski jednowałowy).
  • Brama Dobromilska, ul. Słowackiego, mur., 1873-1880.
  • SzaniecC NXXIa „Jamki”, ul. Słowackiego, ziem.-mur., zbudowany ok. 1880, cz. zniwelowany, wbudowanie schronu bojowego linii Mołotowa, beton., ok. 1940.
  • Szaniec N XVIa „Laboratorium”, ul. Przemysława, ziem.-mur., zbudowany około 1854-1857 (?), zmodernizowany około 1880, częściowo zniwelowany po 1975.
  • Szaniec N XVIa „Piła”, ziem., zbudowany około 1853-1855.
  • Szaniec N XVIb „Tatarski Kopiec”, ul. Grochowska, ziem.-mur., 1873-1880.
  • Zespół Wojennego Magazynu Prochu nr 1, ul. Kupały (osiedle Wysokie Góry):
    • magazyn prochu, beton.-ziem., ok. 1890, zapewne wysadzony 1915, częściowo rozebrany,
    • magazyn zapalników, mur.-ziem., ok. 1890,
    • magazyn zapalników, beton.-ziem., zbudowany około 1890, przebudowany około 1940.
  • Strzelnica Wojskowa, ul. Piastowska, ziem.-beton., 1873-1887, zmodernizowana 1941-1944.
  • Szaniec N XVTD Nowa Bateria „Zniesienie”, ul. Przemysława, ziem., ok. 1900-1910 (bateria sprzężona).
  • Fort N XVI „Zniesienie”, ul. Przemysława, beton.-ziem., szaniec obozu warownego 1854-1857, przebudowany 1880-1887, zmodernizowany ok. 1900-1910, wysadzony 1915, cz. rozebrany ok. 1920-1930 (fort cytadelowy dwuwałowy, artyleryjski).
  • Brama „Na Zniesieniu”, ul. Przemysława, mur., 1873-1880.
  • Szaniec N XVI Bramy „Zniesienie”, ul. Przemysława, ziem., 1873-1880, częściowo zniwelowany po 1975.
  • Szaniec N XVIa „Bateria”, ziem., ok. 1853-1855.
  • Szaniec Sz 9 „Krzemieniec” (dzielnica Krzemieniec), ziem., 1873-1880.
  • Fort N XVIc „Trzy Krzyże” - część wsch. (dzielnica Krzemieniec), ziem.-mur., 1855 jako kleszcze, przebudowany w 1880 i około 1903-1914 (fort rozproszony obrony bliskiej).
  • Brama Sanocka Górna, ul. Galińskiego (na terenie Parku Miejskiego), mur., 1873-1880.
  • Brama Sanocka Dolna z Wartownią, ul. Sanocka, użytkowana przez Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej, mur., 1873-1880, zmodernizowana około 1900.
  • Szaniec Sz 7, ul. Wybrzeże Kościuszki, ziem., 1873-1880, częściowo zniwelowany po 1975.
  • Szaniec Sz 6 Bramy Dubieckiej, ul. Grunwaldzka i Bielskiego, ziem., 1873-1880, częściowo zniwelowany 1950.
  • Szaniec N XVTIa „Browar”, ul. Malawskiego, ziem.-mur., 1873-1880.
  • Brama „Na Ostrowiu”, ul. Szańce, mur., ok. 1880, częściowo rozebrana około 1960.
  • Szaniec kleszczowy Sz 5 Bramy „Na Ostrowiu”, ul. Szańce, ziem.-mur., 1873-1880, częściowo zniwelowany po 1975.
  • Szaniec N XVIIb „Dynamit”, ul. Szańce, ziem.-mur., 1873-1880.
  • Prochownia „Na Ostrowiu” (magazyn dynamitu), ul. Bielskiego, ziem., 1873-1880, rozbiórka budynków po 1945.
  • Szaniec N XVTIIa „Strzelnica”, ul. Szańce, ziem.-mur., 1873-1880.
  • Fort N XVHIb „Głęboka”, ul. Szańce, ziem.-mur., 1880-1887, przebudowany około 1900-1910, wysadzony 1915, częściowo rozebrany około 1920-1930 (fort obrony bliskiej).
  • Brama „Na Lipowicy”, ul. Wysockiego, mur., 1873-1880, częściowo rozebrana 1939-1945.
  • Szaniec kleszczowy Bramy „Na Lipowicy”, ul. Wysockiego, ziem.-mur., 1873-1880, częściowo zniwelowany po 1975.
  • Fort N XVIII „Lipowica”, ul. Armii Krajowej, ziem.-mur., 1880-1887, wysadzony 1915, częściowo rozebrany około 1920-1930 (fort artyleryjski jednowalowy).
  • Szaniec Sz 4 „Lipowica”, ul. Armii Krajowej, ziem., 1873-1880.
  • Szaniec N XVHIc „Las”, ul. Armii Krajowej, ziem.-mur., 1873-1880, rozbiórka schronów około 1920-1930, częściowo zniwelowany po 1975.
  • Zespół strzelnicy wojskowej i wojennego laboratorium artyleryjskiego, ul. Paderewskiego, zbudowany 1873-1887, zmodernizowany 1940–1944 i po 1950:
    • strzelnica, ziem.-beton.-drewn.,
    • budynek zaplecza, mirr.,
    • budynek zaplecza, szach.
  • Fort N XIXa „Buda”, ul. Bolesława Chrobrego, mur.-ziem., założony 1853-1855 (?), przebudowany około 1880, zmodernizowany ok. 1900-1910, cz. rozebrany ok. 1920-1930, częściowo zniwelowany po 1975 (fort artyleryjski jednowałowy).
  • Fort N XIX „Winna Góra”, ul. Żółkiewskiego, ziem.-mur., szaniec obozu warownego 1854-1857, przebudowany 1880-1887, wysadzony 1915, częściowo rozebrany około 1920-1930 (fort artyleryjski jednowałowy).
  • Szaniec N XIXb „Winna Góra”, ziem., około 1853-1855, zniwelowany.

Fortyfikacje pierwszego pierścienia fortów (linii wspierającej)Edytuj

  • Fort 12 „Buszkowiczki” (Buszkowice, gm. Żurawica), ziem., około 1880, przebudowany na początku XX, częściowo zniwelowany 1997 (fort półstały).
  • Fort 13 „Łapajówka” (Hureczko, gm. Medyka), mur.-ziem., 1880-1887, cz. wysadzony 1915, cz. rozebrany ok. 1920-1930 (fort artyleryjski jednowałowy).
  • Fort 1 „Krówniki” (Krówniki, gm. Przemyśl), ziem.-mur., 1880-1887 (fort artyleryjski jednowałowy).
  • Fort 2 „Nehrybka” (Nehrybka, gm. Przemyśl), ziem.-mur., 1880-1887, częściowo rozebrany około 1920-1930, częściowo zniwelowany 1969 (fort artyleryjski jednowałowy).
  • Fort 3 A „Kruhel” (Kruhel Mały, cz. m. Przemyśl), mur.-ziem., 1854-1857, przebudowany 1880, cz. zrujnowany ok. 1920-1930 (fort artyleryjski jednowałowy).
  • Szaniec 3 B „Kruhel” (Kruhel Mały, cz. m. Przemyśl), ziem., ok. 1880.
  • Fort 3 C „Kruhel” (Kruhel Mały, cz. m. Przemyśl), mur.-ziem., 1854-1857, przebudowany ok. 1880, cz. zrujnowany ok. 1920-1930 (fort artyleryjski jednowałowy).
  • Fort W XVII „Ostrów” - pierwotnie 4 i 5 (Ostrów, gm. Przemyśl), ziem.-mur., 1880-1887, zmodernizowany i włączony w linię Noyon jako N około 1908, wysadzony 1915, rozbiórka budynków koszarowych około 1920-1930 (fort artyleryjski jednowałowy).

Fortyfikacje drugiego pierścienia twierdzyEdytuj

  • Fort W I „Salis Soglio”
  • Fort GW IIb „Cyków” (Jaksmanice, gm. Medyka), mur.-ziem., 1900-1903, wysadzony 1915, częściowo rozebrany około 1920-1930 (fort międzypolowy piechoty).
  • Fort GW II „Jaksmanice”
  • Fort W Ha „Mogiłki” (Jaksmanice, gm. Medyka), mur.-ziem., 1892-1900, cz. rozebrany ok. 1920-1930 (fort artyleryjski jednowałowy - górska bateria pozycyjna).
  • Fort W III „Łuczyce”
  • Fort W Ilia „Hermanowice-Kolej” lub „Pikulice” (Pikulice, gm. Przemyśl), ziem., szaniec obozu warownego 1854-1857, przebudowany na baterię 3 1880-1887 i 1903-1910, wysadzony 1915, rozebrany ok. 1920-1930 (fort obrony bliskiej).
  • Fort GW IV „Optyń”
  • Fort GW V „Grochowce”
  • Fort GW Va „Biadoliny” lub „Grochowce-Leśniczówka” (Grochowce, gm. Przemyśl), ziem.-mur., 1900-1903, wysadzony 1915, cz. rozebrany ok. 1920-1930 (fort międzypolowy piechoty).
  • Fort W VI „Helicha” lub „Iwanowa Góra”
  • Fort W VIb „Lipnik” (Kruhel Wielki, gm. Krasiczyn), mur.-ziem., 1908-1910, rozbudowany 1914, cz. rozebrane schrony ok. 1920-1930 (fort rozproszony obrony bliskiej).
  • Fort GW VII „Prałkowce”
  • Fort GW VII 1/2 „Tarnawce” (Ostrów, gm. Przemyśl), beton.-mur.-ziem., szaniec obozu warownego 1854-1857, przebudowany na baterię 1880-1887 i 1892-1900, częściowo wysadzony 1915, częściowo rozebrany około 1920-1930 i 1985-1992 (fort opancerzony obrony bliskiej). Obiekt przystosowany turystycznie. Czynny V-X od.10.00-18.00 [1]
  • Fort W VIII „Łętownia”
  • Fort GW VIIIa „Aszczycówka” lub „Łętownia-Leśniczówka” (Łętownia, gm. Przemyśl), ziem., 1900-1903, wysadzony 1915, rozebrany około 1920-1930 (fort międzypolowy).
  • Bateria polowa artylerii fortecznej „Łętownia” (Łętownia, gm. Przemyśl), ziem., 1914.
  • Fort GW IX „Brunner”
  • Fort W IXa „Krzyż” (Ujkowice, gm. Przemyśl), mur.-ziem., 1893, wysadzony 1915, cz. rozebrany ok. 1920-1930 i 1966-1967 (fort pancerny międzypolowy obrony bliskiej).
  • Fort W Xb „Zagrodnia” (Ujkowice, gm. Przemyśl), mur.-ziem., 1892-1900, cz. rozebrany ok. 1920-1930 (fort artyleryjski).
  • Szaniec międzypolowy piechoty W X/B1 „Orzechowce” (Ujkowice, gm. Przemyśl), ziem., ok. 1890, rozbiórka schronu ok. 1920-1930.
  • Fort W X „Orzechowce”
  • Bateria sprzężona W X/B2 „Orzechowce” (Orzechowce, gm. Żurawica), ziem., 1892-1900, rozbiórka schronów ok. 1920-1930 (bateria sprzężona z fortem W X),
  • Wał baterii B2 „Orzechowce” (Orzechowce, gm. Żurawica), ziem., 1892-1900.
  • Bateria W X/B3 „Orzechowce” (Orzechowce, gm. Żurawica), mur.-ziem., 1892-1900, rozbiórka schronów ok. 1920-1930 (bateria między-polowa stalą obrony dalekiej).
  • Fort St. P. „Orzechowce” (Orzechowce, gm. Żurawica), beton.-ziem., 1903-1910, wysadzony 1915, częściowo rozebrany około 1920-1930 (fort międzypolowy obrony bliskiej).
  • Bateria St. P. „Pruchnicka droga” (Orzechowce, gm. Żurawica), mur.-ziem., 1892-1900, rozbiórka schronów około 1920-1930 (bateria międzypolowa).
  • Fort GW Xa „Pruchnicka droga” (Orzechowce, gm. Żurawica), mur.-ziem., 1892-1900 (fort międzypolowy obrony bliskiej pancerny).
  • Fort GW XIa „Cegielnia” (Orzechowce, gm. Żurawica), mur.-ziem., 1894, proj. Maurycy von Brunner, wysadzony 1915, cz. rozebrany około 1920-1930 (fort międzypolowy piechoty pancerny).
  • Szaniec W XIb „Cegielnia” (Orzechowce, gm. Żurawica), ziem., 1903-1910, schron rozebrany około 1920-1930 (szaniec międzypolowy piechoty).
  • Fort W XI „Duńkowiczki”
  • Szaniec Sch XI „Duńkowiczki” (Duńkowiczki, gm. Orły), ziem., szaniec obozu warownego 1854-1857, przebudowany 1880-1887, zmodernizowany do obrony bliskiej 1914, rozbiórka schronów ok. 1920-1930.
  • Fort W XII „Werner”
  • Pozostałości fortecznego lotniska wojskowego (Żurawica, gm. Żurawica), fundamenty wartowni i hangarów, mur., 1914, zniszczone 1915.
  • Fort XII 1/2 „Żurawica” (Żurawica, gm. Żurawica), ziem., k. XIX, zniwelowany (pozostałości fortu artyleryjskiego).
  • Fort W XIIIb „Bolestraszyce”
  • Fort GW XIII „San Rideau”
  • Fort GW XIIIa „Zabłocie” (Bolestraszyce, gm. Żurawica), mur.-ziem., 1900-1903, uszkodzony 1915, rozbiórka koszar szyjowych ok. 1920-1930 (fort międzypolowy piechoty).
  • Szaniec „Hurko” A (Hurko, gm. Medyka), ziem., szaniec obozu warownego 1854-1857, przebudowany 1914, cz. zniwelowany ok. 1975 (szaniec artyleryjski typu FS).
  • Szaniec „Hurko” B (Hurko gm. Medyka), ziem., szaniec oboru warownego 1854-1857, przebudowany 1914, cz. zniwelowany ok. 1975 (szaniec artyleryjski typu FS).
  • Fort W XV „Borek”
  • Bateria sprzężona XVa „Borek” (Siedliska, gm. Medyka), ziem., 1892-1900.

Fortyfikacje linii wspierającej (na terenie Ukrainy)Edytuj

Numeracja fortów prowadzona jest z północy na południe, są to 2 grupy po 3 forty:

  • Fort I/1 Łysiczka na zachód od Bykowa
  • Fort I/2 Byków
  • Fort I/3 Pleszowice
  • Fort I/4 Maruszka Las na północ od Popowic
  • Fort I/5 Popowice
  • Fort I/6 Dziewięczyce na południowy - zachód od f. Maruszki Las[1]

Brama Sanocka Dolna jest siedzibą Przemyskiego Stowarzyszenia Przyjaciół Dobrego Wojaka Szwejka[2].

PrzypisyEdytuj

  1. FORT I - Siedliska „SALIS SOGLIO”
  2. Brama Sanocka Dolna - Visit Przemyśl, visit.przemysl.pl [dostęp 2018-03-06] (pol.).

BibliografiaEdytuj

  • „Zabytki architektury i budownictwa w Polsce. Nr 33. Województwo przemyskie”. Warszawa 1998, ​ISBN 83-86334-57-6
  • Jan Różański, Twierdza Przemyśl, Rzeszów 1983, ​ISBN 83-03-00025-X
  • Jan Różański, Forty Twierdzy Przemyśl, Przemyśl 1980,
  • Jan Różański, Przemyśl - Krasiczyn, forty, Rzeszów 1980,