Otwórz menu główne

Lublana – dwutomowa powieść historyczna o czasach przedpiastowskich, napisana przez Józefa Ignacego Kraszewskiego w 1878 r. w Dreźnie (nie należąca do cyklu Dzieje Polski).

Lublana
Autor Józef Ignacy Kraszewski
Tematyka czasy przedhistoryczne
Typ utworu powieść historyczna
Wydanie oryginalne
Język polski
Data wydania 1879
Wydawca Michał Glücksberg
Leniwy kneź...poczuł się znowu wojakiem i wodzem ("Kneź Lestek" – rys. Walery Eljasz -Radzikowski

Dedykowana Marii Ilnickiej – założycielce i pierwszej redaktorce pisma kobiecego "Bluszcz", w którym drukowano ją w 1879 r. (nr 1-29). W wydaniu książkowym ukazała się w tymże roku w warszawskim wydawnictwie Michała Glücksberga. Później nie wznawiana. Kolejne wydanie dopiero w 1986 r., w edycji dzieł J. I. Kraszewskiego przygotowanej pod kierunkiem prof. Czesława Hernasa.

FabułaEdytuj

Wątek przewodni stanowi miłość młodego zamożnego kmiecia Mirka do córki bogatego i wpływowego kmiecia Ryżca – dumnej i samowolnej Lublany. Jego plany niespodzianie krzyżuje okrutny i bezwzględny kneź Leszek zwany Sroką, który również zabiega o dziewczynę, chcąc uczynić ją jedną ze swych żon. Uchodząc przed jego zakusami Lublana zmuszona jest ukrywać się; odtąd drogi dwojga młodych na przemian schodzą się i rozchodzą, by szczęśliwe rozwiązanie znaleźć dopiero w finale powieści.

W tle uczuciowych perypetii pary głównych bohaterów przebiega narastający konflikt wolnych kmieci i ich starszyzny z samowładnym kneziem Leszkiem, w kulminacji doprowadzający do jego obalenia i powołania nowego przywódcy.

Cechy powieściEdytuj

„Na całość powieści składają się legendy przedhistoryczne połączone z wątkami czysto baśniowymi, co w sumie tworzy jeszcze jeden – obok Starej baśni – obraz czasów przedpiastowskich”[1]. Fabuła tej opowieści charakteryzuje się jednak większym dynamizmem niż w przypadku Starej baśni: przy mniejszej objętości tekstowej utworu, wartka i trzymająca w napięciu akcja obfituje w liczne zwroty i zaskoczenia. Dodatkowym ożywieniem szczuplejszego utworu jest wielość i różnorodność postaci, wśród nich licznych drugo- i trzecioplanowych zarysowanych wyraziście i przedstawionych barwnie (wiedźma „baba” Rusa, kneziowy zausznik Berzda, tajemniczy wróżbita Znosek, parobek Czomber, demoniczny stryj Lublany – Czerniak, jej towarzyszka Mucha, Mirkowi towarzysze Czapla i Dryja itd.)

Akcja pozornie realna zawiera miejscami typowe elementy baśniowe (np. pojawianie się widm w momentach krytycznych, pokonanie wielkich i możnych przez niepozornego i ubogo odzianego). Choć w dwutomowej konstrukcji autor pierwotnie opatrzył część pierwszą tytułem Baśń, a drugą – Powieść, to w końcowych rozdziałach (drugiego tomu) wyraźnie przechodzi w od konwencji „kronikarskiej” do baśniowej. „Jest to – jak zauważył Wincenty Danek – odbitka z kliszy Starej baśni, ale należałby się tej powieści raczej tytuł jej poprzedniczki, bo została napisana niemal całkowicie w konwencji baśniowej i przypomina klechdę ludową czy bylinne opowiadanie”[2].

Stanowi to pośredni efekt tego, że zarys zdarzeń Kraszewski oparł w znacznej części na ahistorycznej relacji kronikarskiej Wincentego Kadłubka[3]i utrwalonej przez niego postaci drugiego z kolei knezia Leszka (Leszko II). Temu na wpół legendarnemu źródłu należy też zawdzięczać swoisty komizm niektórych sytuacji i zdarzeń, jak np. pomysł, by o powierzeniu naczelnej godności w państwie rozstrzygały zawody sportowe (wyścigi konne). Trudno również wykluczyć wpływ innych źródeł literackich: np. przedstawienie wojsk kmieci otaczających gród Leszka nieodparcie przypomina scenę z kroczącym Lasem Birnamskim z szekspirowskiego Makbeta.

Porównania ze Starą baśniąEdytuj

Powstała już po Starej baśni (1876) powieść ta (oprócz tła tej samej epoki) wykazuje z nią niemało podobieństw. Główny wątek miłosny w istocie powtarza trudną miłość Domana i Dziwy, identyczny też jest narastający konflikt kmiecej gromady z samowolnym kneziem, zakończony jego usunięciem. Więcej różnic zawarł autor w charakterystyce postaci. O ile Mirek zbliżony jest do postaci Domana, to postać gnuśnego, rozwiązłego i brutalnego, ale mężnego knezia Leszka wykazuje cechy pozytywne w porównaniu z tchórzliwym samochwałą Chwostkiem. Jeśli „baba” Rusa może być odpowiednikiem Jaruhy, to niepokojąca i poczwarna postać Znoska jako wróżbity wrogiego złu – także dodatnio różni się od jego imiennika ze Starej baśni. Podobne są nikczemne postacie kneziowych zauszników – Berzdy i Smerdy, lecz odmienne ojców – prymitywnego, popędliwego Ryżca i rozważnego, szanowanego Wisza.

Niezmienny w swych uprzedzeniach i w antygermańskim uczuleniu, autor i tu sygnalizuje (choć nieznacznie w porównaniu ze Starą baśnią) odwieczne zagrożenie przez niemczyznę, częstokroć działającą na rzecz wroga wewnętrznego. Próżno jednak w Lublanie szukać dydaktycznego historyzmu cechującego wcześniejszy utwór wraz z jego obszernym „dopiskiem” (Dziejowe legendy) poświęconym krytyczno-historycznemu omówieniu czasów przedpiastowskich.

PrzypisyEdytuj

  1. Nota wydawnicza do edycji z 1986 r., s. 215.
  2. Cyt. za Notą wydawniczą do edycji z 1986 r., s. 215.
  3. Prof. W. Danek widzi w tym typowy dla Kraszewskiego przykład umiejętnego wykorzystywania niewielkich kronikarskich wzmianek dla komponowania większych całości beletrystycznych (W. Danek, dz. cyt. poniżej, s. 123).

BibliografiaEdytuj

  • Józef Ignacy Kraszewski: Lublana (przygot. do druku i przypisami opatrzyła H. Krzyżak), Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1986 ​ISBN 83-205-3724-X
  • Wincenty Danek: Powieści historyczne J. I. Kraszewskiego, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1966