M-1 Wołna

M-1 Wołna - radziecki morski kompleks kierowanych przeciwlotniczych pocisków rakietowych (klasy woda-powietrze), bliskiego i średniego zasięgu (oznaczenie w kodzie NATO: SA-N-1 Goa). Był to pierwszy seryjny radziecki morski rakietowy system przeciwlotniczy, używany na licznych okrętach marynarki ZSRR i niektórych innych flot od lat 60. aż do początku XXI wieku.

M-1 Wołna
Ilustracja
Informacje podstawowe
Inne nazwy kod NATO: SA-N-1 Goa
Rodzaj systemu przeciwlotniczy morski
Zwalczane cele statki powietrzne, cele morskie
Platforma systemu okręty projektów: 61, 56K/A/AE, 57A, 58, 1134
Państwo  ZSRR
Wejście do służby 1962
Pociski
Pociski W-600 (4K90)
W-601 (4K91)
Naprowadzanie radiokomendowe
Rodzaje głowic odłamkowa
Zasięg 4 – 15 km (W-600)
4 – 22 km (W-601)
Pułap plot. 0,1 – 10 km (W-600)
0,1 – 14 km (W-601)
System
Wyrzutnia ZIF-101, ZIF-102
Liczba pocisków 2
Radary
Nazwa / model 4R90 Jatagan
Śledzone cele 1
Jednocześnie napr. pociski 2
Użytkownicy
ZSRR / Rosja, Polska, Indie

HistoriaEdytuj

 
Wyrzutnia ZIF-101 kompleksu M-1 (bez pocisków) na niszczycielu proj. 61

Prace nad kompleksem rakietowym M-1 rozpoczęły się w sierpniu 1956 w instytucie badawczym NII-10 (późniejszy Altair)[1]. Podstawowym elementem był dwustopniowy pocisk rakietowy W-600 (4K90), naprowadzany komendami radiowymi. Próby pocisku rozpoczęto w 1957 i okazały się one na tyle udane, że następnie zdecydowano wykorzystać ten pocisk także w lądowym systemie S-125 Newa[1]. Równolegle z pociskiem opracowano dwuprowadnicową stabilizowaną wyrzutnię ZIF-101 oraz radar śledzenia celów i naprowadzania pocisków 4R90 Jatagan[1]. Spotyka się też oznaczenie pocisków RZ-61.

Doświadczalnie kompleks M-1 został zainstalowany na przebudowanym niszczycielu „Brawyj” projektu 56K, na którym przeszedł próby morskie na Morzu Czarnym od marca do kwietnia 1962 roku[2]. W ich trakcie odpalono 59 pocisków[2]. Próby powiodły się i system przyjęto na uzbrojenie 24 sierpnia 1962 pod nazwą Wołna (ros. Волна, pol. fala)[2].

Następnie, system zainstalowano na 9 przebudowanych niszczycielach proj. 56A i 56AE (ozn. NATO Kotlin-Mod) oraz 20 nowych niszczycielach proj. 61 (ozn. NATO Kashin) i 4 krążownikach rakietowych proj. 58 (ozn. NATO Kynda)[2]. Ostatnie wyrzutnie zamontowano na 5 niszczycielach projektu 61ME (Rajput) dla Indii, które wchodziły do służby w latach 1979-87[3]. System otrzymał oznaczenie w kodzie NATO: SA-N-1A Goa, a radar Jatagan: Peel Group[4].

 
Pocisk systemu Wołna w locie

W 1963 roku opracowano ulepszoną wyrzutnię dwuprowadnicową ZIF-102, o większym magazynie pocisków, którą zainstalowano następnie na 8 przebudowanych niszczycielach proj. 57A (ozn. NATO Kanin) i 4 krążownikach rakietowych proj. 1134 (ozn. NATO Kresta I)[2]. Ogółem zamontowano 72 wyrzutnie systemu M-1 na 51 okrętach[5].

W 1964 roku opracowano pociski W-601 (4K91) o lepszych parametrach, zunifikowane z pociskami systemu lądowego S-125. Zwiększeniu o 7 km uległ zasięg i o 4 km pułap[2]. Zmodyfikowany kompleks przeciwlotniczy z zastosowaniem pocisków W-601 oznaczono jako Wołna-M. Od 1967 roku zaczęto na dotychczasowych okrętach modernizować systemy Wołna do Wołna-M, co wymagało niewielkich modyfikacji wyrzutni i stacji kierowania Jatagan[2]. Od połowy lat 60. wdrożono metodę zwalczania przez zestaw M-1 w razie potrzeby także celów morskich, na co pozwoliło obniżenie minimalnej wysokości śledzenia celu w zmodernizowanych stacjach kierowania (mimo że siła rażenia głowicy nie była duża, zaletą jednak był krótki czas reakcji)[2]. System w tej wersji oznaczono w kodzie NATO: SA-N-1B[4].

Później wprowadzono zmodyfikowane pociski W-601M z ulepszonymi zapalnikami zbliżeniowymi, umożliwiającymi zwalczanie celów nisko lecących, na wysokości 3 – 5 m, bez zakłóceń od powierzchni morza (system Wołna-N)[2][6]. W latach 1974-76 część systemów zmodernizowano do standardu Wołna-P, z dodatkowym pasywnym telewizyjnym kanałem śledzenia celu przez stację naprowadzania (kamera światła dziennego 9Sz33) oraz aparaturą elektroniczną o większej odporności na zakłócenia[2]. Zmodyfikowana stacja naprowadzania uzyskała oznaczenie Jatagan-P[4].

Poza marynarkami ZSRR i Indii, system Wołna stosowany był tylko na niszczycielach rakietowych polskiej Marynarki Wojennej OORP „Warszawa” (I) proj. 56AE i „Warszawa” (II) proj. 61MP (Wołna-P).

Opis systemuEdytuj

Pociski dwustopniowe, na paliwo stałe, kierowane komendami radiowymi. Pierwszym pociskiem był W-600 (4K90) o zasięgu maksymalnym 15 km, minimalnym 4 km, pułapie maks. 10 km, min. 0,1 km[7]. Zapalnik działający w trybie kontaktowym lub zbliżeniowym (ustawiany przed odpaleniem) - wybuch w promieniu 35 m od celu[1]. Głowica bojowa odłamkowa 4G90 o masie 60 kg, w tym 33 kg trotylu, tworząca ok. 3500 odłamków o średniej masie 5,4 g[1]. Silnik startowy: 280 kg paliwa stałego (14 lasek prochu), silnik marszowy: 125 kg paliwa (jedna laska prochu)[1].

Drugim typem pocisku jest W-601 (4K91) o zasięgu maksymalnym 22 km, minimalnym 4 km, pułapie maksymalnym 14 km, minimalnym 0,1 km. Głowica bojowa odłamkowa 5B18 o masie 72 kg, dzieląca się na ok. 4500 odłamków. Silnik startowy: 280 kg paliwa stałego, silnik marszowy: 150 kg paliwa[2]. W wersji W-601M zmniejszono pułap minimalny do 3 – 5 m[6].

Pociski wystrzeliwane są z dwuprowadnicowej stabilizowanej wyrzutni. Pierwszym typem wyrzutni była ZIF-101. Pod wyrzutnią znajdują się dwa pionowe bębny po 8 pocisków, przeładowanie odbywa się automatycznie, po doprowadzeniu ramienia wyrzutni do pozycji pionowej i trwa 60 sekund (czas między odpaleniami)[1]. Drugim typem wyrzutni jest ZIF-102, różniąca się sposobem magazynowania pocisków - posiada dwa podajniki taśmowe po 16 pocisków[2].

 
Niszczyciel rakietowy "Krasnyj Kawkaz" proj. 61 - widoczna wyrzutnia ZIF-101 na dziobie i rozbudowana stacja Jatagan na dachu mostka i druga na platformie za masztem rufowym.

Trzecim elementem systemu była stacja radiolokacyjna śledzenia celów i naprowadzania pocisków 4R90 Jatagan. Posiadała 5 parabolicznych anten na wspólnej podstawie - dwie małe do wstępnego naprowadzania, dwie duże do śledzenia celu i końcowego naprowadzania pocisków i jedną do przekazywania komend[1]. Zasięg śledzenia wynosił 36 km[2]. Stacja współpracowała z radarami wykrywania celów różnych typów, głównie MR-300 Angara, MR-310 Angara-U, MR-500 Kliwer. System jest jednokanałowy - jednocześnie może być atakowany jeden cel, jednym lub dwoma pociskami (lub dwa cele, jeśli na okręcie są dwa kompleksy)[2]. W późniejszym czasie stacja Jatagan była ulepszana i jej charakterystyki ulegały polepszeniu, między innymi zwiększano zasięg śledzenia celów i obniżano minimalną wysokość przechwytywania.

ZastosowanieEdytuj

  • 4 krążowniki rakietowe projektu 58 (ozn. NATO Kynda) (1 wyrzutnia ZIF-101)
  • 4 krążowniki rakietowe proj. 1134 (ozn. NATO Kresta I) (2 wyrzutnie ZIF-102)
  • 10 niszczycieli rakietowych projektu 56K, 56A i 56AE (ozn. NATO Kotlin-Mod) (1 wyrzutnia ZIF-101)
  • 25 niszczycieli rakietowych projektu 61 (ozn. NATO Kashin) (2 wyrzutnie ZIF-101)
  • 8 niszczycieli rakietowych projektu 57A (ozn. NATO Kanin) (1 wyrzutnia ZIF-102)

Dane taktyczno-techniczneEdytuj

  • Zasięg: od 4 do 15 km (Wołna), od 4 do 22 km (Wołna-M)
  • Pułap: od 100 do 10 000 m (Wołna), od 100 do 14 000 m (Wołna-M)
  • Prędkość: 600 m/s (Wołna), 720 m/s (Wołna-M)
  • Długość: 588,5 cm (Wołna), 594,8 cm (Wołna-M)
  • Rozpiętość: cm
  • Średnica kadłuba: 55,2 cm
  • Masa: 923 kg (Wołna), 980 kg (Wołna-M)
  • Masa głowicy bojowej: 60 kg (Wołna), 72 kg (Wołna-M)

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f g h Szulc 2002 ↓, s. 64.
  2. a b c d e f g h i j k l m n Szulc 2002 ↓, s. 65.
  3. W. Kostriczenko, A. Prostokiszyn: „Pojuszczije friegaty”. Bolszyje protiwołodocznyje korabli projekta 61. 1999, s. 18, seria: Morskaja Kollekcyja. nr 1/1999. (ros.)
  4. a b c Gardiner (red.) 1996 ↓, s. 349-350.
  5. Rostisław Angielski, Władimir Korowin. Zienitnyj rakietnyj kompleks M-11 «Sztorm». „Tiechnika i Woorużenije”. Nr 12/2013, s. 27, grudzień 2013 (ros.). 
  6. a b Kostriczenko i Prostokiszyn 1999 ↓, s. 8.
  7. Szulc 2002 ↓, s. 66.

BibliografiaEdytuj

  • Tomasz Szulc. Okrętowe, przeciwlotnicze kompleksy rakietowe Rosji. Cz. I. „Nowa Technika Wojskowa”. Nr 4/2002, kwiecień 2002. 
  • Robert Gardiner (red.), Stephen Chumbley: Conway’s All The World’s Fighting Ships 1947-1995. Annapolis: Naval Institute Press, 1996.
  • W. Kostriczenko, A. Prostokiszyn: „Pojuszczije friegaty”. Bolszyje protiwołodocznyje korabli projekta 61. 1999, seria: Morskaja Kollekcyja. nr 1/1999. (ros.)