Otwórz menu główne
Próbne 2 złote Stanisława Augusta Poniatowskiego z 1771 r.
Próbna połtina warszawska z 1842 r.
Próba z okresu II RP
Próba z okresu GG

Monety próbne – jeden z pięciu podstawowych typów monet w numizmatyce polskiej, obok obiegowych, okolicznościowych, kolekcjonerskich i bulionowych, najczęściej oznakowanych wypukłym lub wklęsłym napisem PRÓBA[1].

Monety próbne należą do grupy monet nieobiegowych, których przeznaczenie jest inne niż zapewnienie obrotu pieniężnego. Co do zasady monety próbne są wybijane w niewielkim nakładzie, głównie dla oceny rysunku awersu i rewersu przed wprowadzeniem monety do obiegu (tzw. próba technologiczna). W zależności od okresu numizmatycznego pojęcie monety próbne może mieć węższe lub szersze znaczenie.

W numizmatyce polskiej zajmującej się okresem do końca XIX wieku pozostało niewiele śladów po monetach nieobiegowych. Chociaż w katalogach przy niektórych pozycjach zamieszczana jest informacja „moneta próbnego bicia”, to i tak nie ma pewności, że moneta ta kilkaset lat temu nie pełniła roli monety pamiątkowej, jak np. donatywy.

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku przyjęło się, że wszystkie monety, których nie wprowadzono do obiegu, nazywano próbnymi. Pierwszych takich monet nie znakowano napisem PRÓBA[2]. Dotyczyło to zarówno tych bitych dla oceny rysunku jak i tych, które mimo początkowego przeznaczenia nie zostały wprowadzone do obiegu.

W okresie po drugiej wojnie światowej, choć nie od razu, pojęcie monet próbnych uległo znacznemu rozszerzeniu. Obok monet próbnych technologicznych, pojawiły się w latach sześćdziesiątych XX wieku monety próbne kolekcjonerskie, próbne seryjne (mosiężne i niklowe), próbne w innych metalach, oraz próbne skasowanego stempla. Poszczególne typy można scharakteryzować następująco:

  • monety próbne technologiczne[1] – monety bite przez mennicę dla oceny rysunku. Z reguły wykorzystywany jest z ten sam metal co dla monety docelowej. Zazwyczaj bite są w niewielkich nakładach od kilku do kilkudziesięciu sztuk. Najczęściej pojawia się na nich wypukły, rzadziej wklęsły, napis PRÓBA. Informacja o tym typie monet nie jest podawana do publicznej wiadomości ani przez Narodowy Bank Polski ani przez Mennicę Polską.
  • monety próbne kolekcjonerskie – monety z napisem PRÓBA wydawane w nakładzie od kilku do kilkunastu tysięcy sztuk[1], przeznaczone do dystrybucji na pierwotnym rynku numizmatycznym. Niekiedy są kontynuacją serii tematycznych monet kolekcjonerskich. Z punktu widzenia prawnego monety te nigdy nie zostały wprowadzone do obiegu, co w praktyce nie ma większego znaczenia dla numizmatyków. Ostatnie monety próbne tego typu zostały wybite w 1991 roku.
  • monety próbne seryjne[3]serie monet próbnych w mosiądzu[1] i w niklu[1]. Seria w mosiądzu składała się z próbnych wersji trzynastu monet obiegowych, większość z wklęsłym napisem PRÓBA. Każdą monetę wybito w nakładzie 100 sztuk. Seria ta została zastąpiona serią monet próbnych niklowych, która w podstawowym wariancie liczyła 389 pozycji, każda w nakładzie po 500 sztuk. Seria monet próbnych niklowych została zakończona w roku 1994. Celem tych dwóch serii było udokumentowanie polskiego dorobku menniczego. Monety te otrzymywały muzea, a mogli nabywać jedynie wybrani numizmatycy oraz pracownicy banku[4].
  • monety próbne skasowanego stempla – będące odbitkami monet obiegowych bądź okolicznościowych wykonanymi celowo uszkodzonym stemplem po zakończeniu bicia założonego nakładu. Można mieć wątpliwości, czy informacja podawana w katalogach o tym typie monet próbnych jest kompletna. Mennica nigdy oficjalnie nie publikowała informacji na ten temat, więc w opracowaniach opisane są tylko te monety, które wypłynęły na rynek.
  • monety próbne w innych metalach[5] – bicia monet obiegowych w innych metalach, na których nie ma umieszczonego napisu PRÓBA. Najczęściej są to przypadki związane z zamianą krążków wykorzystywanych do bicia monet.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e Janusz Parchimowicz, Monety polskie, 2003.
  2. Janusz Parchimowicz, Monety Rzeczypospolitej Polskiej 1919–1939, 2010.
  3. Janusz Parchimowicz, Katalog monet polskich, Monety probne od 1919, 2008.
  4. Bartosz Błądek, Próby niklowe PRL - Monety polskie - Internetowy Katalog Monet, katalogmonet.pl [dostęp 2017-05-14] (pol.).
  5. Fischer, Katalog monet polskich, 2012.