Mord w Winnicy

Mord w Winnicy (ukr. Вінницька трагедія) – masowa zbrodnia dokonana przez sowiecką policję polityczną NKWD w Winnicy na terenie Ukraińskiej SRR w latach 1937–1938, w okresie tzw. wielkiego terroru w czasach stalinowskich.

Mord w Winnicy
Ilustracja
Mieszkańcy Winnicy poszukujący ciał krewnych wśród zwłok ekshumowanych w 1943 roku
Państwo

 ZSRR

Data

1937–1938

Liczba zabitych

co najmniej 9432

Typ ataku

egzekucja przez rozstrzelanie

Sprawca

NKWD

Położenie na mapie obwodu winnickiego
Mapa konturowa obwodu winnickiego, blisko centrum na lewo znajduje się punkt z opisem „miejsce zdarzenia”
Położenie na mapie Ukrainy
Mapa konturowa Ukrainy, blisko centrum na lewo znajduje się punkt z opisem „miejsce zdarzenia”
Ziemia49°08′00″N 28°17′00″E/49,133333 28,283333
Pomniki poświęcone ofiarom mordu w Winnicy
Współczesny pomnik terroru sowieckiego lat 1937–1938 w pobliżu Parku Gorkiego w Winnicy
Pomnik w Parku Gorkiego w Winnicy

Masowe groby ofiar zbrodni zostały odkryte na terenie miasta przez Niemców w czerwcu 1943 roku, trzy miesiące po odkryciu masowych grobów ofiar zbrodni katyńskiej. W czasie ekshumacji, dokumentowanej fotograficznie, odkryto w sumie 9432 ciała, z czego 169 ciał kobiecych[1]. Większość zamordowanych według niemieckich śledczych stanowili Ukraińcy, najczęściej chłopi, z domieszką robotników i duchownych; procent przedstawicieli inteligencji był znikomy[1]. Wśród 679 zwłok zidentyfikowanych przez Niemców w 1943 roku była również pewna liczba Rosjan i 28 Polaków (według najnowszych danych liczba zamordowanych przez NKWD Polaków w Winnicy może sięgać ponad 3 tys.); według szacunków polskiego pisarza Józefa Mackiewicza ok. 6 procent ofiar mordu w Winnicy (560 osób) mogło być narodowości polskiej[1].

Ofiary zbrodni były zabijane na terenie więzienia NKWD w Winnicy za pomocą strzałów w tył głowy; stosowano do tego amunicję kalibru 5,6 mm, która nie zawsze powodowała natychmiastową śmierć ofiar[1]. Do większości ofiar strzelano dwa razy, do 78 trzy razy, a do dwóch cztery razy. Zwłoki mężczyzn odnalezionych w Winnicy miały skrępowane ręce; starsze kobiety były ubrane, a młodsze nagie[1]. 395 ofiar miało roztrzaskane czaszki[1].

Egzekucje miały charakter tajny – krewnych ofiar nie informowano o wydanych wyrokach śmierci, a na zapytania rodzin władze odpowiadały, że aresztowani zmarli z przyczyn naturalnych, zostali zesłani bez prawa korespondencji na daleką północ lub przeniesieni do innych więzień[1]. Dokumenty osobiste rozstrzelanych i akta śledztw w ich sprawach nie zostały zarchiwizowane, lecz zakopane w osobnym dole wśród masowych mogił[1].

W 1943 roku Niemcy powołali dwie komisje do zbadania zbrodni – jedną złożoną z 13 ekspertów niemieckich i drugą, w której skład weszli specjaliści w zakresie medycyny sądowej z 11 krajów europejskich (m.in. dr Ferenc Orsós, jeden z członków komisji badającej masowe groby ofiar zbrodni katyńskiej). Obie komisje doszły do identycznych wniosków co do daty popełnienia zbrodni (lata 1937–1938). Komisje zakończyły prace w lipcu 1943 roku i w tym samym roku opublikowano w Lipsku oficjalny raport na temat zbrodni zatytułowany Amtliches Material zum Massenmord von Winniza. Mord w Winnicy był wykorzystywany przez władze niemieckie do celów propagandowych (np. jako temat plakatów).

W okresie II wojny światowej na miejscu pogrzebania zwłok wzniesiono pomnik poświęcony „ofiarom stalinowskiego terroru”, który w czasie drugiej okupacji sowieckiej został najpierw przemianowany na pomnik ofiar nazizmu, a potem zdemontowany w ramach prac przekształcających obszar pochówku w park rozrywki im. Maksima Gorkiego. Władze ZSRR nie podjęły próby oskarżenia Niemców o mord w Winnicy na procesie przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze[1]. O mordzie w Winnicy po raz pierwszy zaczęto pisać na Ukrainie w 1988 roku[2].

31 lipca 2014 roku na terenie winnickiego parku odsłonięto dwie tablice, w języku polskim oraz ukraińskim, przypominające o zbrodniach NKWD w tym mieście. W uroczystości wzięli udział przedstawiciele władz, polscy dyplomaci, uczestnicy Rajdu Katyńskiego oraz mieszkańcy miasta. Inicjatorem upamiętnienia zarówno rodaków, zamordowanych przez NKWD, jak i wszystkie inne ofiary bolszewizmu na Podolu był Jerzy Wójcicki, prezes Stowarzyszenia „Kresowiacy”, działający we współpracy z Konsulatem Generalnym RP w Winnicy oraz Stowarzyszeniem „Historia Winnicy”.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f g h i Józef Mackiewicz: Klucz do „Parku Kultury i Odpoczynku”, [w:] Katyń. Zbrodnia bez sądu i kary, tom II, Warszawa 1997, str. 329–339. ISBN 83-86482-32-X (przedruk z tygodnika Wiadomości nr 48 z 2 grudnia 1951)
  2. В. Васильев, Ю. Шаповал:Этапы «большого террора»: Винницкая трагедия (ros.) «Зеркало недели» №31, 17 августа 2002 [dostęp 2011-10-10]

BibliografiaEdytuj

  • Ihor Kamenetsky: The Tragedy of Vinnytsia: Materials on Stalin's Policy of Extermination in Ukraine/1936-1938, Ukrainian Historical Association 1991. ISBN 978-0-685-37560-0
  • Sandul, I. I., A. P. Stepovy, S. O. Pidhainy: The Black Deeds Of The Kremlin: A White Book. Ukrainian Association of Victims of Russian Communist Terror, Toronto 1953
  • Israel Charny, William S. Parsons, and Samuel Totten: Century of Genocide: Critical Essays and Eyewitness Accounts, Routledge, New York, London. ISBN 0-415-94429
  • Dragan, Anthony: Vinnytsia: A Forgotten Holocaust, Jersey City, NJ, Svoboda Press, Ukrainian National Association 1986, octavo, s. 52.
  • Crime of Moscow in Vynnytsia, Ukrainian Publication of the Ukrainian American Youth Association, Inc., New York 1951
  • Вінниця – Злочин Без Кари, Воскресіння, Київ 1994
  • Вінницький злочин // Енциклопедія українознавства, [В 10 т.]. – Перевид. в Україні. – Київ 1993. – Т.1. – s. 282
  • Making sense of war: the Second World War and the fate of the Bolshevik Revolution, Princeton University Press, Princeton 2001

Linki zewnętrzneEdytuj