Ofensywa w Idlibie

operacja wojskowa Sił Zbrojnych Syrii przeciwko terrorystom w muhafazie Idlib

Ofensywa w Idlibie – operacja wojskowa Sił Zbrojnych Syrii przeciwko formacjom islamistów w muhafazie Idlib i częściowo muhafazie Aleppo, toczona w kilku etapach od 2019-11-24 24 listopada 2019(dts) do 2020-03-06 6 marca 2020(dts).

Ofensywa w Idlibie
wojna domowa w Syrii
Ilustracja
Czas 24 listopada – 2019-12-09 9 grudnia 2019(dts),
2019-12-18 18 grudnia 2019(dts)2020-03-06 6 marca 2020(dts)
Miejsce Idlib i Aleppo
Terytorium Syria
Przyczyna dążenie do usunięcia islamistów z autostrady M5,
ingerencja Turcji w konflikt syryjski
Wynik zwycięstwo Syrii,
zawieszenie broni
Strony konfliktu
 Syria

 Rosja (wsparcie powietrzne)[2]
 Hezbollah

 Tahrir asz-Szam

 Ahrar asz-Szam[2]
 Wolna Armia Syrii
 Turcja

Dowódcy
Suhajl al-Hasan[3],
Burhan Rahmun †[4]
Abu Ubajda †[5]
Siły
? 15 000[6]
Turcja 8000[7]
Straty
Syria 400+ zabitych[8]
9 zabitych[9]
 ? (wysokie)
Turcja 59 zabitych[10]
brak współrzędnych

KontekstEdytuj

Muhafaza Idlib była jednym z najsilniej obsadzonych przez islamistów regionów Syrii w czasie wojny domowej. Rząd Syrii odzyskujący w 2018 roku tereny na południu kraju zawarł porozumienie z tamtejszymi opozycjonistami, na mocy którego bojownicy i ich bliscy mogli bezpiecznie przenieść się do Idlibu[11]. Z tej możliwości skorzystało 4297 bojowników oraz 5355 ich cywilnych współpracowników i członków rodzin[12].

Liczne głosy przestrzegały przed wybuchem gwałtownych walk w Idlibie[13], grożących kolejną falą uchodźców i ogromnymi stratami po obu stronach[14]. Dlatego 16 września 2018 na mocy międzynarodowych ustaleń Turcji i Rosji państwa te utworzyły w pobliżu idlibskiej linii frontu swoje punkty obserwacyjne – Turcja po stronie zajętej przez bojowników, zaś Rosja po stronie kontrolowanej przez legalny rząd Syrii[15]. Formacje terrorystyczne powiązane z Al-Ka’idą miały opuścić strefę bezpieczeństwa[16]. Strefa ta rozciągać miała się w przybliżeniu od Chan Szajchun do zachodnich przedmieść Aleppo. Syria pozytywnie odniosła się do tego rozwiązania, uznając je jednak za tymczasowe[17]. Bojownicy opozycji byli już wówczas znacznie skonfliktowani między sobą[18], a część ugrupowań oznajmiło że nie zamierza stosować się do tych ustaleń[19].

W styczniu 2019 roku doszło do wewnętrznych walk między frakcjami opozycyjnymi[20], w wyniku których przewagę zyskały szczególnie radykalne elementy[21]. Odtąd główną siłą antysyryjską w Idlibie był HTS (Hajat Tahrir asz-Szam) składający się głównie z dżihadystów z terrorystycznego Dżabhat an-Nusra, którzy łamali zawieszenie broni. W sierpniu syryjska armia okrążyła Chan Szajchun zmuszając HTS do opuszczenia tego miasta[22].

W październiku żołnierzy na froncie odwiedził Baszar al-Assad. Prezydent Syrii skrytykował Turcję za krycie antysyryjskich bojowników i okupację części Syrii na północy (zob. Operacja „Źródło pokoju”). Assad oskarżał państwa NATO o zbrojenie i zaopatrywanie terrorystów, nazwał też kluczowym wyzwolenie tego ostatniego kawałka kraju[23].

PrzebiegEdytuj

 
Drogi M4 i M5 na mapie regionu

Siły Zbrojne Syrii podjęły działania przeciw terrorystom w Idlibie 24 listopada 2019 zajmując wieś Muszajrifa Szamalijja[24].

30 listopada islamiści z HTS zaatakowali w pobliżu Abu az-Zuhur[25]. Następnego dnia HTS wraz z jednostką tzw. Wolnej Armii Syrii uderzyli na Istablat wdając się w walki z oddziałem syryjskim; syryjska armia w tym czasie unieszkodliwiła bomby podłożone w miejscowości Kafrajja i powstrzymała natarcie HTS[26]. 9 grudnia armia przeszła do ofensywy[27], jednak potem na ponad tydzień walki ustały ze względu na kolejną rundę negocjacji politycznych ws. Syrii odbywających się w Astanie w Kazachstanie.

Walki ponownie wybuchły 18 grudnia z powodu ataku ze strony islamistów[28]. 19 grudnia dowództwo syryjskiej armii ogłosiło rozpoczęcie II fazy ofensywy w Idlibie, wyznaczając za cel przejęcie miasta Ma’arrat an-Numan[29]. Starcie przybrało gwałtowny charakter – 20 grudnia informowano, że zginęło 30 żołnierzy syryjskich i 51 dżihadystów[23]. Już następnego dnia Syryjczycy szacowali swoje straty na 40 poległych[30]. 23 grudnia okrążyli oni turecki punkt obserwacyjny w As-Surman[31], a następnie wkroczyli do miasteczka Dżardżanaz. 24 grudnia HTS dokonało samobójczego ataku terrorystycznego w Dżardżanazie[32]. 25 grudnia rosyjskie lotnictwo (sojusznik Syrii) przeprowadziło nalot na bojówkarzy Ahrar asz-Szam, niszcząc ich konwój i raniąc ich dowódcę[2]. 28 grudnia żołnierze zneutralizowali dwa zaminowane samochody w Dżardżanazie i w At-Tahh[33]. Ofensywę wstrzymano 31 grudnia z powodu niesprzyjających warunków pogodowych[34].

StyczeńEdytuj

9 stycznia 2020 Rosja i Turcja zarządziły zawieszenie broni[35], jednak nie było ono przestrzegane. 12 stycznia islamiści wystrzelili pociski rakietowe na zabudowania Aleppo, zabijając w ten sposób trzy osoby i raniąc trzy kolejne[36], zaś 14 stycznia na zachodnich przedmieściach Aleppo snajper sił antyrządowych zastrzelił jednego przechodnia[37]. 16 stycznia w wyniku ostrzału Aleppo przez terrorystów zginęło kolejne 6 osób, a 15 zostało rannych[38]. Syryjczycy odpowiedzieli na te zdarzenia ostrzałem artyleryjskim pod Tallchatrą[39].

Według ONZ w dniach od 15 do 19 stycznia w kierunku granicy tureckiej przemieściło się prawie 40 tysięcy uchodźców, lecz Turcja nie pozwoliła im przekroczyć granicy[40]. Jednocześnie armia syryjska zorganizowała korytarze humanitarne pod Al-Hadir i Abu az-Zuhur, umożliwiające cywilom na przejście na odzyskane przez nią obszary[41]. W kolejnych dniach bojówkarze usiłowali przeszkodzić cywilom z korzystania z tej możliwości, zawracając ich z drogi i blokując przejście[42][43].

21 stycznia islamiści ponownie ostrzelali zachodnie przedmieścia Aleppo zabijając trzy osoby, w tym dziecko[44]. Armia odpowiedziała na to ostrzałem pozycji bojowników pod Ma’arr Szurin i Kafr Hamra, chcąc zniszczyć ich wyrzutnie[45]; pomimo tego następnego dnia na Aleppo spadły kolejne pociski[46]. 23 stycznia HTS zaatakował pozycje armii na południe od wsi Samka, jednak atak ten został skontrowany[47]. 24 stycznia żołnierze wyzwolili Samkę i Dajr Szarki[48].

27 stycznia jednostki armii syryjskiej przełamały pozycje HTS i do rana 29 stycznia wyzwoliły Ma’arrat an-Numan[49]. Żołnierze zostali przywitani przez kilka rodzin, którym zapewnili pomoc medyczną oraz transport do bezpiecznych schronów[50]. Cywile zeznali, że wcześniej terroryści grozili im bronią oraz odcięli dostęp do wody chcąc ich zmusić do opuszczenia domów[51]. W międzyczasie 4. Dywizja Pancerna rozpoczęła natarcie na południowy zachód od Aleppo i 29 stycznia wyzwoliła Chan Tuman oraz kilka mniejszych wsi[52]. Żołnierze odnaleźli wybudowane przez islamistów podziemne schrony w Ma’arr Szamsza[53], a później również w miejscowościach Muka i Hisz[54]. Armia wzięła też 17 jeńców[55].

31 stycznia bojownicy HTS po raz kolejny ostrzelali Aleppo, tym razem dzielnicę Salah ad-Din[56]. Zaatakowali też na zachodnich obrzeżach Aleppo prowadząc samochody wypełnione ładunkami wybuchowymi[57]. Atak został powstrzymany przez żołnierzy, którzy odpowiednio wcześnie zniszczyli te pojazdy[58], ponosząc jednak stratę 12 poległych[59]. 1 lutego Syryjczycy kontratakowali odbijając miejscowość Humajra[60]. Tegoż dnia służby techniczne zburzyły barykady blokujące drogę M5[61].

LutyEdytuj

2 lutego armia wyzwoliła Ankrati, Kafr Battich i Dadich[62], zaś 3 lutego Dżubas (gdzie znajdował się skład broni islamistów[63]) i San[64]. W niejasnych okolicznościach zginęło wówczas czterech (lub sześciu[65]) żołnierzy tureckich przebywających na posterunku pod Sarakibem. Turcy odpowiedzieli ogniem[66]. W tym czasie wciąż funkcjonował korytarz humanitarny pod Al-Hadir, lecz islamiści znów blokowali cywilom dostęp do bezpiecznego przejścia[67].

4 lutego oddziały syryjskie przekroczyły drogę M4 (Latakia–Aleppo) opanowując An-Najrab i blokując szlak zaopatrzeniowy przeciwnika[68]. 5 lutego armia zwróciła się z apelem do bojowników, dając im „ostatnią szansę” na złożenie broni i opuszczenie Sarakibu, jako że miasto to było wówczas już otoczone z trzech stron przez żołnierzy[69][70]. W międzyczasie żołnierze wyzwolili Tall Tukan[71]. Terroryści po raz kolejny wystrzelili pociski rakietowe na zabudowania dzielnicy Al-Hamdanijja w Aleppo, zabijając 4 osoby[72].

6 lutego o 2:00, wg danych dowództwa Sił Zbrojnych Syrii[73], na terytorium Syrii wjechał zmotoryzowany oddział turecki i zajął pozycje pod Binnisz i Taftanaz, co zostało ostro skrytykowane przez MSZ Syrii jako pomoc dla terrorystów[74]. Tego dnia syryjscy żołnierze weszli do Kafr Amim, gdzie odnaleźli porzuconą przez przeciwnika broń i amunicję amerykańskiej produkcji[75][76], w tym pociski moździerzowe 81 mm, działo artylerii i dwa pojazdy pancerne[77]. W godzinach popołudniowych tego samego dnia Syryjczycy weszli do Sarakibu[78], zaś wieczorem odparli atak HTS pod An-Najrab[79].

W odpowiedzi na sukcesy syryjskiej armii, 7 lutego Turcja utworzyła swój kolejny „punkt obserwacyjny”, tym razem pod Idlibem[80], a Recep Tayyip Erdoğan wręcz groził eskalacją działań zbrojnych przeciwko Syrii[81]. Tego dnia Syryjczycy zajęli Zajtan, skąd przeprowadzili ostrzał artyleryjski w kierunku pozycji HTS[82].

8 lutego żołnierze syryjscy poczynili dalsze postępy zmierzając w stronę Sarminu i Taftanazu[83]. Wieczorem oddziały syryjskie idące z południowej części muhafazy Idlibu spotkały się z tymi z południowo-zachodniego Aleppo na wzgórzu Al-Is[84].

9 lutego z rana żołnierze odkryli opuszczone kwatery terrorystów w Sarakibie[85]. Tegoż dnia Omar Rahmon z Narodowego Komitetu Pojednania poinformował, że organizacja ta odebrała wiadomości od mieszkańców z okolic Ariha i Dżisr asz-Szughur, którzy oczekiwali na nadejście armii syryjskiej i wyrazili gotowość współpracy[86]. Syryjskie Centrum Dokumentacyjne informowało, że ciągu poprzednich 15 dni syryjska armia przejęła 136 miejscowości, eliminując 444 rebeliantów, w tym 323 z HTS-u[87]. Turcy w tym czasie ustanowili swój kolejny punkt obserwacyjny pod Idlibem[88].

10 lutego islamiści HTS przeprowadzili gwałtowny atak z Sarminu na An-Najrab i San, działając przy wsparciu ze strony oddziałów tureckich[89]. Syryjczycy odpowiedzieli ogniem artylerii, w wyniku czego zginęło pięciu Turków[90]. W tym czasie żołnierze syryjscy znajdujący się bardziej na północ byli w stanie przeprowadzić natarcie i przejąć Kafr Halab[91], a także ostrzelać pozycje terrorystów w Ma’arrat an-Nasan[92]. Wieczorem tegoż dnia niezidentyfikowane samoloty ostrzelały turecki konwój pod Ataribem, nie wyrządzając jednak strat w ludziach[93]. Następnego ranka bojownicy HTS zestrzelili pod Sarakibem wojskowy śmigłowiec, przez co zginęło trzech członków załogi[94]. W tym czasie żołnierze działający w rejonie zachodnich obrzeży Aleppo przejęli kontrolę nad Chan al-Asal, dopełniając dzieła odzyskania strategicznej drogi M5[95][96]. Natomiast oddział syryjski w An-Najrab skutecznie rozbił natarcie terrorystów, zastawiając zasadzkę i uderzając gdy ci weszli do miasteczka[97].

W kolejnych dniach Syryjczycy skupili się na działaniach na zachodzie muhafazy Aleppo, przejmując 12 lutego wsie Asz-Szajch Ali i Arada[98], zaś 13 lutego Kafr Dżum, spychając islamistów do Urum as-Sughra, gdzie doszło do dalszych walk[99]. Syryjczycy zdobyli Urum as-Sughra 14 lutego[100], lecz sukces ten był okupiony stratą śmigłowca zestrzelonego nad sąsiednim Urum al-Kubra i śmiercią trzyosobowej załogi[101]. 15 lutego żołnierze odbili Urum al-Kubra i Kafr Naha[102]. Postępy syryjskiej armii spotykały się z coraz bardziej nerwowymi reakcjami Turcji, która rozmieściła w pobliżu swój kolejny oddział wojskowy, tym razem w Darat Izza[103].

20 lutego o godzinie 13:00 bojownicy wspierani przez Turków ponownie zaatakowali An-Najrab, lecz do 17:00 zostali rozgromieni przez Syryjczyków, którzy wezwali na pomoc rosyjski Su-24[104]. Bojownicy próbowali zestrzelić samolot, ale nie zdołali tego zrobić[105]. Straty atakujących mogły wynieść około 100 zabitych[106].

24 lutego syryjska armia przeniosła oś natarcia na wyżynny obszar na południowym zachodzie muhafazy Idlibu[107]. Żołnierze wyzwolili wówczas miejscowość Kafrsadżna, znajdując tam wyrzutnie pocisków rakietowych oraz wejście do tunelu[108], a następnego dnia przejęli też Kafr Nubl[109]. Wykorzystując przegrupowanie części sił syryjskich na południowo-zachodni odcinek frontu, 26 lutego bojownicy znów zaatakowali An-Najrab, tym razem skutecznie[110]. W działania te byli znów zamieszani Turcy, których dron bojowy został zestrzelony w pobliskiej wsi Dadich[111], zaś w bliżej niejasnych okolicznościach zginęło kolejnych trzech tureckich żołnierzy[112]. W nocy na 27 lutego Syryjczycy byli zmuszeni wycofać się z Sarakibu[113], lecz już za dnia podjęli działania zaczepne, aby nie pozwolić przeciwnikowi na dalsze postępy[114].

27 lutego 2020 w wyniku ataku powietrznego – prawdopodobnie we wsi Baljun – śmierć poniosło 33 tureckich żołnierzy[7], co szczególnie zaogniło sytuację polityczną w regionie i zagroziło dalece idącą eskalacją syryjskiego konfliktu[115]. Już w najbliższą noc Turcy przeprowadzili zmasowany ostrzał z użyciem dronów i rakiet, wymierzony w syryjskie pojazdy wojskowe oraz punkty dowodzenia[116]. Od jednego z tych uderzeń zginął brygadier Burhan Rahmun, dowódca syryjskiej 124 Brygady[4]. 29 lutego Tureckie Siły Powietrzne zbombardowały Az-Zarba, gdzie odbywało się spotkanie syryjskich żołnierzy z przedstawicielami Hezbollahu[117]. Zginęło wówczas dziewięciu bojowników tej organizacji[9]. W odpowiedzi na rosnące zaangażowanie Turcji w działania wojenne, Rosjanie wznowili działania powietrzne w regionie[118]. Zaplanowano też spotkanie prezydenta Władimira Putina z prezydentem Erdoğanem na 5–6 marca[119].

MarzecEdytuj

1 marca Turcja ogłosiła własną operację wojskową w Idlibie nazwaną „Tarcza wiosny”[120], na co Syria oznajmiła zamknięcie przestrzeni powietrznej nad północno-zachodnią częścią kraju[121]. O 13:25 Tureckie Siły Powietrzne zaatakowały i zestrzeliły dwa samoloty syryjskie nad Idlibem, których załogi zdołały powrócić na spadochronach na ziemię[122]. Tego samego dnia Syryjczycy zestrzelili 3 tureckie drony bojowe zmierzające w kierunku południowym[123]. 2 marca żołnierze Syrii odzyskali kontrolę nad ważnym miastem Sarakib[124], a następnego dnia zestrzelili w Sarakibie i Chan as-Subul dwa kolejne tureckie drony[125]. 4 marca odparto jeszcze jeden atak ze strony islamistów na Sarakib[126].

5 marca na spotkaniu rosyjsko-tureckim w Moskwie prezydenci tychże krajów uzgodnili warunki nowego zawieszenia broni, mającego obowiązywać wszystkie strony walczące w regionie Idlibu, które weszło w życie 6 marca[127].

ReakcjeEdytuj

  •   ONZ: 20 grudnia 2019 Rosja i Chiny zawetowały w Radzie Bezpieczeństwa ONZ możliwość przedłużenia zachodniej pomocy dla Idlibu, z której korzystali także islamiści[128]. Delegacja syryjska w ONZ wyraziła zaś zdziwienie, że USA przejmują się kryzysem humanitarnym w Idlibie, podczas gdy cała Syria cierpi wskutek sankcji gospodarczych Zachodu[128]. 27 lutego 2020 na nadzwyczajnym posiedzeniu RB ONZ syryjski przedstawiciel Baszar al-Dżaafari oznajmił, że Syria walczy o swoje terytorium i będzie także przeciwdziałać atakom ze strony Turcji[129].
  •   Unia Europejska: 26 lutego 2020 ministrowie spraw zagranicznych 14 krajów UE wydali oświadczenie wzywające do natychmiastowego zaprzestania walk w Idlibie[130].
  •   Syria: Siły Zbrojne Syrii zadeklarowały swoją determinację w celu usunięcia islamistów z muhafaz Idlib i Aleppo, troskę o bezpieczeństwo cywilów na tym obszarze oraz chęć przywrócenia „normalnego życia” w regionie[131]. Władze potwierdziły swą gotowość do przyjmowania cywilów opuszczających rejon walk[132]. Dowództwo Sił Zbrojnych Syrii oznajmiło, że obecność wojsk tureckich na terytorium Syrii jest bezprawiem i przejawem wrogości[70]. Ministerstwo Spraw Zagranicznych Syrii[133], Ministerstwo Obrony Rosji[134], a także lokalne źródła z Aleppo[135], kilkukrotnie ostrzegały przed groźbą zorganizowania przez terrorystów fałszywego incydentu z bronią chemiczną, o który chcieliby oni oskarżyć Syrię[136][137]. 9 lutego 2020 rząd zatwierdził plan stopniowego przywracania do życia obszarów wyzwolonych oraz zapewnienia ich mieszkańcom powrotu do nich[138].
  •   Iran: Ministerstwo Spraw Zagranicznych Iranu oświadczyło, że Syria ma prawo oczyścić swoje terytorium z terrorystów, a inne kraje powinny uszanować walkę Syryjczyków o jedność ich państwa[139].
  •   Rosja: 3 lutego prezydencki rzecznik Dmitrij Pieskow wyraził w imieniu Rosji zaniepokojenie częstymi przejawami terroryzmu w Idlibie[140], zaś 11 lutego oświadczył, że wszystkie ataki na pozycje armii syryjskiej muszą się skończyć, zaś odpowiedzialność za eskalację walk ponosi Turcja[141]. 5 marca w Moskwie odbyło się spotkanie prezydentów Rosji i Turcji, po którym ogłoszono nowe zawieszenie broni dla Idlibu[127].
  •   Stany Zjednoczone: Donald Trump za pośrednictwem Twittera oskarżył Syrię i jej sojuszników o zabijanie „niewinnych ludzi”[142]. W lutym Mike Pompeo przekazał wyrazy poparcia dla działań Turcji[143].
  •   Turcja: Recep Tayyip Erdoğan oznajmił, że „nie zamierza pozwalać” syryjskiej armii na zdobywanie terenu w Idlibie[144], a następnie groził eskalacją działań zbrojnych przeciwko Syrii[81]. Natomiast kemalistowska Republikańska Partia Ludowa uznała prawo Syryjczyków do walki z terroryzmem[145]. Po zdarzeniu z 27 lutego, gdy w Syrii zginęło 33 Turków, Erdoğan domagał się szerokiej na 30 kilometrów „strefy buforowej” wzdłuż granicy syryjsko-tureckiej, która miałaby się znaleść pod faktyczną okupacją przez Tureckie Siły Zbrojne[146]. Erdoğan zwrócił się też do rosyjskiego prezydenta Putina, by ten „zszedł mu z drogi”[147].

NastępstwaEdytuj

Na mocy ustaleń z 5 marca, wprowadzono zawieszenie broni pomiędzy wszystkimi stronami konfliktu. Rosja zobowiązała się dopilnować przestrzegania tych ustaleń przez syryjską armię, analogicznie jak Turcja w odniesieniu do islamistów[148]. Postanowiono też o utworzeniu „strefy bezpieczeństwa” obejmującej drogę M4 na zachód od Sarakibu, oznaczającej że wszystkie oddziały zbrojne mają odsunąć się od tej drogi na przynajmniej 6 kilometrów[127]. Ogółem ofensywa w Idlibie okazała się sukcesem Syrii, która odzyskała łącznie 2345 km² terenu[149] i zrealizowała swój cel, jakim było odzyskanie strategicznej drogi M5[150].

PrzypisyEdytuj

  1. Militant forces in Idlib buckle under huge Syrian Army assault, Muraselon News, 20 grudnia 2019 (ang.).
  2. a b c Russian warplanes wiped out Ahrar Al-Sham convoy in Southern Idlib, SouthFront, 25 grudnia 2019 (ang.).
  3. Tomasz Rydelek, Tygrys wraca do Idlib, Puls Lewantu, 26 stycznia 2020.
  4. a b Karwan Faidhi Dri, Syrian regime commander reportedly killed in Turkish drone strike in Aleppo, Rûdaw, 28 lutego 2020 (ang.).
  5. A prominent Tahrir al-Sham commander killed in southern Idlib, Islamic World News, 27 lutego 2020 (ang.).
  6. Сергей Петров, В поисках «умеренной оппозиции»: силы боевиков в сирийском Идлибе, Федеральное агентство новостей (ros.).
  7. a b Frontem do Syrii – Informacje z Bliskiego Wschodu, Facebook, 28 lutego 2020.
  8. Turkish imaginary victories and Idlib question, SouthFront, 13 lutego 2020 (ang.).
  9. a b Nine Hezbollah fighters killed in Turkish strikes on northwest Syria, SouthFront, 29 lutego 2020 (ang.).
  10. Erdogan admitted that 59 Turkish soldiers were killed in Syria, Syria Documentation Center, 8 marca 2020 (ang.).
  11. Esref Musa, Burak Karacaoglu, 3rd convoy of evacuees from Quneitra arrive in Idlib, Anadolu Agency, 23 lipca 2018 (ang.).
  12. Operation Basalt overall results, Reddit (ang.).
  13. Mona Alami, The coming battle for Idlib, Al-Monitor, 2 sierpnia 2018 (ang.).
  14. Margaret Coker, Hwaida Saad, Carlotta Gall, In Idlib, Final Offensive in Syrian War May Come at Horrific Cost, „The New York Times”, 2 września 2018, ISSN 0362-4331 (ang.).
  15. Russia and Turkey to create Syria buffer, BBC, 17 września 2018 (ang.).
  16. Full text of Turkey-Russia memorandum on Idlib revealed, The National (ang.).
  17. Bassem Mroue, Syria’s government and opposition welcome Idlib demilitarized zone deal struck by Turkey and Russia, Military Times, 18 września 2018 (ang.).
  18. Mariya Petkova, After the Sochi agreement, HTS is facing internal divisions, Al-Jazeera (ang.).
  19. Leith Aboufadel, Jihadist groups allegedly reject Idlib agreement, Al-Masdar News, 18 września 2018 (ang.).
  20. National Front For Liberation joins battle against Hay’at Tahrir Al-Sham in Western Aleppo, SouthFront, 2 stycznia 2019 (ang.).
  21. Leith Aboufadel, Turkish-backed rebels surrender last positions in southwest Idlib, Al-Masdar News, 9 stycznia 2019 (ang.).
  22. Syrian Army enters Khan Sheikhoun to secure city, Al-Masdar News, 20 sierpnia 2019 (ang.).
  23. a b Gwałtowne walki w Syrii: wojsko walczy z Al-Kaidą w Idlibie, dziesiątki zabitych, Portal STRAJK, 20 grudnia 2019.
  24. Teroristi se razbežali, raspao se front, Asadove snage nezaustavljivo jure na Marat al Numan!, Alo!, 25 listopada 2019 (serb.-chorw.).
  25. Jihadist rebels score big advance in southeast Idlib after launching new offensive, Al-Masdar News, 30 listopada 2019 (ang.).
  26. Syrian army rejects terrorist offensive southeast of Idleb (ang.).
  27. Syrian Army launches heavy attack across southern Idlib, Al-Masdar News, 9 grudnia 2019 (ang.).
  28. Jihadist forces launched large attack against Syrian Army troops, Al-Masdar News, 18 grudnia 2019 (ang.).
  29. Syrian Army kicks off 2nd phase of Idlib offensive, Al-Masdar News, 19 grudnia 2019 (ang.).
  30. Syrian Army’s death toll after two-days of battle in southeast Idlib rises to 40, Al-Masdar News, 21 grudnia 2019 (ang.).
  31. Surrounded Turkish observation post and Al-Surman town liberated by Syrian Army, SouthFront, 26 grudnia 2019 (ang.).
  32. Hayat Tahrir al-Sham Released Video Of Suicide Bombing Attack On Syrian Troops In Jarjanaz, SouthFront, 24 grudnia 2019 (ang.).
  33. Hazem Sabbagh, Army units thwart terrorist attack near Jerjnaz and al-Tehh, Syrian Arab News Agency, 28 grudnia 2019 (ang.).
  34. Syrian Army pauses Idlib offensive as poor weather conditions ground air force, Al-Masdar News, 31 grudnia 2019 (ang.).
  35. Russia says ceasefire established in Syria’s Idlib, Reuters, 9 stycznia 2020 (ang.).
  36. H. Zain, Three civilians martyred, three injured in terrorists’ rocket attack on Aleppo city, Syrian Arab News Agency, 12 stycznia 2020 (ang.).
  37. Ruaa Al-Jazaeri, One civilian martyred in sniper attack on Jam’ayat al-Zahraa in Aleppo city, Syrian Arab News Agency, 14 stycznia 2020 (ang.).
  38. Six civilians martyred, 15 injured in terrorist shelling attack in Aleppo, Syrian Arab News Agency, 16 stycznia 2020 (ang.).
  39. H. Zain, Army responds to terrorists’ attacks, crushes them from three villages in Idleb southeastern countryside, Syrian Arab News Agency, 16 stycznia 2020 (ang.).
  40. Syria: gwałtowne walki w Idlibie, dziesiątki tysięcy nowych uchodźców, Portal STRAJK, 24 stycznia 2020.
  41. H. Zain, Tens of civilians exit terrorist-controlled areas, Syrian Arab News Agency, 14 stycznia 2020 (ang.).
  42. Hazem Sabbagh, Terrorists continue preventing civilians from leaving to safe areas through corridors in Idleb and Aleppo countryside, Syrian Arab News Agency, 19 stycznia 2020 (ang.).
  43. Hazem Sabbagh, Terrorists continue preventing civilians from leaving through corridors in Idleb and Aleppo countryside for 8th day, Syrian Arab News Agency, 20 stycznia 2020 (ang.).
  44. Hazem Sabbagh, Child and 2 women martyred, 3 others injured in terrorist rocket attack on Aleppo city, Syrian Arab News Agency, 21 stycznia 2020 (ang.).
  45. H. Zain, Army responds to terrorist attacks on Aleppo and Idleb, destroys their rocket launch-pads, Syrian Arab News Agency, 22 stycznia 2020 (ang.).
  46. A number of civilians injured due to terrorist shelling attack in Aleppo, Syrian Arab News Agency, 22 stycznia 2020 (ang.).
  47. Ruaa Al-Jazaeri, Al-Nusra terrorists launch fierce attack on army posts south/southeast of Idleb, Syrian Arab News Agency, 23 stycznia 2020 [dostęp 2020-02-11] [zarchiwizowane z adresu 2020-01-24] (ang.).
  48. Mazen Eyon, The army regains control over al-Samaka, Tih and Deir Sharqi villages in Idleb countryside, Syrian Arab News Agency, 24 stycznia 2020 (ang.).
  49. Inas Abdulkareem, General Command of the Army announces clearing the city of Maarat al-Numan and 28 towns and villages in the southern Idlib countryside from terrorism, „Syria Times”, 29 stycznia 2020 (ang.).
  50. Basma Qaddour, Syrian army saves the families that remained in Ma’arret al-Noaman city, „Syria Times”, 30 stycznia 2020 (ang.).
  51. Mazen Eyon, Army secures some families who remained in Ma’arat al-Numan city, Syrian Arab News Agency, 30 stycznia 2020 (ang.).
  52. Syrian Army offensive in Greater Idlib: results of January 27–31, SouthFront, 31 stycznia 2020 (ang.).
  53. Basma Qaddour, Syrian army liberates more areas in Aleppo, finds tunnel in Idleb, „Syria Times”, 29 stycznia 2020 (ang.).
  54. Hazem Sabbagh, Army uncovers terrorist bases and tunnels in Idleb southern countryside, Syrian Arab News Agency, 1 lutego 2020 (ang.).
  55. Syrian Army makes new gains in Southwest Aleppo and captures militants, SouthFront, 31 stycznia 2020 (ang.).
  56. Basma Qaddour, Terrorist groups fired rockets on safe residential area in Aleppo city, „Syria Times”, 31 stycznia 2020 (ang.).
  57. Led by Al-Julani himself militants launch large-scale attack on Aleppo City, SouthFront, 1 lutego 2020 (ang.).
  58. Gh.A. Hassoun, Army repels terrorist attack, continues to advance southwest of Aleppo, Syrian Arab News Agency, 1 lutego 2020 (ang.).
  59. Syrian Army repels Al-Julani-initiated attack on Aleppo city, SouthFront, 2 lutego 2020 (ang.).
  60. Syrian Army makes gains in Aleppo countryside despite militants’ attacks, SouthFront, 1 lutego 2020 (ang.).
  61. O. Al-Mohammad, Technical workshops begin removing earth mounds and obstacles on M5 Road, „Syria Times”, 1 lutego 2020 (ang.).
  62. Ruaa Al-Jazaeri, Army units liberate villages of Inqrati, Kafr Batikh and Kafr Dadikh southwest of Saraqeb, Syrian Arab News Agency, 2 lutego 2020 (ang.).
  63. O. Al-Mohammad, The army finds fortified terrorist headquarters and munitions in Jobas and Babila in Idlib countryside, „Syria Times”, 5 lutego 2020 (ang.).
  64. The army liberates the villages of Gobas and San in Idlib countryside, „Syria Times”, 3 lutego 2020 (ang.).
  65. Turkish Forces suffer casualties in Syrian Army attack on Idlib, SouthFront, 3 lutego 2020 (ang.).
  66. Turkey hits back after soldiers killed in Syrian gov’t shelling, Al Jazeera English, 3 lutego 2020 (ang.).
  67. Mazen Eyon, Terrorists still prevent citizens from getting out to safe areas in Aleppo, Syrian Arab News Agency, 3 lutego 2020 (ang.).
  68. Hamda Mustafa, Syrian Army liberates al-Nerab village to the north of Aleppo-Lattakia international highway, „Syria Times”, 4 lutego 2020 (ang.).
  69. Militants in Idlib given last chance to surrender to Syrian military, Tasnim News Agency, 5 lutego 2020 (ang.).
  70. a b Inas Abdulkareem, The Syrian Arab Army continues military operations in Idleb, „Syria Times”, 5 lutego 2020 (ang.).
  71. SANA camera escorts army units’ deployment in Tal Toukan in Idleb countryside after liberating it from terrorism, Syrian Arab News Agency, 5 lutego 2020 (ang.).
  72. Mazen Eyon, Four citizens martyred in terrorist attacks on Hamadaniyah in Aleppo, Syrian Arab News Agency, 5 lutego 2020 (ang.).
  73. Inas Abdulkareem, The General Command of the Army: A Turkish military convoy crosses into Syria to protect terrorists and obstruct the army’s progress in Idlib, „Syria Times”, 6 lutego 2020 (ang.).
  74. Ruaa Al-Jazaeri, Foreign Ministry: What Turkish regime did in coincidence with Israeli aggression clarifies who are terrorism backers in Syria, Syrian Arab News Agency, 6 lutego 2020 (ang.).
  75. O. Al-Mohammad, Syrian Army units advance in Idlib, „Syria Times”, 6 lutego 2020 (ang.).
  76. US-made weapons & ammunition left by terrorists found in Kafr Amim, Syrian Arab News Agency, 6 lutego 2020 (ang.).
  77. Military equipment and US-made ammunition captured by Syrian Army in Idlib, SouthFront, 6 lutego 2020 (ang.).
  78. Syrian Army captures strategic city of Saraqib, Al-Masdar News, 6 lutego 2020 [dostęp 2021-08-30] (ang.).
  79. Syrian Army repels large militant attack in southern Idlib, SouthFront, 6 lutego 2020 (ang.).
  80. Turkish Military establishes first observation post near Idlib City, SouthFront, 7 lutego 2020 (ang.).
  81. a b Steven Sahiounie, Syria and Turkey face war as Syrian Arab Army poised to take Idlib, Mideast Discourse, 6 lutego 2020 (ang.).
  82. Gh.A. Hassoun, Syrian army liberates Zitan and Barna villages, continues its operations against al-Nusra fortified positions in Southern Aleppo, Syrian Arab News Agency, 7 lutego 2020 (ang.).
  83. Baraa Ali, Army units continue to advance in several towns and villages in Idleb and Aleppo countryside, Syrian Arab News Agency, 8 lutego 2020 (ang.).
  84. Army units advancing from Aleppo countryside meet units advancing from Idleb southeastern countryside at al-Eiss hill, Syrian Arab News Agency, 8 lutego 2020 (ang.).
  85. Syrian Army uncovers fortified headquarters in Saraqib city, SouthFront, 9 lutego 2020 (ang.).
  86. Basma Qaddour, Residents of many towns in Idleb demand reconciliation, „Syria Times”, 9 lutego 2020 (ang.).
  87. Zaher Tahhan, 136 villages became under the Syrian army control in the last 15 days, Syria Documentation Center, 9 lutego 2020 [dostęp 2021-08-30] (ang.).
  88. Turkish Military establishes yet another observation post south of Idlib City, SouthFront, 9 lutego 2020 (ang.).
  89. Fierce clashes between Hayat Tahrir al-Sham and Syrian Army erupt west of Saraqib, SouthFront, 10 lutego 2020 (ang.).
  90. Syrian retaliatory strikes kill 5 Turkish troops, injure 5 others in Idlib, SouthFront, 10 lutego 2020 (ang.).
  91. ‘Moderate’ Idlib terrorists continue losing ground despite Turkish support, SouthFront, 10 lutego 2020 (ang.).
  92. Inas Abdulkareem, The Syrian Arab Army continues military operations against terrorist organizations in the southwestern countryside of Aleppo, „Syria Times”, 10 lutego 2020 (ang.).
  93. Unidentified warplanes reportedly struck Turkish positions near Syria’s Atarib, SouthFront, 10 lutego 2020 (ang.).
  94. Śmigłowiec sił rządowych Syrii zestrzelony w okolicach Serakib, Sputnik Polska, 11 lutego 2020.
  95. Army units liberate Khan al-Asal and al-Rashidin 4 west of Aleppo, thwart al-Nusra attack in Idleb countryside, Syrian Arab News Agency, 11 lutego 2020 (ang.).
  96. MIlitants are on retreat in western Aleppo, Syrian Army liberates Khan Asal, SouthFront, 11 lutego 2020 (ang.).
  97. Turkish-led forces fail to capture Naryab as Syrian Army makes more gains in Greater Idlib, SouthFront, 11 lutego 2020 (ang.).
  98. Mazen Eyon, The army liberates villages of Sheikh Ali, Arada and Arnaz in Aleppo countryside, Syrian Arab News Agency, 12 lutego 2020 (ang.).
  99. Army advances in Aleppo western countryside, liberates more regions, Syrian Arab News Agency, 13 lutego 2020 (ang.).
  100. Basma Qaddour, Syrian army makes a new advance in the west of Aleppo, „Syria Times”, 14 lutego 2020 (ang.).
  101. Gh.A. Hassoun, Military helicopter targeted in western Aleppo, its crew martyred, Syrian Arab News Agency, 14 lutego 2020 (ang.).
  102. Hamda Mustafa, The Syrian Army recaptures Urom Kobra and Kafrnaha villages in the southwestern countryside of Aleppo, „Syria Times”, 15 lutego 2020 (ang.).
  103. Turkish military establishes new posts in west Aleppo to stop Syrian Army advance, Al-Masdar News, 15 lutego 2020 (ang.).
  104. Assad forces give Turkish Army whipping in eastern Idlib, SouthFront, 21 lutego 2020 (ang.).
  105. Turkish forces militants attempt to shoot down Russian aircraft in Idlib, Al-Masdar News, 21 lutego 2020 (ang.).
  106. Turkish-backed militants suffer devastating losses in disastrous east Idlib offensive, Al-Masdar News, 22 lutego 2020 (ang.).
  107. Basma Qaddour, Syrian army advances towards the southern Idleb countryside, „Syria Times”, 24 lutego 2020 (ang.).
  108. Mazen Eyon, Army units seize large network of tunnels, heavy weapons in Kafr Sajnah in Idleb countryside, Syrian Arab News Agency, 24 lutego 2020 (ang.).
  109. The Army liberates Kafrunbul strategic town and four villages in Idleb countryside, Syrian Arab News Agency, 25 lutego 2020 (ang.).
  110. Turkish-backed Idlib offensive backfires as Syrian Army seizes large part of Jabal Al-Zawiya, Al-Masdar News, 26 lutego 2020 (ang.).
  111. Syrian Army shoots down large Turkish military drone in Idlib, Al-Masdar News, 26 lutego 2020 (ang.).
  112. Erdogan: Three Turkish troops died in Idlib, Islamic World News, 27 lutego 2020 [dostęp 2021-08-30] (ang.).
  113. Fall of Saraqib, SouthFront, 27 lutego 2020 (ang.).
  114. Syrian Army launches counter-offensive in eastern Saraqib, Al-Masdar News, 27 lutego 2020 (ang.).
  115. Carlotta Gall, Airstrike Hits Turkish Forces in Syria, Raising Fears of Escalation, „The New York Times”, 27 lutego 2020, ISSN 0362-4331 (ang.).
  116. Turkish military carries out massive attack against Syrian Army, Al-Masdar News, 28 lutego 2020 (ang.).
  117. Turkish airstrike hits Syrian military, Hezbollah positions in Aleppo, Al-Masdar News, 29 lutego 2020 (ang.).
  118. Syrian-Russian airstrikes resume in Idlib as tensions increase with Turkey, Al-Masdar News, 29 lutego 2020 (ang.).
  119. Tomasz Rydelek, Ultimatum Erdogana dobiega końca, Puls Lewantu, 29 lutego 2020.
  120. Turcy ogłaszają rozpoczęcie ofensywy wojskowej w Syrii, Defence24, 1 marca 2020.
  121. Ruaa Al-Jazaeri, Closing air space over northwestern region, Syrian Arab News Agency, 1 marca 2020 (ang.).
  122. Basma Qaddour, Turkish regime targets 2 Syrian aircrafts over Idleb, „Syria Times”, 1 marca 2020 (ang.).
  123. Ruaa Al-Jazaeri, Hazem Sabbagh, Army downs 3 drones for Turkish regime over Idleb, Syrian Arab News Agency, 1 marca 2020 (ang.).
  124. Baraa Ali, Army units enter Saraqeb strategic city in Idleb countryside, Syrian Arab News Agency, 3 lutego 2020 (ang.).
  125. Mazen Eyon, The army shoots down two drones for Turkish regime in the surroundings of Saraqeb and Khan al-sobol in Idleb countryside, Syrian Arab News Agency, 3 marca 2020 (ang.).
  126. Turkish-backed militants suffer heavy losses in failed Saraqib offensive, Al-Masdar News, 4 marca 2020 (ang.).
  127. a b c Idlib ceasefire announced after meeting between Russia & Turkey, Al-Masdar News, 5 marca 2020 (ang.).
  128. a b Syria: wojsko idzie do przodu, mimo zaciekłego oporu dżihadystów w Idlibie, Portal STRAJK, 22 grudnia 2019.
  129. Hamda Mustafa, Al-Jaafari urges Security Council to put an end to Erdogan’s adventures in Syria, „Syria Times”, 29 lutego 2020 (ang.).
  130. UE wzywa do zawieszenia broni w Idlibie, Sputnik Polska, 26 lutego 2020.
  131. Hazem Sabbagh, Military source: Syrian Arab Army is determined to uproot remaining terrorism in Idleb and west Aleppo, Syrian Arab News Agency, 25 stycznia 2020 (ang.).
  132. Haifaa Mafalani, Authorities ready to receive civilians willing to exit from terrorists-held areas, „Syria Times”, 28 stycznia 2020 (ang.).
  133. Hamda Mustafa, Terrorist organizations prepare fake chemical attacks whenever the army achieves gains in war on terrorism, „Syria Times”, 27 stycznia 2020 (ang.).
  134. Terrorists prepare for chemical attack in Idleb, „Syria Times”, 27 stycznia 2020 (ang.).
  135. Inas Abdulkareem, Information about chemical attack by terrorists on western Aleppo, „Syria Times”, 27 stycznia 2020 (ang.).
  136. Basma Qaddour, The White Helmets gear up to circulate fabricated video on chemical attack in Idleb, „Syria Times”, 4 lutego 2020 (ang.).
  137. White Helmets preparing a false flag chemical attack near Aleppo, SouthFront, 4 lutego 2020 (ang.).
  138. Cabinet approves a plan for restoring services to areas liberated from terrorism, Syrian Arab News Agency, 9 lutego 2020 (ang.).
  139. Mousavi: Syria has the right to liberate all of its territories, Syrian Arab News Agency, 4 lutego 2020 (ang.).
  140. Hamda Mustafa, Russia deeply concerned over continuous terrorist activities in Idleb, „Syria Times”, 3 lutego 2020 (ang.).
  141. Hala Zain, Terrorist attacks launched from Idleb unacceptable, should not continue, Kremlin says, Syrian Arab News Agency, 11 lutego 2020 (ang.).
  142. Trump: Rosja, Syria i Iran zabijają niewinnych ludzi w Idlibie, Sputnik Polska, 26 grudnia 2019.
  143. US & NATO rush to add fuel to fire of Idlib conflict, SouthFront, 12 lutego 2020 (ang.).
  144. Syrian Army liberates more areas in Idlib as Erdogan pledges to not allow Syrians to fight terrorists, SouthFront, 4 lutego 2020 (ang.).
  145. Raghda Sawas, The Syrian state has the right to eliminate terrorism from its territories says Turkish politician, „Syria Times”, 30 stycznia 2020 (ang.).
  146. Erdogan calls for 30-km-deep buffer zone across northern Syria border, Al-Masdar News, 29 lutego 2020 (ang.).
  147. Erdogan tells Putin to 'get out of our way’ in Syria, Al-Masdar News, 29 lutego 2020 (ang.).
  148. Frontem do Syrii – Informacje z Bliskiego Wschodu, Facebook, 6 marca 2020.
  149. Map: Latest Military Situation in Northwest Syria, Islamic World News, 4 marca 2020 [dostęp 2021-08-30] (ang.).
  150. Syrian Army will not withdraw from any areas captured in Idlib, Al-Masdar News, 6 marca 2020 (ang.).