Otwórz menu główne

Okolicznik celu - część zdania - rodzaj okolicznika, wskazującego cel, w jakim wykonywana jest określona czynność. Odpowiada na pytania: "na co", "po co", "w jakim celu"[1] .

Konstrukcje tworzące okolicznik celuEdytuj

Konstrukcje tworzące okolicznik celu to:

  • do + dopełniacz (z nazwą stanu lub czynności) np. Zawiozę garnitur do suszenia.
  • dla + dopełniacz np. Marian walczył wyłącznie dla potęgi.
  • ku + celownik np. Henryk Sienkiewicz pisał ku pokrzepieniu serc.
  • po + biernik (w znaczeniu "aby coś dostać, zabrać") np. Idzie Sławomira po mleko.
  • na + biernik (w znaczeniu "aby w czymś uczestniczyć", można tę konstrukcję interpretować jako okolicznik allatywny miejsca) np. Jedziemy na urlop !
  • za + narzędnik (konstrukcja uważana za niepoprawną) np. Wielu Polaków chodzi za pracą.
  • z + narzędnik np. Chętnie przychodzę do pani z pomocą.
  • czasownik ruchu + bezokolicznik (bezokolicznik przypomina orzeczenie zdania podrzędnego celu) np. Przyjachałem jeść.
  • czasownik ruchu + aby (by, żeby, iżby, ażeby) + bezokolicznik (konstrukcja poprawna jedynie, gdy w zdaniu użyto już innych okoliczników w innym znaczeniu) np. Pójdę tam, by zobaczyć, czy Maria skończyła.

Konstrukcja tworząca okolicznik celu z mianownikiem, miejscownikiem lub wołaczem jest niemożliwa.

Zdanie podrzędnie złożone okolicznikowe celuEdytuj

Zdaniem podrzędnie złożonym okolicznikowym celu takim nazywamy zdanie, w którym okolicznik celu zdania nadrzędnego został zastąpiony przez zdanie podrzędne (celowe). Zdanie podrzędne mówi o celu wykonania określonej czynności wyrażonej w zdaniu nadrzędnym. Pytanie stawiane przez zdanie nadrzędne zdaniu podrzędnemu w tym rodzaju zdania to "po co", "na co", "w jakim celu".

Charakterystycznymi wskaźnikami zespolenia zdania celowego są:

  • żeby np. Zrobiłam zadanie domowe, żeby nie otrzymać jedynki.
  • aby np. Wyłączyłem sam radio, aby nie trzeba było błagać matki o pomoc.
  • by np. Wojciech potrzebuje kawy, by nie zasnąć.
  • iżby np. Zrobię to, iżby nie było problemów.
  • ażeby np. Ażeby czuć się doskonałym, złamałem ten zapis.

Jeżeli podmiot w zdaniu podrzędnym i nadrzędnym jest identyczny, to orzeczenie może być określone w zdaniu celowym bezokolicznikiem (mogą wtedy wystąpić także wskaźniki zespolenia "byle" i "byle tylko") lub formą osobową. W przypadku niezgodności podmiotów stosuje się wyłącznie formę osobową. Bezokolicznik może być także zastosowany w zdaniu celowym, gdy zdanie jest bezpodmiotowe np.

Spójnik oddzielający zdanie podrzędne od nadrzędnego możemy opuścić po czasownikach ruchu (wtedy zdanie traktowane jest zazwyczaj jako pojedyncze):

  • Przyszliśmy, żeby pograć w tenisa. → Przyszliśmy pograć w tenisa.
  • Czy przyjechaliście, żeby się z nami kłócić ? → Czy przyjechaliście się z nami kłócić ?

Przykłady zdańEdytuj

  • Postanowiłem bardziej oszczędzać (zdanie nadrzędne 1 stawia pytanie "po co"), aby mieć pieniądze na wyjazd.

 

  • Żeby się trochę opalić (zdanie nadrzędne 2 stawia pytanie "w jakim celu"), dziewczyny pojechały nad morze.

 

PrzypisyEdytuj

  1. Bąk 1977 ↓, s. 424.

BibliografiaEdytuj

  • Zenon Klemensiewicz: Zarys składni polskiej. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1953.