P13

czarna dziura o masie gwiazdowej w gwiazdozbiorze Rzeźbiarza

P13 – nietypowa gwiazdowa czarna dziura będąca także ultraintensywnym źródłem rentgenowskim (ULX) położona w galaktyce NGC 7793. Masa czarnej dziury wynosi mniej niż 15 mas Słońca, orbituje ona gwiazdę typu widmowego B o masie wynoszącej około 20 mas Słońca, z której wchłania materię. Obiekt położony jest około 12 milionów lat świetlnych od Ziemi.

P13
Dane obserwacyjne (J2000)
Gwiazdozbiór Rzeźbiarz
Rektascensja 23h 57m 51,01s[1]
Deklinacja –32° 37′ 26,62″[1]
Odległość 12 milionów l.ś.
Charakterystyka fizyczna
Rodzaj gwiazdy układ podwójny: czarna dziura / błękitny nadolbrzym
Typ widmowy czarna dziura / B9Ia

NazwaEdytuj

Oznaczenie „P13” zostało nadane punktowemu źródłu promieniowania rentgenowskiego w czasie przeglądu galaktyki NGC 7793 w 1998 przez urządzenie Position Sensitive Proportional Counter znajdujące się na pokładzie satelity ROSAT[2]. Skatalogowano wówczas 27 źródeł promieniowania rentgenowskiego od P1 do P27, natura obiektu P13 nie była wówczas jeszcze znana[2].

OdkrycieEdytuj

Obiekt został zidentyfikowany jako ultraintensywne źródło rentgenowskie przez satelitę ROSAT w 2009, dodatkowe obserwacje dokonane przez teleskop kosmiczny Chandra pozwoliły na dokładne ustalenie koordynat źródła promieniowania[1]. W latach 2008 i 2009 bezpośrednie sąsiedztwo źródła zostało zbadane przez Very Large Telescope należący do Europejskiego Obserwatorium Południowego, co doprowadziło do odkrycia drugiego, widzialnego składnika układu[1].

CharakterystykaEdytuj

Układ położony jest w galaktyce NGC 7793 i odległy jest o około 12 milionów lat świetlnych od Ziemi[3][4].

Czarna dziura została odkryta jako ULX z okresem wynoszącym 64 dni[3]. Początkowe obserwacje właściwości i jasności promieniowania rentgenowskiego emitowanego przez obiekt sugerowały, że jest to czarna dziura o masie pośredniej[3].

Masa czarnej dziury wynosi mniej niż 15 mas Słońca, orbituje ona gwiazdę (błękitnego nadolbrzyma), z której wchłania materię[3].

Ustalenie typu widmowego (typ widmowy B) i masy towarzysza czarnej dziury na około 10-20 M oraz znajomość okresu ULX (będącego także okresem obiegu czarnej dziury wokół gwiazdy) pozwoliły na ustalenie maksymalnej masy czarnej dziury na co najwyżej 15 M i potwierdzenie, że jest to czarna dziura o masie gwiazdowej[4].

Według współcześnie znanych teorii na temat czarnych dziur jest to bardzo nietypowy obiekt tego typu, P13 wchłania materię dziesięć razy szybciej niż dotychczas sądzono, że jest możliwe dla obiektów o takiej masie[4].

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d C. Motch, M. W. Pakull, F. Grisé, R. Soria. The supergiant optical counterpart of ULX P13 in NGC7793. „Astronomische Nachrichten”. 332 (4), s. 367–370, maj 2011. DOI: 10.1002/asna.201011501 (ang.). 
  2. a b A.M. Read and W. Pietsch: ROSAT observations of the Sculptor galaxy NGC 7793 (ang.). arxiv.org, 1998-10-01. [dostęp 2014-10-09].
  3. a b c d C. Motch, M. W. Pakull, R. Soria, F. Grisé i G. Pietrzyński: A mass of less than 15 solar masses for the black hole in an ultraluminous X-ray source (ang.). nature.com. [dostęp 2014-10-09].
  4. a b c Hungry black hole eats faster than thought possible (ang.). phys.org. [dostęp 2014-10-09].

Linki zewnętrzneEdytuj