Otwórz menu główne

Riccardo (zm. 1 marca 1262, Monte Cassino) – włoski benedyktyn, opat klasztoru na Monte Cassino w latach 1251-1262. Zwolennik Manfreda Hohenstaufa. Prawdopodobnie kardynał św. Kościoła Rzymskiego.

Riccardo di Montecassino
kardynał prezbiter
Data i miejsce śmierci 1 marca 1262
Monte Cassino
Wyznanie katolicyzm
Kościół rzymskokatolicki
Inkardynacja benedyktyni
Kreacja kardynalska 1255
Aleksander IV
Kościół tytularny S. Ciriaco alle Terme

Spis treści

ŻyciorysEdytuj

 
Opactwo Montecassino

O pochodzeniu Riccardo nic nie wiadomo oprócz tego, że był Włochem. Został wybrany opatem Montecassino prawdopodobnie pod koniec 1251[1]. Po raz pierwszy jest udokumentowany w tej godności 26 stycznia 1252; tego dnia datowany jest jego list do opata Piotra z Glanfeuil[2]. Z listu tego wynika także, że Riccardo był owym czasie w otoczeniu papieża Innocentego IV w Perugii[3]. Między 24 grudnia 1254 a 7 lutego 1255 uzyskał od papieża Aleksandra IV kilka nowych przywilejów dla swojego opactwa[4]. Wkrótce potem jednak popadł w konflikt z tym papieżem, gdyż w marcu 1255 ekskomunikował on Manfreda Hohenstaufa, pretendenta do korony sycylijskiej, któremu sprzyjał Riccardo. 10 sierpnia 1258 Manfred zdołał wreszcie koronować się na króla Sycylii, mimo papieskiego sprzeciwu, a w ceremonii koronacyjnej uczestniczył także opat Riccardo. Z tego powodu w dniu 10 kwietnia 1259 Aleksander IV ekskomunikował go i ogłosił jego depozycję ze stanowiska opata Montecassino[5]. Poparcie króla Manfreda umożliwiło jednak opatowi zignorowanie tego wyroku i zachowanie stanowiska aż do śmierci[6].

Domniemana promocja kardynalskaEdytuj

 
Papież Aleksander IV

Historycy kościelni z XVI-XIX wieku zajmujący się historią Kolegium Kardynalskiego (Ciaconius[7], Cardella[8], Moroni[9] Cristofori[10] itd.) dość zgodnie twierdzili, że opat Riccardo w 1252 lub 1253 został mianowany kardynałem prezbiterem S. Ciriaco przez papieża Innocentego IV. We współczesnej historiografii kwestia promocji kardynalskiej Riccardo uchodzi jednak za bardzo kontrowersyjną. Istnieją wprawdzie dokumenty, w których Riccardo tytułuje się jako kardynał, niektórzy historycy wątpią jednak w legalność tej tytulatury. Wśród tych, którzy przyjmują, że faktycznie należał on do Kolegium Kardynalskiego, nie ma zgody co do tego, który papież mu tę godność nadał: Innocenty IV (1243–54) czy Aleksander IV (1254–61). Wątpliwości te wynikają z niespójnego materiału źródłowego na ten temat. Tytuł kardynalski Riccardo jest poświadczony wyłącznie w jego prywatnych dokumentach wystawionych na Montecassino w latach 1256–62, nie jest jednak potwierdzony przez źródła zewnętrzne, w szczególności nie wspominają o nim dokumenty papieskie[11].

Przekazy źródłoweEdytuj

Dokumenty papieskieEdytuj

Przywileje papieskie dla Montecassino, zarówno Innocentego IV z 10 grudnia 1253 jak i te wystawione przez Aleksandra IV 24 grudnia 1254, 18 stycznia 1255 i 7 lutego 1255, tytułują Riccardo jedynie jako opata Montecassino[12]. Również akt Aleksandra IV o jego depozycji z 10 kwietnia 1259 nie wspomina nic o jego godności kardynalskiej[13], tak samo jak inny dokument tego papieża z 5 czerwca 1259[14].

Dokumenty z MontecassinoEdytuj

  • W nekrologu opactwa Montecassino pod datą 1 marca 1262 odnotowano: obierunt Riccardus sacerd. et monach. et abbas ("zmarł Ryszard kapłan, mnich i opat"), nie wspominając jego godności kardynalskiej[15].
  • Znanych jest dwanaście prywatnych dokumentów opata Riccardo wystawionych między 26 stycznia 1252 a 3 lutego 1262. W dwóch pierwszych, tj. liście do opata Glanfeuil z 26 stycznia 1252 oraz prywatnym przywileju dla swojego opactwa z 17 sierpnia 1255 nie wymienia on tytułu kardynalskiego, podpisując się jedynie jako Riccardus Dei gratia Cassinensis abbas ("z Bożej łaski opat Montecassino")[16]. W dziesięciu kolejnych, wydanych między 16 lutego 1256 a 3 lutego 1262 podpisał się jako Riccardus Dei gratia tituli S. Ciriaci presbyter cardinalis et Cassinensis abbas ("z Bożej łaski kardynał-prezbiter tytułu S. Ciriaco i opat Montecassino"), lub podobnie, w każdym razie jednak używając dwóch tytułów: kardynalskiego i opackiego[17]. Dokumenty te sugerują zatem, że Riccardo został mianowany kardynałem przez Aleksandra IV między 17 sierpnia 1255 a 16 lutego 1256.

KronikiEdytuj

Współczesne kroniki podają następujące informacje o promocjach kardynalskich w latach 50. XIII wieku:

  • Mateusz z Paryża (zm. 1259) w swojej Chronica Majora podaje, że w 1252 Innocenty IV mianował w Perugii siedmiu nowych kardynałów, ale nie wymienia ich imion[18]
  • Niccolo Calvi, biograf Innocentego IV, podaje z kolei, że papież ten w czasie swego pobytu w Perugii (listopad 1251 do kwietnia 1253) mianował trzech nowych kardynałów: dwóch kardynałów-biskupów (Giacomo da Castell'arquato oraz István Báncsa) oraz jednego kardynała-diakona, swojego bratanka Ottobono Fieschi. Przy tej samej okazji kardynał-prezbiter Pierre de Bar został promowany na kardynała-biskupa Sabiny. O innych promocjach kardynalskich tego papieża w omawianym okresie nie wspomina[18].
  • Odnośnie papieża Aleksandra IV zarówno kronika franciszkanina Salimbene degli Adami jak i anonimowe dzieło Annales S. Justinae Patavini zgodnie podają, że papież ten w ciągu całego swego pontyfikatu nie mianował ani jednego nowego kardynała[19].

Rozbieżności między Mateuszem z Paryża a Niccolo Calvim co do liczby nowych kardynałów w 1252 w konfrontacji z dokumentami kurialnymi muszą zostać rozstrzygnięte na korzyść Calviego: na podstawie tych dokumentów daje się zidentyfikować tylko trzech nowych kardynałów mianowanych w ostatnich latach pontyfikatu Innocentego IV, właśnie tych wymienionych przez papieskiego biografa[20]. Przekazy kronikarskie zdają się więc nie pozostawiać miejsca dla ewentualnej promocji kardynalskiej Riccardo. Jedynie niezbyt dokładna relacja Mateusza z Paryża sugeruje, że mogło do niej dojść w 1252, a więc jeszcze za pontyfikatu Innocentego IV. W każdym razie jednak kroniki przeczą wnioskom, jakie wypływają z analizy dokumentów z Montecassino.

Próby wyjaśnienia zagadkiEdytuj

 
Koronacja Manfreda Hohenstaufa. Za udział w tej ceremonii Riccardo został ekskomunikowany przez papieża Aleksandra IV

Niemiecki historyk Kościoła Konrad Eubel (zm. 1923), układając w latach 1898–1913 pierwszy krytyczny katalog promocji kardynalskich z lat 1198 do 1431, wbrew stanowisku autorów z poprzednich stuleci wyeliminował Riccardo z listy kardynałów, uzasadniając to tym, że nie występuje on jako sygnatariusz papieskich przywilejów[21]. Eubel najprawdopodobniej nie znał jednak wówczas dokumentów z Montecassino z lat 1256–62, choć niektóre z nich były cytowane już przez osiemnastowiecznego historyka opactwa Erasmo Gattolę[22]. Istnienie dokumentów tytułujących Riccardo jako kardynała potwierdziły ostatecznie prowadzone w latach 20. XX wieku badania benedyktyńskiego paleografa Mauro Inguaneza (zm. 1955), archiwisty i bibliotekarza klasztoru Montecassino[23]. Aż do lat 70. XX wieku godność kardynalska Riccardo nie była już podawana w wątpliwość, jednak wobec sprzeczności między dokumentami i kronikami dyskutowano, kiedy doszło do jej nadania. Inguanez przyznał pierwszeństwo dokumentom z Montecassino i przypisał jego promocję Aleksandrowi IV, odrzucając tym samym podania kronik jako niedokładne[24]. Z kolei Klaus Ganzer (1963) zaufał autorowi Annales S. Justinae Patavini i stwierdził, że Riccardo musiał zostać mianowany jeszcze przez Innocentego IV, mimo że jego tytuł nie występuje w dokumentach sprzed 1256[25]. W swej monografii o tzw. zagranicznym kardynalacie w XI-XIII wieku Ganzer wymienił szereg przypadków pomijania tytułu kardynalskiego w oficjalnych dokumentach w odniesieniu do kardynałów nie rezydujących na stałe w kurii papieskiej[26].

Ponownego zakwestionowania faktu promocji kardynalskiej Riccardo dokonał w 1972 Agostino Paravicini Bagliani[27]. Przede wszystkim stwierdził on, że w połowie trzynastego wieku papieże wymagali od kardynałów bezwzględnej obecności w kurii u swego boku, i byłoby niespotykaną w tym czasie anomalią łączenie przez Riccardo funkcji kardynała i opata Montecassino[28]. Nadto za szczególnie uderzającą uznał on treść dekretu depozycyjnego z 10 kwietnia 1259: Aleksander IV w dekrecie tym pozbawił go godności opata i ekskomunikował, ale w żaden sposób nie odniósł się do jego godności kardynalskiej. Wobec tych faktów, a także w świetle zachowanych przekazów kronikarskich oraz milczenia pozostałych dokumentów papieskich zasugerował on, że używanie przez opata tytułu kardynalskiego mogło być zwyczajną uzurpacją. Na podstawie informacji Mateusza z Paryża o "siedmiu" nowych kardynałach w 1252 wyraził on przypuszczenie, że Innocenty IV w 1252 rozważał powołanie więcej niż tylko trzech duchownych do Kolegium Kardynalskiego, jednak część tych promocji nie doszła do skutku. Późniejsze używanie przez Riccardo tytułu kardynalskiego mogło według niego mieć jakiś związek z jego niedoszłą promocją w 1252.

Tezę Paravicini Baglianiego podjął i rozwinął Herbert Bloch w swej kompleksowej analizie tego problemu z 1976[29]. Zauważył on, że Riccardo był obecny w otoczeniu Innocentego IV w Perugii w styczniu 1252, a więc dokładnie w czasie, gdy papież ten rozważał dokonanie nowych promocji kardynalskich[30]. Bloch postawił tezę, że Innocenty IV mianował wówczas Riccardo kardynałem prezbiterem S. Ciriaco, ale pod warunkiem złożenia przez niego rezygnacji ze stanowiska opata Montecassino. Ponieważ Riccardo odmówił ustąpienia, promocja ta ostatecznie nie doszła do skutku. Późniejsze roszczenia opata do godności kardynalskiej wiązał on z jego sojuszem z Manfredem Hohenstaufem, przeciwnikiem politycznym Stolicy Apostolskiej. Bloch wysunął przypuszczenie, że Riccardo już w 1256 był w opozycji wobec papieża Aleksandra IV, a właśnie w tym roku zaczął tytułować się jako kardynał-prezbiter S. Ciriaco. Tytulaturą tą posługiwał się zresztą aż do śmierci, nawet po ekskomunikowaniu go przez papieża.

Jeżeli tezy Paravicini Baglianiego i Blocha są poprawne, Riccardo nie byłby jedynym znanym z historii duchownym uzurpującym sobie godność kardynalską. Na początku XII wieku opat Gotfryd z Vendome wysuwał roszczenia do tytułu kardynała-prezbitera S. Prisca, i nie wahał się posługiwać w tym celu sfałszowanymi przez siebie przywilejami nadanymi mu rzekomo przez papieża Urbana II[31]. Słabą stroną ich tezy jest jednak to, że opiera się ona jedynie na poszlakach. Brak tytulatury kardynalskiej w pismach kurialnych w świetle badań Klausa Ganzera może mieć w rzeczywistości dużo mniejsze znaczenie niż autorzy ci mu przypisują. Brak też dowodów na jakiekolwiek sankcje papieskie wobec niego za bezprawne używanie tytułu kardynalskiego, choć wydaje się, że taka uzurpacja nie uszłaby uwadze Stolicy Apostolskiej. Niccolo Del Re (1987) i Salvador Miranda (2008) przyjmują, że Riccardo faktycznie został mianowany kardynałem S. Ciriaco przez Aleksandra IV między sierpniem 1255 a lutym 1256.

PrzypisyEdytuj

  1. Jego poprzednik Nicolaus występuje w źródłach tylko raz, 11 marca 1251; zob. Gattola, s. 435–436; Bloch, Monte Cassino, s. 1007.
  2. Bloch, Monte Cassino, s. 1007 i 1041-1042.
  3. Bloch, Monte Cassino, s. 1008.
  4. Ganzer, s. 169–170; Paravicini Bagliani, s. 445.
  5. Bloch, Monte Cassino, s. 1008; Paravicini Bagliani, s. 548; Ganzer, s. 170–171; Del Re, s. 174-175.
  6. Bloch, Monte Cassino, s. 1008; Paravicini Bagliani, s. 548; Ganzer, s. 171; Del Re, s. 175.
  7. Por. Eubel, s. 7 przyp. 6; Gattola, s. 485.
  8. S. 287-288.
  9. S. 176.
  10. Por. Eubel, s. 42 przyp. 2 do S. Cyriaci.
  11. Bloch, Monte Cassino, s. 1008; Paravicini Bagliani, s. 550-551.
  12. Paravicini Bagliani, s. 545–546; Ganzer, s. 169-170.
  13. Paravicini Bagliani, s. 548-549.
  14. Ganzer, s. 170-171.
  15. Ganzer, s. 171 przyp. 24; Paravicin Bagliani, s. 548-549.
  16. Bloch, Monte Cassino, s. 1007–1008, 1042; Ganzer, s. 169; Gattola, s. 485.
  17. Pełne zestawienie daje Paravicini Bagliani, s. 546; zob. też Ganzer, s. 169–170; Del Re, s. 173–174; Gattola, s. 485.
  18. a b Paravicini Bagliani, s. 341–342, 550.
  19. Paravicini Bagliani, s. 539 i 547; Ganzer, s. 170; Del Re, s. 169.
  20. Paravicini Bagliani, s. 341-342.
  21. Eubel, s. 7 przyp. 6.
  22. Por. Gattola, s. 485.
  23. Rezultaty badań Inguaneza referuje Del Re, s. 173-176.
  24. zob. Del Re, s. 169, 173-176.
  25. Ganzer, s. 170.
  26. Ganzer, passim, zwł. s. 183-184.
  27. S. 545-551
  28. Istotnie, począwszy od pontyfikatu Honoriusza III (1216–1227) papieże nie zezwalali kardynałom na sprawowanie jakichkolwiek funkcji pozakurialnych: wszelkie elekcje kardynałów na biskupów diecezjalnych były odrzucane, a ci kardynałowie, którzy w chwili nominacji stali na czele opactw lub diecezji, byli obligowani do rezygnacji z dotychczasowych funkcji, zob. szerzej Ganzer, s. 202–204; Paravicini Bagliani, s. 1.
  29. The date of Abbot Richard of Monte Cassino and the problem of his promotion to the College of Cardinals, Mediaeval Studies, nr 38, 1976, s. 483-491.
  30. Dokładna data konsystorza opisywanego przez Mateusza z Paryża i Niccolo Calviego nie jest znana. Wiadomo tylko że miał miejsce między połową grudnia 1251 a początkiem lutego 1252, por. Paravicini Bagliani, s. 341.
  31. por. Ganzer, s. 26.

BibliografiaEdytuj

Uzupełniające źródła internetoweEdytuj