Statek filozofów

określenie dwóch rejsów statków wynajętych przez sowiecki rząd w celu wydalenia z bolszewickiej Rosji grupy intelektualistów (1922)

Statek filozofów (ros. философский пароход, w dosłownym przekładzie „parowiec filozoficzny”) – zbiorowa nazwa dwóch rejsów niemieckich statków „Oberbürgermeister Haken” i „Preußen” w 1922, wynajętych przez rząd sowiecki w celu deportacji (po uprzednim pozbawieniu obywatelstwa) z Rosji bolszewickiej grupy intelektualistów różnych dyscyplin, oskarżonych o wrogość do państwa sowieckiego i nieakceptowanie oficjalnej ideologii tego państwa. W tej grupie, wśród filozofów, znaleźli się Nikołaj Bierdiajew, Siergiej Bułgakow, Iwan Iljin, Iwan Łapszyn, Siemion Frank, Lew Karsawin i Nikołaj Łosski[1]. Setki rosyjskich intelektualistów, uznanych za wrogów nowego reżimu[2], zostało deportowanych do Szczecina z inicjatywy Włodzimierza Lenina, który w ten sposób pozbył się z Rosji czołowych myślicieli, mogących stanowić intelektualną opozycję wobec bolszewików[3]. Pozwolono im zabrać tylko płaszcz letni, zimowy, dwie pary spodni, pończochy i 20 dolarów[3]. Ta deportacja dysydentów, dla której w literaturze przyjęła się nazwa „statek filozofów”[4], stała się ważnym etapem w powstaniu filozofii marksistowsko-leninowskiej jako oficjalnej ideologii powstałego w grudniu 1922 ZSRR[5]. Taka masowa deportacja intelektualistów się nie powtórzyła[2] i w późniejszym okresie władze ZSRR represjonowały intelektualistów w kraju „przez roztrzelanie lub obozy koncentracyjne[6], np. uwięzienie w Gułagu[2].

Statek filozofów
Философский пароход
Ilustracja
Statek filozoficzny „Oberbürgermeister Haken”
wrzesień 1922
Państwo  Rosyjska FSRR
Miejscowość Piotrogród - Szczecin
Uczestnicy intelektualiści Rosji Radzieckiej
Położenie na mapie Rosji
Mapa lokalizacyjna Rosji
Statek filozofów
Statek filozofów
59,933348°N 30,276837°E/59,933348 30,276837
Marmurowa tablica na petersburskim nabrzeżu

Wielka Encyklopedia Rosyjska opisuje wydarzenie jako przedsięwzięcie w ramach rewolucji kulturalnej w ZSRR[7], uzasadnione m.in. w pracy Lenina „O znaczeniu wojującego materializmu” (ros. О значении воинствующего материализма)[4]. W tym artykule, opublikowanym w marcu 1922 roku w rosyjskim czasopiśmie „Pod Sztandarem Marksizmu(ros.)” (1922, № 3), Lenin na przykładzie Pitirima Sorokina wyciągał wniosek:

Klasa robotnicza Rosji potrafiła zdobyć władzę, nie nauczyła się jednak nią posługiwać, w przeciwnym bowiem razie tego rodzaju wykładowców i członków naukowych towarzystw dawno by już w nader uprzejmy sposób wyprosiła do krajów burżuazyjnej „demokracji”. Tam jest najwłaściwsze miejsce dla podobnych rzeczników pańszczyzny.

Po rozpadzie ZSRR zmienił się oficjalny stosunek do leninizmu. W 2003 r. na petersburskim nabrzeżu stanęła marmurowa tablica informująca, że z tego nabrzeża udali się w 1922 r. na wygnanie wybitni filozofowie i przedstawiciele kultury i nauki Rosji. 15 lutego 2015 roku na wystawie „Postęp i higiena” Andy Rottenberg w Narodowej Galerii Sztuki w Warszawie Wadim Zacharow przedstawił swą instalację „Restauracja Statek Filozofów” z 2014 roku, którą zapowiada opis – „Restauracja z historią, z tradycjami, o narodowym charakterze 1922–2014”[3].

PrzypisyEdytuj

  1. Łosski 2000 ↓, s. 262.
  2. a b c Violetta Wiernicka: Rosyjscy intelektualiści na zesłaniu. Polityka (tygodnik), 2015-12-27. [dostęp 2020-08-17].
  3. a b c Ewa Podgajna: Zapomniana historia. Wygnani rosyjscy myśliciele przybyli do Szczecina na pokładzie Hakena (pol.). W: Wiadomości Szczecin [on-line]. Gazeta Wyborcza, 7 lutego 2015. [dostęp 2020-08-17].
  4. a b А. В. Репников: Философский пароход. W: Большая российская энциклопедия. T. 33. Moskwa: 2017, s. 377.
  5. Мысливченко 2020 ↓, s. 771.
  6. Łosski 2000 ↓, s. 423.
  7. Культурная революция. W: Большая российская энциклопедия. T. 16. Moskwa: 2010, s. 315.
  8. Włodzimierz Lenin. O znaczeniu wojującego materializmu (Przekład pracy Lenina na język polski)

BibliografiaEdytuj